Alanya Cinayət hüququ vəkili və Cinayət hüququ
Cinayət hüququ bir əməlin cinayət sayılıb-sayılmayacağını və buna görə hansı sanksiyanın tətbiq ediləcəyini müəyyən edir; cinayət prosessual hüququ isə bu müəyyənləşdirmənin hansı prosedurla aparılacağını tənzimləyir. Bir işdə qarşıya çıxan problemlərin bir hissəsi əməlin tövsifinə, əhəmiyyətli bir hissəsi isə tətbiq olunan prosedura aiddir.
Proses çox vaxt şikayət, xəbər və ya polis protokolu ilə başlayır. Bu andan etibarən şübhəli statusunda olan şəxs üçün susmaq, müdafiəçinin yardımından yararlanmaq və lehinə olan sübutların toplanmasını istəmək kimi hüquqlar yaranır. Eyni proses cinayətdən zərər çəkmiş şəxs üçün də şikayət müddəti, sübutların qorunması və işə qoşulma kimi ayrıca məsələləri əhatə edir.
Cinayət mühakiməsində müddətlər qısadır və əksəriyyəti qətidir. İfadə alma və dindirmə mərhələsi, qoruma tədbirlərinə qarşı müraciət, cinayət təqibinə yer olmadığı barədə qərara etiraz və qanun yollarına müraciət üçün nəzərdə tutulan müddətlərin ötürülməsi halında sonradan bərpa çox vaxt mümkün olmur.
Əsas fəaliyyət sahələri
Cinayət hüququnda əsas mübahisələr
Cinayət işlərində qarşılaşılan problemlər həm ittiham olunan əməlin hüquqi tövsifinə, həm də məhkəmə icraatının qaydasına aiddir. Eyni hadisə, əməlin tərkib elementlərinə və tərəflərin prosessual statusuna görə müxtəlif cinayət tərkiblərinə aid edilə bilər; işə baxmağa səlahiyyətli məhkəmə, tətbiq olunacaq icraat qaydası və istifadə edilə biləcək hüquqi müdafiə vasitələri də buna uyğun olaraq dəyişir.
Şübhəlinin və təqsirləndirilən şəxsin hüquqları
İfadə alınmazdan və dindirilməzdən əvvəl şəxsə isnad edilən cinayət izah edilir; müdafiəçi seçmək hüququnun olduğu və müdafiəçinin ifadə və ya dindirmə zamanı iştirak edə biləcəyi bildirilir. Yaxalanan şəxsin yaxınlarından istədiyi şəxsə onun tutulduğu dərhal bildirilir. Həmçinin isnad edilən cinayət barədə açıqlama verməməyin qanuni hüquq olduğu deyilir; şübhədən qurtulması üçün konkret sübutların toplanmasını istəyə biləcəyi xatırladılır və onun xeyrinə olan halları irəli sürmək imkanı verilir.
Müdafiəçi yardımından yararlanma hüququ, bir qayda olaraq, tələb əsasında həyata keçirilir; müdafiəçi seçmək imkanı olmadığını bəyan edən şəxs üçün, onun istəyi olduqda vəkillər kollegiyası tərəfindən müdafiəçi təyin edilir. Müdafiəçisi olmayan şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin uşaq olması, özünü müdafiə edə bilməyəcək dərəcədə əlil və ya kar-lal olması, habelə alt həddi beş ildən çox azadlıqdan məhrumetmə cəzası tələb edən cinayətlərdə isə müdafiəçi təyin edilməsi tələb olunmadan həyata keçirilir.
Qanun iradəni pozan üsulları açıq şəkildə qadağan etmişdir. Pis rəftar, işgəncə, dərman vermə, yorma, aldatma, güc tətbiq etmə və ya hədələmə, habelə bəzi vasitələrdən istifadə kimi bədənə və ya ruha təsir edən müdaxilələr edilə bilməz; qanuna zidd bir mənfəət də vəd edilə bilməz. Qadağan olunmuş üsullarla əldə edilən ifadələr, razılıqla verilmiş olsa belə, sübut kimi qiymətləndirilə bilməz. Müdafiəçi iştirak etmədən hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən alınan ifadə isə, hakim və ya məhkəmə qarşısında şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxs tərəfindən təsdiq edilmədikcə hökm üçün əsas götürülə bilməz.
Qanuna zidd üsullarla əldə edilən sübutların hökm üçün əsas götürülə bilməyəcəyi qaydası həm Konstitusiyada, həm də Cinayət Prosessual Məcəlləsində öz əksini tapmışdır. Hökmün belə bir sübuta əsaslanması qanun yolunda özlüyündə pozma səbəbidir. Buna görə də sübutun necə əldə edildiyi onun məzmunu qədər həlledici ola bilər.
Mühafizə tədbirləri: Tutulma, saxlanılma, həbs qətimkan tədbiri və məhkəmə nəzarəti
Saxlanılma müddəti tutulma anından etibarən, tutulmuş şəxsin tutulma yerinə ən yaxın hakimə və ya məhkəməyə göndərilməsi üçün zəruri olan məcburi müddət istisna olmaqla, iyirmi dörd saatı keçə bilməz; bu məcburi müddət on iki saatdan çox ola bilməz. Kollektiv şəkildə törədilən cinayətlərdə saxlanılma müddəti sübutların toplanmasındakı çətinlik və ya şübhəli şəxslərin çoxluğu səbəbindən Respublika prokuroru tərəfindən hər dəfə bir günü keçməmək şərtilə üç günədək yazılı şəkildə uzadıla bilər. Saxlanılan şəxs azad edilməzsə, ən geci bu müddətlərin sonunda cinayət işləri üzrə sülh hakiminin qarşısına çıxarılaraq dindirilir; dindirmə zamanı müdafiəçi də iştirak edir. Qanun, yalnız cinayət başında yaxalanma halları ilə məhdudlaşmaqla, sadalanan bəzi cinayətlər üzrə hüquq-mühafizə orqanlarının rəhbərləri tərəfindən də şəxsin saxlanıla bilməsini ayrıca tənzimləmişdir.
Həbs qətimkan tədbiri güclü cinayət şübhəsinin mövcudluğunu göstərən konkret sübutların və həbs qətimkan tədbirinin tətbiqi üçün əsasın olması halında tətbiq edilə bilər. Qanun, işin əhəmiyyəti və verilməsi gözlənilən cəza və ya təhlükəsizlik tədbiri ilə müqayisədə mütənasib olmadığı halda həbs qətimkan tədbiri barədə qərar verilə bilməyəcəyini ayrıca tənzimləmişdir. Yalnız cərimə cəzası nəzərdə tutulan cinayətlərdə və azadlıqdan məhrumetmə cəzasının yuxarı həddi iki ildən çox olmayan cinayətlərdə həbs qətimkan tədbiri barədə qərar verilə bilməz; bədən toxunulmazlığına qarşı qəsdən törədilən cinayətlər bu məhdudiyyətdən istisna edilmişdir.
Məhkəmə nəzarəti həbs qətimkan tədbirinin tətbiqi üçün əsasların mövcud olduğu hallarda həbs qətimkan tədbiri əvəzinə tətbiq edilə bilən tədbirdir; qanunda həbs qətimkan tədbirinin tətbiqinin qadağan edildiyi hallarda da tətbiq oluna bilər və məhkəmə baxışı mərhələsində də gündəmə gələ bilər. Ölkədən çıxmamaq, hakim tərəfindən müəyyən edilən yerlərə göstərilən müddətlər ərzində mütəmadi olaraq müraciət etmək, müəyyən edilmiş yerlərə və ya ərazilərə getməmək, yaşayış yerini və ya müəyyən yaşayış ərazisini tərk etməmək, müəyyən nəqliyyat vasitələrini idarə edə bilməmək, silah saxlaya bilməmək və təminat depoziti ödəmək qanunda sadalanan öhdəliklər sırasındadır. Bu öhdəliklərin yerinə yetirilib-yetirilməməsinin elektron cihazlardan istifadə etməklə izlənilməsi də mümkündür. Məhkəmə nəzarəti ilə bağlı qərarlardan şikayət verilə bilər; öhdəliyin davam etdirilməsinin zəruri olub-olmaması müəyyən fasilələrlə yenidən qiymətləndirilir və qanun məhkəmə nəzarətinin maksimal müddətlərini nəzərdə tutur.
İstintaq mərhələsində həbsdə saxlanmanın davam etdirilməsinin zəruri olub-olmaması, ən geci otuzgünlük müddətlər üzrə, Respublika prokurorunun vəsatəti əsasında sülh cinayət hakimi tərəfindən şübhəli və ya müdafiəçisi dinlənilməklə qərara alınaraq yenidən qiymətləndirilir; bu araşdırmanın aparılması şübhəli tərəfindən də tələb oluna bilər. Məhkəmə icraatı mərhələsində isə məhkəmə hər iclasda və ya şərait tələb etdikdə iclaslar arasında bu məsələ barədə qərar verir. Bundan əlavə, hər mərhələdə azadlığa buraxılma tələb oluna və həbs qərarından şikayət verilə bilər. Qanun həbsdə saxlanıla biləcək maksimum müddətləri də ayrıca məhdudlaşdırmışdır; bu müddətlər məhkəmənin yurisdiksiyasından, istintaq və ya məhkəmə icraatı mərhələsindən, cinayətin növündən və şübhəlinin yaşından asılı olaraq dəyişir.
