Avqust 2026-da Afyonqarahisarın Dinar rayonunda baş verənlər, əksər sürücülərin heç düşünmədiyi bir məsuliyyət növünü gündəmə gətirdi. Dinar-Çay şose yolunda yük maşınından tökülən kimyəvi maddə, yağışdan sonra reaksiyaya girərək asfalta yayıldı və yoldan keçən çox sayda avtomobilin təkərlərini, disklərini, bamperlərini və alt hissələrini bənövşəyi rəngə boyadı. Yaranan vəziyyət hüquqi baxımdan tək bir başlıqda cəmləşir: yola tökülən boya nəticəsində avtomobilin zədələnməsi, yəni üçüncü şəxsin hərəkəti səbəbindən avtomobilinizdə yaranan maddi zərər. Bəs bu zərəri kim ödəyir?
Hadisədə nə baş verdi, hansı sanksiyalar tətbiq edildi?
Yoldakı maddə, qrupların üç günlük işi nəticəsində yalnız asfalt kazınaraq təmizlənə bildi. Yük maşını sürücüsünə yol hərəkəti qanunvericiliyinə uyğun olaraq inzibati cərimə və sürücülük vəsiqəsinə cərimə balı tətbiq edildi. Respublika Baş Prokurorluğu həmçinin “ətraf mühitin ehtiyatsızlıqdan çirkləndirilməsi” və “yol hərəkəti təhlükəsizliyinin təhlükəyə atılması” cinayətləri üzrə məhkəməyədək araşdırma başlatdı. Ətraf Mühit, Şəhərsalma və İqlim Dəyişikliyi Nazirliyi isə çirklənməyə səbəb olan şirkətlərə milyonlarla lirəlik inzibati sanksiya tətbiq etdi.
Burada tez-tez edilən bir səhvə toxunmaq lazımdır. İnzibati cərimə də, cinayət araşdırması da dövlət ilə təqsirkar arasındakı münasibəti tənzimləyir. Bu cərimələrin tətbiq edilməsi, avtomobili zədələnən şəxsə özbaşına ödəniş ediləcəyi anlamına gəlmir. Maddi zərərin ödənilməsi tamamilə ayrı bir hüquqi yoldur və zərər çəkmiş şəxs tərəfindən ayrıca tələb edilməlidir.
Yola tökülən boya nəticəsində avtomobilin zədələnməsinə görə kim məsuliyyət daşıyır?
Türk Borclar Məcəlləsi-nin haqsız əməl (delikt) müddəalarına uyğun olaraq, təqsiri ilə başqasına zərər vuran şəxs bu zərəri aradan qaldırmağa borcludur. Yükün lazımınca bərkidilməməsi və ya daşınma zamanı yola tökülməsi halında məsuliyyət çox vaxt tək bir şəxsdə cəmləşmir. Sürücü, avtomobilin işlədəni (istifadəçisi), yükü yükləyən şirkət və daşınmanı öz üzərinə götürən şirkət birgə məsuliyyət daşıya bilər. Kimin hansı nisbətdə məsul olduğu, yükləmə şərtləri və hadisənin baş vermə tərzi araşdırılaraq müəyyən edilir.
Karayolları Trafik Qanunu isə motorlu avtomobilin işlədilməsindən doğan maddi zərərlərdə işlədənin (istifadəçinin) məsuliyyətini ayrıca tənzimləyir. Bu məsuliyyət təqsirə əsaslanmayan, ağırlaşdırılmış məsuliyyətdir; zərər çəkmiş şəxsin işlədənin təqsirini sübut etməsi tələb olunmur. Bu səbəbdən yola tökülən maddə nəticəsində yaranan zərərlərdə tələb çox vaxt eyni anda birdən çox ünvana yönəldilə bilər.
Nəqliyyat sığortası bu zərəri ödəyirmi?