Qanunda sadalanan hallarda mühafizə tədbirləri ilə əlaqədar Dövlətdən maddi və mənəvi zərərin ödənilməsinin tələb edilməsi də mümkündür. Bu hallara şərtlər yaranmadan tutulma, saxlanılma, həbs, axtarış və əmlakın götürülməsi ilə yanaşı, qanuna uyğun olaraq tutulduqdan və ya həbs edildikdən sonra barəsində cinayət təqibinin həyata keçirilməsinə yer olmadığına və ya bəraət qərarı verilməsi də daxildir. Zərərin ödənilməsi tələbi qərarın və ya hökmün qanuni qüvvəyə minməsi barədə bildirişin verildiyi tarixdən etibarən üç ay müddətində və hər halda qanuni qüvvəyə minmə tarixindən sonrakı bir il ərzində irəli sürülə bilər.
Cinayət növləri və prosessual təsirləri
Şəxslərə qarşı törədilən cinayətlərə qəsdən xəsarət yetirmə, ehtiyatsızlıqdan xəsarət yetirmə, hədə-qorxu, təhqir və mənzil toxunulmazlığının pozulması daxildir. Bu cinayətlərin bir hissəsi şikayətdən asılıdır; bir hissəsi isə uzlaşdırma əhatəsindədir. Əhatə dairəsi cinayətin növünə və cinayətin hansı formada törədildiyinə görə dəyişir; təhqir cinayəti 2024 və 2025 illərində edilmiş dəyişikliklərlə uzlaşdırma əhatəsindən çıxarılmış və — dövlət qulluqçusuna vəzifəsi ilə əlaqədar təhqir halı istisna olmaqla — önödəmə əhatəsinə alınmışdır. Bu iki xüsusiyyət işin gedişatını əvvəldən dəyişdirdiyindən onların hər bir iş üzrə ayrıca müəyyən edilməsi zəruridir.
Əmlaka qarşı törədilən cinayətlərdə oğurluq, dələduzluq, etibardan sui-istifadə və əmlaka zərər vurma önə çıxır. Bu cinayətlərin əsas formaları və tövsifedici halları həm cəza, həm də tətbiq ediləcək prosessual qaydalar baxımından fərqli nəticələrə bağlanmışdır; barışdırmanın tətbiq dairəsi, bir qayda olaraq, əsas formalarla məhdudlaşır. Məhkəmənin aidiyyəti ağırlaşdırıcı və ya yüngülləşdirici səbəblər nəzərə alınmadan cinayətə görə qanunda nəzərdə tutulan cəzanın yuxarı həddinə əsasən müəyyən edilir; buna görə bəzi tövsifedici hallarda işə ağır cinayətlər məhkəməsində baxılır.
Yol hərəkəti ilə bağlı hadisələrdə inzibati sanksiya ilə cinayət arasındakı fərq mühüm əhəmiyyət daşıyır. Alkoqol və ya narkotik vasitənin təsiri altında nəqliyyat vasitəsini idarə etməyə görə inzibati cərimə və sürücülük vəsiqəsinin geri alınması və ya ləğvi “Avtomobil yolları hərəkəti haqqında” Qanunun əhatə dairəsinə daxildir; qanun bu sanksiyaların əməl ayrıca cinayət təşkil etsə belə tətbiq ediləcəyini nəzərdə tutur. Bununla yanaşı, alkoqol və ya narkotik vasitənin təsiri ilə və ya başqa bir səbəbdən nəqliyyat vasitəsini təhlükəsiz şəkildə idarə edə bilməyəcək vəziyyətdə nəqliyyat vasitəsini idarə etmək Türkiyə Cinayət Məcəlləsində ayrıca cinayət kimi tənzimlənmişdir. Yol hərəkəti hadisəsində xəsarət və ya ölüm baş vermişsə, ehtiyatsızlıqdan törədilən cinayətlərə dair müddəalar ayrıca qiymətləndirilir; ehtiyatsızlıqdan xəsarət yetirmə, bir qayda olaraq, şikayətdən asılı olmaqla birlikdə, qanun bəzi hallarda şikayətin tələb olunmayacağını nəzərdə tutur.
Narkotik və ya stimullaşdırıcı maddələrə dair işlərdə istifadə etmək üçün satın alma, qəbul etmə, saxlama və ya istifadə etmə ilə bu maddələrin istehsalı və ticarəti bir-birindən ayrı cinayət növləridir; bu fərq həm cəzanı, həm də tətbiq ediləcək prosessual qaydaları köklü şəkildə dəyişir. İstifadə etmək məqsədilə saxlama halında qanun ictimai ittihamın irəli sürülməsinin təxirə salınmasını və bu müddət ərzində nəzarət altında azadlıq tədbirinin tətbiq edilməsini nəzərdə tutmuşdur; öhdəliklərə əməl edildiyi halda cinayət təqibinin həyata keçirilməsinə yer olmadığı barədə qərar verilir.
Cinsi toxunulmazlığa qarşı cinayətlər, israrlı təqib və təhqir cinayətləri baxımından barışdırma yoluna gedilə bilməz. Cinsi toxunulmazlığa qarşı cinayətlərin bir hissəsi şikayətdən asılı olmaqla birlikdə, prosessual baxımdan ayrıca qaydalara tabedir.
Vəzifə, Səlahiyyət və Müddətin Keçməsi
Qanunların ayrıca vəzifə verdiyi hallar saxlanılmaq şərtilə, ağırlaşdırılmış ömürlük azadlıqdan məhrumetmə, ömürlük azadlıqdan məhrumetmə və on ildən artıq azadlıqdan məhrumetmə cəzalarını tələb edən cinayətlər, habelə quldurluq, qanunda göstərilən ilk iki bəndində irtikab, ikinci bəndində rəsmi sənəddə saxtakarlıq və saxta iflas cinayətləri, dövlətin təhlükəsizliyinə, konstitusiya quruluşuna, milli müdafiəyə və dövlət sirlərinə qarşı cinayətlərə dair bölmələrdə müəyyən edilmiş cinayətlər — qanunun ayrıca istisna etdiyi maddələr istisna olmaqla — və Terrorla Mübarizə Qanununun əhatəsinə daxil olan cinayətlər ağır cinayətlər məhkəməsində araşdırılır. Bunlardan başqa qalan məhkəmə işlərinə birinci instansiya cinayət məhkəməsi baxır. Vəzifənin müəyyən edilməsində ağırlaşdırıcı və ya yüngülləşdirici səbəblər nəzərə alınmadan cinayətə görə qanunda nəzərdə tutulan cəzanın yuxarı həddi əsas götürülür. İxtisaslı dələduzluq cinayəti 2025 ilinin sonunda edilmiş dəyişikliklə ağır cinayətlər məhkəməsinin vəzifə dairəsindən çıxarılmışdır; dəyişiklik tarixində baxılmaqda olan işlərə münasibətdə ayrıca keçid qaydası nəzərdə tutulmuşdur.
Səlahiyyət baxımından qayda cinayətin törədildiyi yer məhkəməsinin səlahiyyətli olmasıdır. Qanun cəhd, kəsilməz cinayətlər, zəncirvari cinayətlər və mətbuat vasitəsilə törədilən cinayətlər kimi hallar üçün ayrıca səlahiyyət qaydaları nəzərdə tutmuşdur. İnformasiya sistemlərindən və ya bank və kredit kartlarından istifadə edilməklə törədilən cinayətlərdə zərərçəkənin yaşayış yeri məhkəməsi də səlahiyyətlidir.
İbtidai araşdırılması və məhkəmə araşdırması şikayətdən asılı olan cinayətlərdə, şikayət hüququna malik olan şəxs əməli və təqsirkarın kim olduğunu bildiyi və ya öyrəndiyi gündən başlayaraq altı ay ərzində şikayət etməzsə, ibtidai araşdırma və məhkəmə araşdırması aparıla bilməz. Bu müddət heç bir halda cinayət təqibi müddətini keçə bilməz. Təhqir cinayəti baxımından qanun ayrıca şikayət müddətinin əməlin törədildiyi tarixdən etibarən iki ili keçə bilməyəcəyini nəzərdə tutmuşdur.
Bununla yanaşı, dava zamanaşımı və cəza zamanaşımı olmaqla iki ayrı hüquqi institut mövcuddur. Dava zamanaşımı müəyyən müddət keçdikdən sonra ictimai cinayət təqibinə xitam verilməsi nəticəsini doğurur; cəza zamanaşımı isə qanuni qüvvəyə minmiş cəzanın icra edilə bilməməsinə aiddir. Hər iki müddətin uzunluğu cinayətə görə nəzərdə tutulan cəzanın ağırlığından asılı olaraq dəyişir. Qanun məhdud sayda ağır cinayətlər üzrə zamanaşımı müddətinin keçməyəcəyini ayrıca nəzərdə tutmuşdur.
Addım-addım proses
Cinayət prosesi necə gedir?
Şikayət, xəbər və istintaqın başlanması
İstintaq, Respublika prokurorunun cinayət törədildiyinə dair təəssürat yaradan bir halı ihbar yolu ilə və ya başqa şəkildə öyrənməsi ilə başlayır; prokuror həmin andan etibarən şübhəlinin həm xeyrinə, həm də əleyhinə olan sübutları toplamağa borcludur.
İhbar və ya şikayət Respublika baş prokurorluğuna, yaxud hüquq-mühafizə orqanlarına edilə bilər. Valiliyə, kaymakamlığa və ya məhkəməyə edilən ihbar və şikayət müvafiq baş prokurorluğa göndərilir. Xaricdə törədilmiş və ölkə daxilində təqibi tələb olunan cinayətlərlə bağlı Türkiyənin səfirlik və konsulluqlarına da müraciət edilə bilər. Dövlət vəzifəsi ilə əlaqədar törədildiyi iddia olunan cinayətlər barədə müvafiq qurumun rəhbərliyinə edilən müraciət də gecikdirilmədən baş prokurorluğa göndərilir.
Şikayətdən asılı olan cinayətlərdə altı aylıq müddət ərzində şikayət edilməməsi istintaqın aparılmasına maneəyə çevrilir. Şikayətdən asılı olmayan cinayətlərdə isə istintaq ex officio aparılır; bu cinayətlərdə zərərçəkənin bəyanı ihbar xarakteri daşıyır və şikayətdən imtina edilməsi təkbaşına işə xitam verilməsi ilə nəticələnmir.
İstintaq mərhələsi: İfadə, qoruma tədbirləri və ittiham aktı
Bu mərhələdə şübhəlinin ifadəsi alınır, onun lehinə və əleyhinə olan sübutlar toplanır, zəruri hallarda qoruyucu tədbirlərə müraciət olunur.
İstintaq mərhələsi müdafiə hüquqlarına zərər vurmamaq şərti ilə, bir qayda olaraq, gizlidir. Müdafiəçi istintaq işinin məzmunu ilə tanış ola və sənədlərdən rüsum ödəmədən surət götürə bilər. Bu səlahiyyət yalnız istintaqın məqsədini təhlükə altına sala biləcək hallarda, hakim qərarı ilə və yalnız qanunda məhdud şəkildə sadalanan cinayətlər üzrə məhdudlaşdırıla bilər; məhdudlaşdırma qərarı verilsə belə, ifadə protokolu və ekspert rəyləri bu məhdudiyyətə daxil deyil və ittiham aktının qəbul edilməsi ilə işin bütün materialları ilə tanış olmaq mümkün olur. Eyni hüquqlardan cinayət nəticəsində zərər çəkmiş şəxsin vəkili də yararlanır.
İstintaqın sonunda Respublika prokuroru ya ittiham aktı tərtib edir, ya da cinayət təqibinə xitam verilməsi barədə qərar qəbul edir. Cinayət təqibinə xitam verilməsi barədə qərardan qərarın təbliğ edildiyi tarixdən etibarən iki həftə ərzində, qərarı qəbul edən Respublika prokurorunun vəzifə yerinin aid olduğu məhkəmə dairəsində ağır cəza məhkəməsinin yerləşdiyi yerdəki sülh cinayət hakimliyinə şikayət verilə bilər.
İttiham aktının aidiyyəti və səlahiyyətli məhkəmə tərəfindən qəbul edilməsi ilə məhkəmə baxışı mərhələsi başlayır və şübhəli təqsirləndirilən şəxs statusunu alır.
Məhkəmə icraatı mərhələsi: Məhkəmə iclası, sübutlar və hökm
Məhkəmə iclası, bir qayda olaraq, təqsirləndirilən şəxsin iştirakı ilə keçirilir; qanunun istisna etdiyi hallar istisna olmaqla, iştirak etməyən təqsirləndirilən şəxs barəsində məhkəmə iclası keçirilə bilməz. Əməlin yalnız və ya əlavə olaraq məhkəmə cəriməsi və ya müsadirə tətbiqini tələb etməsi halında, təqsirləndirilən şəxs gəlməsə də məhkəmə iclası keçirilə bilər; bu halda təqsirləndirilən şəxsə göndəriləcək dəvətnamədə onun gəlmədiyi halda da məhkəmə iclasının keçiriləcəyi göstərilir. Toplanmış sübutlara əsasən məhkum etmə, cəza tətbiqinə yer olmadığı və ya təhlükəsizlik tədbiri barədə qərardan başqa bir qərarın verilməli olduğu qənaətinə gəlinərsə, təqsirləndirilən şəxsin dindirilməsi aparılmamış olsa belə, iş onun yoxluğunda başa çatdırıla bilər.
Məhkəmə icraatında şahid ifadələri, sənədlər, ekspert rəyləri, yerində baxışın nəticələri və qanunda nəzərdə tutulmuş mühafizə tədbirləri nəticəsində əldə edilmiş qeydlər birlikdə qiymətləndirilir. Qanuna zidd üsullarla əldə edilmiş sübutlar hökm üçün əsas götürülə bilməz.
Məhkəmə icraatının sonunda bəraət, cəza tətbiqinə yer olmadığı, məhkum etmə, təhlükəsizlik tədbirinin tətbiqi, işin rədd edilməsi və ya işə xitam verilməsi barədə qərarlardan biri qəbul edilir.
Qanun yolları və cəzanın icrası
Birinci instansiya məhkəməsinin qərarına qarşı apellyasiya şikayəti, qərarın əsaslandırılması ilə birlikdə təbliğ edildiyi tarixdən etibarən iki həftə ərzində verilir. Regional apellyasiya məhkəməsinin qərarlarına qarşı kassasiya şikayəti üçün müddət də əsaslandırılmış qərarın təbliğ edildiyi tarixdən etibarən iki həftədir. Hakim qərarlarına və qanunun göstərdiyi hallarda məhkəmə qərarlarına qarşı etiraz isə maraqlı şəxslərin qərarı öyrəndiyi gündən etibarən iki həftə ərzində edilir. Bu müddətlər 1 iyun 2024 tarixində və sonrasında verilmiş qərarlara münasibətdə keçərlidir; həmin tarixdən əvvəl verilmiş qərarlara əvvəlki müddətlər tətbiq olunmağa davam edir.
Qanun həm apellyasiya, həm də kassasiya baxımından bəzi qərarları bu müraciət yollarından istisna etmişdir; bu sərhədlər bəzi hallarda cəzanın növünə və müddətinə, bəzi hallarda isə məhkəmə cəriməsinin məbləğinə görə müəyyən edilir. Buna görə hansı qərara qarşı hansı yolun açıq olduğu hər bir işdə ayrıca müəyyən edilir.
Hökm qanuni qüvvəyə mindikdən sonra icra mərhələsi başlayır; bu mərhələdə tətbiq ediləcək qaydalar “Cəzaların və Təhlükəsizlik Tədbirlərinin İcrası haqqında Qanun”da tənzimlənmişdir.
Sadələşdirilmiş və alternativ icraatlar
Barışdırma, Öncədən ödəniş, Sürətli məhkəmə icraatı və Sadə məhkəmə icraatı
Barışdırma
Uzlaşdırma istintaqı və məhkəmə təqibi şikayətdən asılı olan cinayətlər, habelə qanunda ayrıca sadalanan cinayətlər üzrə tətbiq edilən bir üsuldur. Tətbiq edilə bilməsi üçün zərərçəkmişin və ya cinayətdən zərər çəkmiş şəxsin fiziki şəxs və ya xüsusi hüquq hüquqi şəxsi olması tələb olunur. Digər qanunlarda nəzərdə tutulan cinayətlər üzrə, cinayət şikayətdən asılı deyilsə, uzlaşdırmanın tətbiqi üçün qanunda açıq müddəanın olması tələb olunur.
Qanunda sadalanan cinayətlər arasında qəsdən xəsarət yetirmənin tövsifedici hallarından kənarda qalan formaları, ehtiyatsızlıqdan xəsarət yetirmə, təhdidin əsas forması, mənzil toxunulmazlığının pozulması, iş və əmək azadlığının pozulmasının müəyyən halları, oğurluq və dələduzluğun əsas formaları, etibardan sui-istifadənin müəyyən halları, cinayət predmetlərinin satın alınması və ya qəbul edilməsi, habelə uşağın qaçırılması və saxlanılması yer alır. Tövsifedici oğurluq və tövsifedici dələduzluq əhatə dairəsindən kənardadır; buna görə də işdə tövsifedici halın olub-olmaması həlledici əhəmiyyət daşıyır.