Zərər çəkmiş şəxs, avtomobilin məcburi maliyyə məsuliyyət sığortasına birbaşa müraciət etmək imkanına malikdir. Lakin yükdən və ya ətraf mühitin çirklənməsindən qaynaqlanan zərərlərin siyasət (poliçə) təminatı daxilində olub-olmadığı hər bir hadisədə ayrıca qiymətləndirilməlidir. Poliçə mətni, təminat istisnaları və hadisənin “istismar halı” sayılıb sayılmaması nəticəyə birbaşa təsir edir. Öz kasko siyasətiniz çərçivəsində ödəniş almağınız mümkündürsə, sığorta şirkəti ödədiyi məbləğ üçün məsul şəxslərə rücu edə bilər. Bu səbəbdən kasko müraciəti ilə zərərin ödənilməsi tələbi bir-birinin alternativi deyil, çox vaxt bir-birini tamamlayan yollardır.
Zərərin sənədləşdirilməsi həlledicidir
Bu cür hadisələrdə ən kritik mərhələ zərərin sübut edilməsidir. Avtomobilin təmizlənməsi və ya boyanması çox vaxt zərərin yeganə sübutunu da aradan qaldırır. Bu səbəbdən təmizlik işindən əvvəl avtomobilin, tarix məlumatı görünəcək şəkildə fotoşəkillərinin çəkilməsi; hadisə yerində polis protokolunun tərtib edilməsi; səlahiyyətli servis və ya ekspert hesabatının alınması və bütün ödənişlərin fakturalaşdırılması lazımdır.
Zərərin xarakteri və ya əhatə dairəsi mübahisəlidirsə, iddia qaldırılmazdan əvvəl məhkəmədən sübutların müəyyən edilməsi (delil təsbiti) istənilməsi mümkündür. Delil təsbiti, mövcud vəziyyətin ekspert vasitəsilə qeydə alınmasını təmin edir və sonrakı mərhələdə sübut yükünü əhəmiyyətli dərəcədə yüngülləşdirir. Tələb oluna biləcək maddələr yalnız təmizlik və boya xərclərindən ibarət deyil; avtomobilin bazar dəyərində baş verən azalma, yəni dəyər itkisi də tələb oluna bilər.
Müraciət müddəti qaçırılmamalıdır
Haqsız əməldən doğan zərərin ödənilməsi tələblərində, zərərin və təqsirkarın öyrənilməsindən etibarən işləyən qısa bir iddia müddəti (zamanaşımı) mövcuddur. Hərəkət eyni zamanda cinayət təşkil edirsə, cinayət məcəlləsində nəzərdə tutulmuş daha uzun zamanaşımı müddəti tətbiq oluna bilər. Sığortaçıya ediləcək müraciətdə isə poliçəyə və qanuna əsaslanan ayrıca müddətlər söz mövzusudur. Bu səbəbdən prosesin lap əvvəlində müddətlərin hesablanması, hüquq itkisinin yaşanmaması baxımından həlledicidir.
Nəticə
Yola tökülən boya nəticəsində avtomobilin zədələnməsi, “uğursuzluq” kimi görülüb keçilməsi lazım olan bir vəziyyət deyil, hüquqi cəhətdən təqib edilə bilən maddi zərərdir. Təqsirkarın cəzalandırılması zərərin ödənildiyi anlamına gəlmir. Məsul şəxslərin düzgün müəyyən edilməsi, sığorta təminatının əhatə dairəsinin araşdırılması və zərərin qaydaya uyğun şəkildə sənədləşdirilməsi halında təmizlik, boya və dəyər itkisi maddələri tələb oluna bilər. Bənzər bir hadisə ilə qarşılaşmanız halında, avtomobilinizi təmizlətməzdən əvvəl vəziyyəti qeydə almanız ən vacib addımdır.
Bu yazı ümumi hüquqi məlumatlandırma məqsədi daşıyır. Hər bir hadisənin şərtləri, məsuliyyətin bölüşdürülməsi və tətbiq olunacaq müddətlər fərqlilik göstərdiyindən, konkret vəziyyətiniz üçün vəkilinizdən hüquqi dəstək almanız tövsiyə olunur.