Cinsi toxunulmazlığa qarşı cinayətlər, israrlı təqib və təhqir, şikayətdən asılı olsalar belə, uzlaşdırmanın əhatə dairəsindən kənardadır. Təhqir cinayəti baxımından qanun uzlaşdırma əvəzinə önödəmə institutunu nəzərdə tutur; lakin qanun bu qaydanı vəzifəsi ilə əlaqədar dövlət vəzifəli şəxsinin təhqir edilməsi halını açıq şəkildə istisna etməklə müəyyən etmişdir. Uzlaşdırmanın əhatə dairəsinə daxil olan cinayət əhatə dairəsinə daxil olmayan başqa bir cinayətlə birlikdə eyni zərərçəkmişə qarşı törədildikdə də uzlaşdırma müddəaları tətbiq edilmir; lakin birlikdə törədilən digər cinayət önödəmənin əhatə dairəsinə daxildirsə, uzlaşdırmanın əhatə dairəsində olan cinayət baxımından uzlaşdırma müddəaları tətbiq edilir.
Uzlaşdırma təklifini qəbul etmək və ya rədd etmək sərbəstdir. Təklif verildikdən sonra yeddi gün ərzində qərar bildirilməzsə, təklif rədd edilmiş sayılır. Təklifin rədd edilməsi istintaqın adi qaydada davam etməsi ilə nəticələnir; bununla belə, tərəflər ən geci ittiham aktının tərtib edildiyi tarixədək uzlaşdıqlarını bəyan edə bilərlər. Uzlaşdırma cəhdi nəticəsiz qalarsa, eyni iş üzrə yenidən uzlaşdırma proseduruna müraciət edilə bilməz.
Barışığın (uzlaşdırmanın) baş tutması və öhdəliyin birdəfəlik yerinə yetirilməsi halında, ibtidai araşdırma mərhələsində cinayət təqibinə xitam verilməsi, məhkəmə baxışı mərhələsində isə iş üzrə icraata xitam verilməsi barədə qərar qəbul edilir. Öhdəliyin daha sonrakı tarixə keçirilməsi, hissə-hissə yerinə yetirilməsinin nəzərdə tutulması və ya davamlı xarakter daşıması halında, ibtidai araşdırma mərhələsində cinayət işi üzrə məhkəməyə göndərilmənin təxirə salınması, məhkəmə baxışı mərhələsində isə icraatın dayandırılması barədə qərar qəbul edilir; təxirə salınma müddətində müddət axımı dayandırılır və öhdəlik yerinə yetirilmədikdə proses qaldığı yerdən davam edir. Barışığın zərərçəkmiş şəxsin zərərin ödənilməsini tələb etmək hüququ baxımından da ayrıca nəticəsi vardır; bu məsələ zərərçəkmiş şəxsin vəziyyətinin nəzərdən keçirildiyi bölmədə izah edilmişdir.
Uzlaşdırma hüquq mübahisələrindəki mediasiyadan fərqli bir qurumdur. O, Respublika Baş Prokurorluğunun nəzdində fəaliyyət göstərən uzlaşdırma bürosu vasitəsilə həyata keçirilir, uzlaşdırıcı rəsmi siyahılardan təyin edilir, danışıqlar zamanı verilən izahatlardan sonrakı mərhələlərdə sübut kimi istifadə edilə bilməz və onun nəticəsi cinayət mühakimə icraatına aiddir. Uzlaşdırmaya müraciət edilmiş olması məhkəməyə müraciət şərti deyil; bu qurum qanunda göstərilən cinayətlər üzrə ibtidai araşdırma və məhkəmə baxışı mərhələlərində öz təşəbbüsü ilə tətbiq edilir.
İlkin ödəniş
Öncədən ödəmə, barışıq (uzlaşma) çərçivəsindən kənarda qalan və yalnız məhkəmə cəriməsi tələb edən və ya azadlıqdan məhrum etmə cəzasının yuxarı həddi altı ayı keçməyən cinayətlərə, habelə qanunda ayrıca sadalanan bəzi cinayətlərə münasibətdə tətbiq edilir. Təhqir (hakaret) cinayəti qanunda ayrıca sadalanan cinayətlər sırasındadır; dövlət vəzifəli şəxsinə vəzifəsi ilə əlaqədar təhqir edilməsi halı isə bu qaydadan istisna tutulmuşdur.
Respublika prokuroru tərəfindən edilən bildirişdən sonra qanunda göstərilən məbləğ istintaq xərcləri ilə birlikdə on gün ərzində ödənildikdə, ictimai ittiham irəli sürülmür. Eyni müddət ərzində təqsirkarın müraciəti əsasında ödənişin bir ay fasilə ilə üç bərabər hissədə həyata keçirilməsi barədə Respublika prokuroru qərar verir; bu, mülahizəyə əsaslanan səlahiyyət deyil. Hissələr vaxtında ödənilmədikdə, öncədən ödəmə qüvvədən düşür və istintaq davam etdirilir. Ehtiyatsızlıqdan törədilən cinayətlər istisna olmaqla, öncədən ödəmə ilə bağlı qərarın qəbul edildiyi gündən etibarən beş il ərzində öncədən ödəməyə tabe olan cinayət törədən təqsirkara təklif ediləcək məbləğ yarı nisbətində artırılır. Öncədən ödəmə yalnız istintaq mərhələsinə aid deyil: xüsusi qanunvericiliyin müddəalarına əsasən işin birbaşa məhkəməyə göndərildiyi hallarda da təqsirkar hakim tərəfindən bildiriş verildikdən sonra müəyyən edilmiş məbləği məhkəmə xərcləri ilə birlikdə ödədikdə, ictimai ittihama xitam verilir. Eyni müddəa əhatə dairəsinə daxil olan cinayətə görə öncədən ödəmə proseduru həyata keçirilmədən iş qaldırıldıqda və ya işin predmetini təşkil edən əməlin hüquqi xarakterinin dəyişməsi nəticəsində əhatə dairəsinə daxil olan cinayətə çevrildikdə də tətbiq edilir. Öncədən ödəmə nəticəsində ictimai ittihamın irəli sürülməməsi və ya ona xitam verilməsi şəxsi hüququn tələb edilməsinə, əmlakın geri qaytarılmasına və müsadirəyə dair müddəalara təsir etmir.
Sürətli məhkəmə icraatı qaydası
Sürətli məhkəmə icraatı qaydası qanunda məhdud şəkildə sadalanan cinayətlərə münasibətdə, istintaq mərhələsinin sonunda və ictimai ittihamın irəli sürülməsinin təxirə salınması barədə qərar qəbul edilmədikdə gündəmə gəlir. Əhatə dairəsinə daxil olan cinayətlər arasında yol hərəkəti təhlükəsizliyini təhlükə altına qoymanın və ümumi təhlükəsizliyi qəsdən təhlükə altına qoymanın müəyyən halları, möhürün pozulması, rəsmi sənədin tərtib edilməsi zamanı yalan bəyan verilməsi, başqa şəxsə məxsus şəxsiyyət vəsiqəsindən və ya şəxsiyyət məlumatlarından istifadə edilməsi, səs-küyə səbəb olma, qumar oynamaq üçün yer və imkan təmin etmə, habelə odlu silahlar, meşə və kooperativlər haqqında qanunvericilikdə nəzərdə tutulan bəzi cinayətlər yer alır.
Şübhəlinin müdafiəçinin iştirakı ilə prosedurun tətbiqini qəbul etməsi halında prokuror sanksiyanı müəyyən edir və səlahiyyətli məhkəmədən bu prosedurun tətbiqini yazılı şəkildə tələb edir. Sanksiya qanuni hədlər daxilində müəyyən edilmiş əsas cəzadan yarı nisbətində endirim edilməklə müəyyən olunur; şərtlər mövcuddursa, azadlıqdan məhrum etmə cəzası alternativ sanksiyalara çevrilə və ya təxirə salına bilər.
Məhkəmə şübhəlini müdafiəçinin iştirakı ilə dinləyir. Şərtlərin yerinə yetirildiyi və iş materiallarındakı sübutlara əsasən şübhəlinin məhkum edilməli olduğu qənaətinə gələrsə, tələbdə göstərilən sanksiyadan daha ağır olmamaq şərtilə hökm çıxarır; əks halda tələbi rədd edir və işi ümumi qaydalara uyğun olaraq yekunlaşdırılması üçün prokurorluğa göndərir. Çıxarılan hökmə qarşı etiraz etmək mümkündür; etiraz instansiyası araşdırmanı qanunda göstərilən şərtlərlə məhdud şəkildə aparır.
Prosedurun etibarlı şəkildə tətbiq edilə bilməsi şübhəlinin azad iradəsi ilə və müdafiəçinin iştirakı ilə qəbul bəyanatı verməsindən asılıdır. Prosedurun hər hansı səbəbdən başa çatdırıla bilməməsi halında qəbul bəyanatı və bununla bağlı sənədlər sonrakı istintaq və məhkəmə təqibi proseslərində sübut kimi istifadə edilə bilməz. Cinayətin iştirakçılıqla törədilməsi halında şübhəlilərdən birinin qəbul etməməsi, habelə əhatə dairəsinə daxil olmayan bir cinayətin birlikdə törədilməsi bu prosedurun tətbiqinə mane olur.
Sadələşdirilmiş məhkəmə icraatı
Sadələşdirilmiş məhkəmə icraatının tətbiqinə, birinci instansiya cinayət məhkəməsi tərəfindən ittiham aktının qəbulundan sonra, məhkəmə cəriməsi və ya yuxarı həddi iki il və ya daha az müddətə azadlıqdan məhrum etmə cəzası tələb edən cinayətlər üzrə qərar verilə bilər. Məhkəmə iclasının keçirilmə tarixi müəyyən edildikdən sonra bu icraata keçilə bilməz.
İcraatın tətbiqinə qərar verilərsə, ittiham aktı təqsirləndirilən şəxsə, zərərçəkmişə və şikayətçiyə rəsmi qaydada təqdim edilir; onlardan bəyanatlarını və müdafiələrini iki həftə ərzində yazılı şəkildə bildirmələri tələb olunur. Bu müddət başa çatdıqdan sonra məhkəmə iclası keçirilmədən qərar qəbul edilir və məhkum etmə halında təyin edilmiş cəza dörddə bir nisbətində azaldılır. Müvafiq şərtlər olduqda, qısamüddətli azadlıqdan məhrum etmə cəzası alternativ sanksiyaya çevrilə və ya azadlıqdan məhrum etmə cəzasının icrası təxirə salına bilər. Məhkəmə zəruri hesab edərsə, hökm çıxarılana qədər istənilən mərhələdə məhkəmə iclası keçirərək ümumi müddəalara əsasən mühakiməni davam etdirə bilər.
Yetkinlik yaşına çatmama və ruhi xəstəlik halları ilə istintaq və ya cinayət təqibinin aparılması icazədən və ya müraciətdən asılı olan cinayətlərdə bu icraat tətbiq edilmir. Əhatə dairəsinə daxil olan cinayətin əhatə dairəsinə daxil olmayan başqa bir cinayətlə birlikdə törədilməsi halında da bu icraat tətbiq edilmir.
Qərara qarşı iki həftə ərzində etiraz edilə bilər; vaxtında etiraz edilməyən hökm qanuni qüvvəyə minir. Etiraz edildikdə iş məhkəmə iclası təyin edilərək ümumi qaydalara uyğun məhkəmə araşdırmasının davam etdirilməsi üçün başqa asliye cinayət məhkəməsinə və ya başqa hakimə göndərilir. Məhkəmə iclasından əvvəl etirazdan imtina edilərsə, iclas keçirilmir və etiraz edilməmiş sayılır.
Etiraz edildikdə məhkəmə araşdırmasını aparan məhkəmə sadə məhkəmə araşdırması üsuluna uyğun verilmiş hökmlə bağlı deyil. Etiraz təqsirləndirilən şəxsdən başqa şəxslər tərəfindən edilibsə, dörddəbir miqdarında endirim tətbiq edilir; etiraz təqsirləndirilən şəxs tərəfindən edildikdə isə bu endirim tətbiq edilmir və nəticədə daha ağır cəza da müəyyən edilə bilər. Buna görə də qərardan etiraz edilib-edilməməsi iş üzrə sübutların vəziyyəti ilə birlikdə qiymətləndirilməli olan seçimdir. Etiraz edildikdə verilən hökmdən ümumi qaydalara uyğun olaraq qanunla nəzərdə tutulan hüquqi müdafiə vasitələrindən istifadə edilə bilər.
İctimai cinayət təqibinin başlanmasının təxirə salınması, barışıq və əvvəlcədən ödənişin tətbiq dairəsindən kənarda qalan və yuxarı həddi üç il və ya daha az müddətli azadlıqdan məhrumetmə cəzasını nəzərdə tutan cinayətlərdə, kifayət qədər şübhənin olmasına baxmayaraq, ictimai cinayət təqibinin beş il müddətinə təxirə salınması barədə qərar qəbul edilməsidir. Qanun bu institutun tətbiq edilmədiyi halları ayrıca sadalamışdır. Bu üsulların tətbiq edilməməsinin də bir sanksiyası vardır: əvvəlcədən ödənişə, barışığa və ya sürətli məhkəmə araşdırması üsuluna aid olduğu istintaq işindən aydın şəkildə başa düşülən işlərdə həmin üsullar tətbiq edilmədən tərtib edilmiş ittiham aktının Baş prokurorluğa qaytarılması barədə qərar qəbul edilir; ittiham aktı təqdim edildiyi tarixdən etibarən on beş gün ərzində qaytarılmazsa, qəbul edilmiş sayılır.
Cinayətdən zərər çəkmiş şəxslər
Zərərçəkmiş şəxsin və şikayətçinin statusu
Cinayət mühakimə icraatı yalnız şübhəli və təqsirləndirilən şəxs baxımından deyil, həm də cinayət nəticəsində zərər çəkmiş şəxs baxımından hüquq və müddətlər ehtiva edir. Zərərçəkmiş şəxsin istintaq mərhələsində sübutların toplanmasını tələb etmək, istintaqın məxfiliyini və məqsədini pozmamaq şərtilə Respublika prokurorundan sənəd surəti istəmək, vəkili vasitəsilə istintaq sənədləri ilə tanış olmaq və cinayət işinin başlanılmasına yer olmadığı barədə qərardan şikayət vermək hüququ vardır. Məhkəmə baxışı mərhələsində isə məhkəmə iclası barədə məlumatlandırılmaq, məhkəmə icraatına qoşulmaq, şahidlərin çağırılmasını tələb etmək və protokollardan surət almaq imkanı vardır.
Cinsi təcavüz, uşaqların cinsi istismarı və ya israrlı təqib cinayətləri ilə qadına qarşı törədilən qəsdən yaralama, işgəncə və ya əzab vermə cinayətlərində, habelə aşağı həddi beş ildən çox azadlıqdan məhrumetmə cəzası tələb edən cinayətlərdə vəkili olmayan zərərçəkmiş şəxsin Vəkillər Kollegiyası tərəfindən ona vəkil təyin edilməsini tələb etmək hüququ vardır; zərərçəkmiş şəxsin uşaq, kar və ya lal olması, yaxud özünü ifadə edə bilməyəcək dərəcədə əlil olması halında isə vəkil təyin edilməsi üçün tələb olunmur.
Şikayətdən asılı olan cinayətlərdə altı aylıq şikayət müddəti əməlin və onu törədən şəxsin kimliyinin məlum olduğu andan hesablanmağa başlayır və heç bir halda cinayət təqibi müddətini keçə bilməz. Təhqir cinayəti baxımından qanun ayrıca şikayət müddətinin əməlin törədildiyi tarixdən etibarən iki ildən çox ola bilməyəcəyini nəzərdə tutur. Şikayətdən asılı olmayan cinayətlərdə isə istintaq ex officio aparıldığından, zərərçəkmiş şəxsin müraciəti məlumat xarakteri daşıyır.
Məhkəmə araşdırması mərhələsində cinayətdən zərər çəkmiş şəxs birinci instansiya məhkəməsində hökm çıxarılana qədər istənilən mərhələdə şikayətçi olduğunu bildirərək işdə iştirakçı statusu əldə edə bilər. İştirakçı statusunun əldə edilməsi işi izləmək və prosessual hüquqlardan istifadə etmək baxımından əhəmiyyətlidir. Bununla belə, hüquqi müdafiə vasitələrinə müraciət imkanı yalnız iştirakçı statusu əldə etmiş şəxslərə tanınmır; iştirak tələbi barədə qərar verilməmiş və ya bu tələb rədd edilmiş şəxslər, habelə iştirakçı statusu əldə edə biləcək şəkildə cinayətdən zərər çəkmiş şəxslər üçün də hüquqi müdafiə vasitələri açıqdır. Bunun əksinə olaraq, hüquqi müdafiə vasitələri mərhələsində ilk dəfə iştirak tələbi irəli sürülə bilməz; birinci instansiya məhkəməsində irəli sürülmüş, lakin barəsində qərar qəbul edilməmiş və ya rədd edilmiş tələblər hüquqi müdafiə vasitəsinə dair müraciətdə açıq şəkildə göstərildikdə araşdırılır.
Cinayətdən doğan maddi və mənəvi zərərlərin ödənilməsi, bir qayda olaraq, mülki məhkəmələrdə iddia qaldırılması yolu ilə tələb edilir. Qanun bu münasibəti mülki hakimin nələrlə bağlı olmadığını müəyyən etməklə tənzimləmişdir: hakim zərər vuran şəxsin təqsirinin olub-olmaması və onun fərqləndirmə qabiliyyətinin mövcud olub-olmaması barədə qərar verərkən cinayət hüququnun məsuliyyətə dair müddəaları ilə bağlı olmadığı kimi, cinayət hakiminin çıxardığı bəraət hökmü ilə də bağlı deyil; cinayət hakiminin təqsirin qiymətləndirilməsi və zərərin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı qərarı da mülki hakimi bağlamır. Cinayət məhkəməsinin maddi faktlara dair qanuni qüvvəyə minmiş müəyyənləşdirmələrinin mülki hakim üçün məcburi olub-olmaması isə qanunla tənzimlənməmiş və məhkəmə qərarları ilə formalaşmışdır. Bəraət hökmü də öz-özlüyündə təzminat tələbini aradan qaldırmır.
Barışığın bu iddia yoluna birbaşa təsiri vardır və zərərçəkmiş şəxs baxımından həlledici əhəmiyyət daşıyır: barışıq əldə edildikdə, barışıq zamanı müəyyən edilməsi mümkün olmayan və ya barışıqdan sonra ortaya çıxan zərərlər istisna olmaqla, istintaq predmeti olan cinayətə görə təzminat iddiası qaldırıla bilməz; qaldırılmış iddiadan da imtina edilmiş sayılır. Başqa sözlə, barışıq sənədində razılaşdırılmış öhdəliyin əhatə dairəsi sonradan tələb oluna biləcək təzminatın da həddini müəyyən edir. Buna görə barışıq təklifi qiymətləndirilərkən yalnız cinayət prosesinə dair nəticə deyil, zərərin tam şəkildə sənəddə əks etdirilib-etdirilmədiyi də nəzərə alınmalıdır.
Şikayətdən imtina, təqibi şikayətdən asılı olan cinayətlərdə və qanunda əks hal nəzərdə tutulmayıbsa, işə xitam verilməsi nəticəsini doğurur. Hökm qanuni qüvvəyə mindikdən sonra edilən imtina isə cəzanın icrasına mane olmur. Təqibi şikayətdən asılı olmayan cinayətlərdə imtina işi sona çatdırmır; belə işlərdə zərərçəkmiş şəxsin bəyanatı əsasında zərərin ödənilib-ödənilmədiyi qanunda nəzərdə tutulmuş cəza müddətinin azaldılması və təxirə salınması institutları baxımından ayrıca qiymətləndirilir.
Hökm və sonrakı mərhələ
Qanun yolları, sanksiyalar və cəzaların icrası
Qanun yollarına müraciət müddətləri qısadır və vaxtında müraciət edilməməsi hökmün qüvvəyə minməsi ilə nəticələnir. İstinaf və təmyiz müraciətləri hökm əsaslandırılması ilə birlikdə təbliğ edildiyi tarixdən etibarən iki həftə ərzində; hakim qərarlarına və qanunda göstərilən məhkəmə qərarlarına qarşı etiraz isə qərardan xəbərdar olduğu tarixdən etibarən iki həftə ərzində edilməlidir.
Məhkumetmə halında təyin olunmuş cəzanın xarakteri və icra forması ayrıca qiymətləndirilməlidir. Bir il və ya daha az müddətə təyin olunmuş azadlıqdan məhrumetmə cəzası qısamüddətli azadlıqdan məhrumetmə cəzasıdır. Qısamüddətli azadlıqdan məhrumetmə cəzası məhkumun şəxsiyyətinə, sosial və iqtisadi vəziyyətinə, məhkəmə prosesi zamanı ifadə etdiyi peşmanlığa və cinayətin törədilmə xüsusiyyətlərinə görə qanunda sadalanan alternativ sanksiyalardan birinə çevrilə bilər. Qanun bəzi hallarda bu çevirməni məcburi etmiş, bəzi hallarda isə onun məhkəmə pul cəzasına çevrilməsinə mane olmuşdur.
İki il və ya daha az müddətə azadlıqdan məhrum etmə cəzasına məhkum edilmiş şəxsin cəzasının təxirə salınmasına da qərar verilə bilər; bu yuxarı hədd əməli törətdiyi zaman on səkkiz yaşını tamamlamamış və ya altmış beş yaşını bitirmiş şəxslər üçün üç ildir. Təxirə salınma üçün şəxsin əvvəllər qəsdən törədilmiş cinayətə görə üç aydan artıq azadlıqdan məhrum etmə cəzasına məhkum edilməməsi və yenidən cinayət törətməyəcəyi barədə məhkəmədə inam yaranması tələb olunur. Təxirə salınma halında nəzarət müddəti müəyyən edilir; bu müddət müvafiq qaydada keçirildikdə cəza icra edilmiş sayılır.
Hökmün elanının təxirə salınması, şərtlər mövcud olduqda, məhkəmənin çıxardığı hökmü elan etməyərək təqsirləndirilən şəxsi müəyyən nəzarət müddətinə tabe tutmasıdır. Bu qərar məhkəmə araşdırmasının sonunda hökm olunmuş cəzanın iki il və ya daha az müddətli azadlıqdan məhrum etmə cəzası və ya məhkəmə tərəfindən təyin edilmiş pul cəzası olması halında gündəmə gəlir; həmçinin təqsirləndirilən şəxsin əvvəllər qəsdən törədilmiş cinayətə görə məhkum olmaması, yenidən cinayət törətməyəcəyi barədə məhkəmədə inam yaranması və zərərçəkmiş şəxsin və ya ictimaiyyətin məruz qaldığı zərərin eynilə qaytarma, cinayətdən əvvəlki vəziyyətin bərpası və ya təzminat ödəmə yolu ilə tamamilə aradan qaldırılması tələb olunur. İnstitutu tənzimləyən bəndlər 16 İyul 2026 tarixli dəyişikliklə yenidən yazılmış; həmin bəndlər baxımından Konstitusiya Məhkəməsinin 10 İyul 2025 tarixli ləğvetmə qərarı isə 30 Sentyabr 2026 tarixində qüvvəyə minəcək şəkildə verilmişdir. Bu iki tənzimləmənin birlikdə doğuracağı nəticə mübahisəli olduğundan, institutun konkret işin tarixində hansı formada tətbiq ediləcəyi qüvvədə olan qanun mətninə əsasən ayrıca müəyyən edilməlidir. Qərar verildikdə beş illik nəzarət müddəti başlayır; bu müddət ərzində öhdəliklərə riayət olunarsa, işə xitam verilir, qəsdən yeni cinayət törədildikdə və ya öhdəliklər pozulduqda isə hökm elan edilir. Qərardan, bir qayda olaraq, istinaf qaydasında şikayət verilə bilər. Qanun işgəncə və əzabvermə cinayətləri, habelə dövlət qulluqçusunun vəzifəsi ilə əlaqədar törətdiyi və pis rəftar kimi qiymətləndirilə bilən cinayətlər baxımından bu institutun tətbiq edilməyəcəyini nəzərdə tutur. Bu müddəalar yaxın tarixdə yenidən tənzimləndiyindən, köhnə tarixli mənbələrdəki izahlar mövcud vəziyyəti əks etdirməyə bilər.
Cəzanın icrası mərhələsində şərti azad etmə, nəzarət altında azadlıq tədbiri tətbiq edilərək cəzanın icrası və cəzanın icrasının təxirə salınması kimi institutlar gündəmə gəlir. Şərti azad etmədən yararlanmaq üçün məhkumun cəzaçəkmə müəssisəsindəki icra müddətini yaxşı davranışla keçirməsi tələb olunur. Qanun ağırlaşdırılmış ömürlük azadlıqdan məhrum etmə cəzasına məhkum edilmiş şəxslərin otuz il, ömürlük azadlıqdan məhrum etmə cəzasına məhkum edilmiş şəxslərin iyirmi dörd il, digər müddətli azadlıqdan məhrum etmə cəzalarına məhkum edilmiş şəxslərin isə cəzalarının yarısını cəzaçəkmə müəssisəsində çəkmələrini tələb etmiş; həmçinin sadaladığı cinayət qrupları baxımından daha yüksək nisbətlər nəzərdə tutmuşdur. Bu institutlardan yararlanma şərtləri cinayətin növünə, cəzanın müddətinə və məhkumun vəziyyətinə görə dəyişir; qanun bəzi cinayətlər baxımından daha ağır şərtlər nəzərdə tutmuş, həmçinin keçid müddəaları ilə cinayətin törədildiyi tarixə görə fərqli rejimlər müəyyən etmişdir.
Beynəlxalq işlər
Xarici ünsürlü cinayət işləri
Şübhəlinin, təqsirləndirilən şəxsin və ya zərərçəkmişin xarici vətəndaş olması və yaxud tərəflərdən birinin xaricdə olması cinayət mühakiməsində əlavə təminatlar və ayrıca prosessual addımlar tələb edir. Bu addımlar atlanarsa, həm müdafiə hüququna, həm də prosesin gedişinə təsir göstərilir. Türkiyədə törədilən cinayətlərə Türk qanunları tətbiq edilir; əməlin qismən və ya tamamilə Türkiyədə törədilməsi və yaxud nəticənin Türkiyədə baş verməsi halında cinayət Türkiyədə törədilmiş sayılır.
Tərcüməçi, bildiriş və müdafiə hüququ
Fikrini ifadə edə biləcək səviyyədə türk dilini bilməyən şübhəli, təqsirləndirilən şəxs, zərərçəkmiş və ya şahid üçün tərcüməçi təyin edilir; məhkəmədə ittiham və müdafiə ilə bağlı mühüm məqamlar tərcüməçi vasitəsilə çatdırılır. Bu tərcüməçinin xərci məhkəmə xərci hesab edilmir və Dövlət Xəzinəsi tərəfindən ödənilir. Bundan əlavə, təqsirləndirilən şəxs ittiham aktı izah edildikdən və işin mahiyyəti üzrə mütaliə verildikdən sonra şifahi müdafiəsini özünü daha yaxşı ifadə edə biləcəyini bildirdiyi başqa bir dildə edə bilər; bu halda tərcüməçini təqsirləndirilən şəxs seçir və bu tərcüməçinin xərci Dövlət Xəzinəsi tərəfindən ödənilmir.
Yaxalanan və ya gözaltına alınan əcnəbinin vəziyyəti, yazılı şəkildə etiraz etmədiyi təqdirdə vətəndaşı olduğu dövlətin konsulluğuna bildirilir. Konsulluq məmurlarının gözaltında olan və ya həbsdə saxlanılan vətəndaşlarını ziyarət etmək, onlarla görüşmək və məhkəmələr qarşısında təmsil olunmalarını təmin etmək hüququ beynəlxalq müqavilə ilə də təminat altına alınmışdır.
Müdafiə yardımından yararlanma hüququ vətəndaşlıq fərqi nəzərə alınmadan qüvvədədir.
Xaricə çıxış, yoxluq və bildiriş
Məhkəmə nəzarəti öhdəliklərindən biri ölkədən çıxa bilməməkdir; qanun həmçinin müəyyən yaşayış məntəqəsini tərk etməmək və müəyyən edilmiş yerlərə və ya bölgələrə getməmək öhdəliklərini də sadalamışdır. Ölkədə yaşamayan şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxs baxımından bu tədbir işin praktiki gedişinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir. Məhkəmə nəzarətinə dair qərarlardan şikayət verilə bilər; öhdəliyin davamının zəruri olub-olmaması həmçinin müəyyən fasilələrlə yenidən qiymətləndirilir və qanun məhkəmə nəzarətinin maksimal müddətlərini nəzərdə tutmuşdur.
Təqsirləndirilən şəxsin xaricdə olması halında, qanunun tələb etdiyi şərtlərlə istinabə yolu ilə dindirilməsi gündəmə gələ bilər; qanun aşağı həddi beş il və ya daha çox müddətə azadlıqdan məhrumetmə cəzası tələb edən cinayətləri bu prosedurun xaricində saxlamışdır. Səs və görüntünün ötürülməsi vasitəsilə dindirmə isə qanunda ölkə daxilində olan təqsirləndirilən şəxs üçün nəzərdə tutulmuşdur. Xaricdə olan şəxslərə bildiriş, bir qayda olaraq, müvafiq dövlətin səlahiyyətli orqanı vasitəsilə çatdırılır; Türkiyənin səfirliyi və ya konsulluğu vasitəsilə birbaşa bildiriş çatdırılması isə ünvan sahibinin Türkiyə vətəndaşı olması halında mümkündür. Bu mərhələ müddətləri faktiki olaraq uzadan amildir.
Özünə çatmaq mümkün olmayan və xarici ölkədə olan təqsirləndirilən şəxs barəsində gizlənən təqsirləndirilən şəxslərə dair müddəalar tətbiq oluna bilər. Gizlənən təqsirləndirilən şəxs barəsində cinayət təqibi aparıla bilər; lakin əvvəllər dindirilməyibsə, məhkumetmə və cəza təyin edilməsinə yer olmadığı barədə qərar verilə bilməz. Məhkəmə iclası keçirilən hallarda müdafiəçi yoxdursa, vəkillər kollegiyasından müdafiəçi təyin edilməsi xahiş olunur.
Məhkumluğun Yaşayış və Ölkəyə Giriş Baxımından Nəticələri
Türkiyə Cinayət Məcəlləsi törətdiyi cinayətə görə azadlıqdan məhrumetmə cəzasına məhkum edilmiş əcnəbinin vəziyyətinin, nəzarət altında azadlıq tədbiri tətbiq edilməklə cəzasının icra olunmasına və ya şərti azadlığa buraxılmasına qərar verildikdən və hər bir halda cəzasının icrası başa çatdıqdan sonra, ölkədən çıxarılma prosedurları ilə bağlı qiymətləndirilmək üçün dərhal Daxili İşlər Nazirliyinə bildiriləcəyini nəzərdə tutur.
Bu səbəbdən cinayət işi ilə yaşayış icazəsi, ölkədən çıxarılma və ölkəyə giriş qadağası ilə bağlı inzibati proseslərin birlikdə qiymətləndirilməsi zəruridir. İki proses ayrı üsullara və ayrı müraciət yollarına tabedir; cinayət işində əldə edilən nəticə inzibati prosesdə avtomatik olaraq eyni nəticəni doğurmur. Bununla belə, Xaricilər və Beynəlxalq Müdafiə Qanunu, Türk Cinayət Məcəlləsinin müvafiq maddəsi çərçivəsində ölkədən çıxarılması zəruri hesab edilənlər haqqında ölkədən çıxarılma qərarı veriləcəyini nəzərdə tutur; qanun həmçinin ölkədən çıxarılma qərarı verilməyəcək halları da sadalamışdır.
Ölkədən çıxarılma qərarına qarşı, qərarın bildirilməsindən etibarən yeddi gün ərzində inzibati məhkəməyə müraciət edilə bilər; bu barədə verilən qərar qətidir. Məhkəməyə müraciət müddəti ərzində və məhkəmə prosesi başa çatana qədər xarici şəxs ölkədən çıxarılmır. Ölkədən çıxarılan xaricilərin Türkiyəyə girişi qadağandır. Giriş qadağasının müddəti ən çox beş ildir; ictimai asayiş və ya ictimai təhlükəsizlik baxımından ciddi təhdid olduqda bu müddət ən çox on il daha uzadıla bilər. Bununla belə, qanun viza və ya yaşayış icazəsi müddəti bitdikdən sonra öz təşəbbüsü ilə ölkədən çıxmaq üçün müraciət edən və inzibati cərimələri ödəyən xaricilər, habelə Türkiyəni tərk etməyə dəvət edilib vaxtında çıxanlar barəsində giriş qadağası qərarı verilməyə biləcəyini nəzərdə tutmuşdur.
Ekstradisiya və ərazi baxımından tətbiq
Bir şəxsin xarici dövlətə ekstradisiyası ayrıca qanunda tənzimlənir. Türkiyə vətəndaşları, bir qayda olaraq, ekstradisiya edilmir; ekstradisiya tələbi barədə qərar verməyə şəxsin olduğu ərazidəki ağır cinayət məhkəməsi səlahiyyətlidir. Qanun həmçinin ekstradisiya prosesində olan xarici şəxsin mərkəzi orqanın rəyi alınmadan ölkədən çıxarıla bilməyəcəyini nəzərdə tutur.
Prosesin əks istiqaməti də eyni qanunda tənzimlənmişdir. İstintaqın və ya məhkəmə təqibinin yekunlaşdırılması və ya verilmiş məhkumetmə qərarının icrası məqsədilə xarici ölkədə olan və barəsində tutulma orderi və ya həbs qərarı verilmiş şəxsin Türkiyəyə verilməsi ədliyyə orqanları tərəfindən tələb oluna bilər. Bu tələb üçün qanun hədd nəzərdə tutmuşdur: yuxarı həddi bir il və ya daha çox azadlıqdan məhrumetmə cəzasını nəzərdə tutan cinayətə görə ekstradisiya tələb oluna bilər; qanuni qüvvəyə minmiş məhkumetmə qərarlarında isə təyin edilmiş azadlıqdan məhrumetmə cəzası ən azı dörd ay olmalıdır. Şəxsin birdən çox cinayəti olduğu halda, bəzilərinə görə cəzalar bu müddətlərdən az olsa belə, həmin cinayətlər birlikdə ekstradisiyaya mövzu edilə bilər. Tələbin xarici dövlətə göndərilməsi mərkəzi orqanın məqsədəuyğun hesab etməsindən asılıdır; qanun ekstradisiya şərtlərinə cavab verilməməsi, cəzanın icra müddəti nəzərə alınmaqla şəxsin mənafeyi ilə ictimai mənafe arasında açıq qeyri-mütənasiblik olması və milli təhlükəsizliyin və ya beynəlxalq münasibətlərin zərər görməsi ehtimalı hallarında tələbin göndərilmədən rədd edilə biləcəyini nəzərdə tutmuşdur.
Qiymətləndirmə meyarları
Cinayət prosesində qiymətləndirmə meyarları
Cinayət işlərində izləniləcək yol isnad edilən əməlin xarakterinə, prosesin hansı mərhələdə olmasına və iş materiallarındakı sübutların vəziyyətinə görə müəyyən edilir. İlkin qiymətləndirmədə istintaq nömrəsi, varsa protokollar, təqdim edilmiş sənədlər və hesablanması başlamış müddətlər birlikdə nəzərdən keçirilə bilər.
Şübhəli və təqsirləndirilən şəxs baxımından ifadə və dindirmə mərhələsi, qoruyucu tədbirlərə qarşı müraciət yolları və qanun yolu müddətləri; cinayətdən zərər çəkmiş şəxs baxımından isə şikayət müddəti, sübutların qorunması və işə qoşulma məsələləri işin konkret hallarına görə qiymətləndirilir.
Əcnəbi şübhəli, təqsirləndirilən şəxs və ya zərərçəkmişin olduğu işlərdə tərcüməçi təyin edilməsi və konsulluğa bildiriş verilməsi, xaricə çıxış öhdəlikləri, xaricdə tebligat və məhkumluğun inzibati nəticələri ayrıca əhəmiyyət kəsb edir.
Ofisin fəaliyyət göstərdiyi sahələr arasında cinayət hüququndan irəli gələn mübahisələr də yer alır. Görüş tələbi üçün əlaqə səhifəsindən bizimlə əlaqə saxlaya bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Tez-tez verilən suallar
Tutulmuş şəxs nə qədər müddət saxlanıla bilər?
Tutulma müddəti, tutulma yerindən ən yaxın hakimə və ya məhkəməyə göndərilməsi üçün tələb olunan məcburi müddət istisna olmaqla, tutulma anından etibarən iyirmi dörd saatı keçə bilməz; bu məcburi müddət on iki saatdan çox ola bilməz. Birgə törədilən cinayətlərdə Respublika prokuroru, sübutların toplanmasındakı çətinlik və ya şübhəli şəxslərin çoxluğu səbəbindən tutulma müddətinin hər dəfə bir gündən çox olmamaq şərtilə üç gün müddətinə uzadılması barədə yazılı əmr verə bilər; uzadılma əmri tutulmuş şəxsə dərhal bildirilir. Tutulmuş şəxs azad edilməzsə, ən geci bu müddətlərin sonunda sülh cinayət hakiminin qarşısına çıxarılaraq dindirilir. Tutulma əməliyyatına, tutulmaya və tutulma müddətinin uzadılması barədə yazılı əmrə qarşı azadlığa buraxılma məqsədilə sülh cinayət hakiminə müraciət edilə bilər.
Mən ifadə verməyə çağırılmışam, müdafiəçi olmadan ifadə verə bilərəm?
Müdafiəçinin köməyindən yararlanmaq hüquqdur və bu hüquq ifadə alınmazdan əvvəl xatırladılır. Müdafiəçi seçə bilməyəcəyini bəyan edən şəxs üçün, onun istəyi olduqda Vəkillər Kollegiyası tərəfindən müdafiəçi təyin edilir. Müdafiəçisi olmayan şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin uşaq olması, özünü müdafiə edə bilməyəcək dərəcədə əlil, kar və lal olması, habelə aşağı həddi beş ildən artıq azadlıqdan məhrumetmə cəzası nəzərdə tutan cinayətlərdə müdafiəçi təyin edilməsi üçün şəxsin istəyi tələb olunmur. Bundan əlavə, müdafiəçi hazır olmadan hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən alınan ifadə hakim və ya məhkəmə qarşısında təsdiq edilmədikcə hökm üçün əsas götürülə bilməz.
Şikayətimi geri götürsəm, işə xitam verilərmi?
Bu, cinayətin şikayətdən asılı olub-olmamasına görə dəyişir. Təqibi şikayətdən asılı olan cinayətlərdə, qanunda əks hal nəzərdə tutulmayıbsa, cinayətdən zərər çəkmiş şəxsin şikayətdən vaz keçməsi işə xitam verilməsi ilə nəticələnir. Şikayətdən asılı olmayan cinayətlərdə isə vaz keçmə işi başa çatdırmır; belə işlərdə zərərçəkmiş şəxsin bəyanatı və zərərin ödənilib-ödənilmədiyi qanunda nəzərdə tutulmuş cəzanın azaldılması və təxirə salınması institutları baxımından ayrıca qiymətləndirilir. Hökm qanuni qüvvəyə mindikdən sonra edilən vaz keçmə cəzanın icrasına mane olmur.
Barışıq təklifini qəbul etməliyəm?
Uzlaşdırma təklifini qəbul etmək və ya rədd etmək sərbəstdir; təklifin rədd edilməsi istintaqın adi qaydada davam etməsi ilə nəticələnir. Təklif verildikdən sonra yeddi gün ərzində qərar bildirilməzsə, təklif rədd edilmiş sayılır. Uzlaşdırmanın baş tutması və öhdəliyin birdəfəlik yerinə yetirilməsi halında istintaq mərhələsində cinayət təqibinin həyata keçirilməsinə xitam verilməsi, məhkəmə baxışı mərhələsində isə iş üzrə icraata xitam verilməsi barədə qərar qəbul edilir. Öhdəliyin gələcək tarixə keçirilməsi, hissə-hissə yerinə yetirilməsi və ya davamlı xarakter daşıması halında isə cinayət işinin başlanmasının təxirə salınmasına, məhkəmə baxışı mərhələsində isə icraatın dayandırılmasına qərar verilir. Uzlaşdırma əldə edildikdə, uzlaşdırma zamanı müəyyən edilə bilməyən və ya sonradan ortaya çıxan zərərlər istisna olmaqla, eyni cinayətlə bağlı təzminat iddiası qaldırıla bilməz; qaldırılmış iddiadan isə imtina edilmiş sayılır. Uzlaşdırma yalnız qanunda nəzərdə tutulmuş cinayətlər üzrə mümkündür; cinsi toxunulmazlıq əleyhinə cinayətlər, təqib və təhqir uzlaşdırmanın əhatə dairəsinə daxil deyil. Qanun həmçinin, zərərçəkmişin və ya cinayətdən zərər çəkmiş şəxsin fiziki və ya xüsusi hüquqi şəxs olması şərti ilə, məhkəmə prosesində olan uşaqlara münasibətdə yuxarı həddi üç ildən çox olmayan azadlıqdan məhrumetmə cəzası və ya məhkəmə cəriməsi nəzərdə tutan cinayətləri də uzlaşdırmanın əhatə dairəsinə daxil etmişdir.
Hökmün elanının təxirə salınması hələ də tətbiq olunurmu?
Bu gün etibarilə tətbiq olunur; lakin institutun gələcəyi qeyri-müəyyəndir. İnstitutu tənzimləyən bəndlər 16 İyul 2026 tarixli dəyişikliklə yenidən yazılmış, həmin bəndlərə münasibətdə Konstitusiya Məhkəməsinin 10 İyul 2025 tarixli ləğv qərarı isə 30 Sentyabr 2026 tarixində qüvvəyə minəcək şəkildə qəbul edilmişdir. Bu iki tənzimləmənin birlikdə doğuracağı nəticə mübahisəli olduğundan, qərar tarixində qüvvədə olan qanun mətninin ayrıca yoxlanılması zəruridir. Qüvvədə olan tənzimləməyə görə, təyin edilmiş cəza iki il və ya daha az müddətli azadlıqdan məhrumetmə cəzası və ya məhkəmə cəriməsidirsə, təqsirləndirilən şəxsin əvvəllər qəsdən törədilmiş cinayətə görə məhkum edilməməsi, onun yenidən cinayət törətməyəcəyi barədə qənaətə gəlinməsi və zərərçəkmişə və ya dövlətə vurulmuş zərərin tamamilə ödənilməsi şərtləri ilə bu qərar verilə bilər. Qərar əsasında beş illik nəzarət müddəti tətbiq edilir; müddət öhdəliklərə uyğun keçirildikdə, iş üzrə icraata xitam verilməsi barədə qərar qəbul edilir. İşgəncə və əzabvermə cinayətləri, habelə dövlət qulluqçusunun vəzifəsi ilə əlaqədar törətdiyi və pis rəftar sayıla biləcək cinayətlər bu institutun əhatə dairəsindən kənardadır. Şərtlərin konkret iş üzrə mövcud olub-olmaması ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Cinayət təqibinin başlanmasının rədd edilməsi barədə qərar verilib, nə edə bilərəm?
Cinayət işinin başlanmasına yer olmadığı barədə qərardan, qərarın təbliğ edildiyi gündən etibarən iki həftə ərzində, qərarı verən Respublika prokurorunun vəzifə yerinin yerləşdiyi məhkəmə dairəsindəki ağır cinayətlər məhkəməsinin yerləşdiyi yerdəki sülh cinayət hakimliyinə etiraz edilə bilər. Etiraz əsaslı hesab edilərsə, Respublika prokuroru ittiham aktı tərtib edərək məhkəməyə təqdim edir. Etiraz rədd edilərsə, eyni əmələ görə ictimai cinayət təqibinin başlanması, ictimai cinayət təqibinin başlanması üçün kifayət qədər şübhə yaradacaq yeni sübutların əldə edilməsindən və bu barədə sülh cinayət hakimliyinin qərar qəbul etməsindən asılıdır.
Əcnəbi kişi Türkiyədəki cinayət mühakimə icraatında hansı hüquqlara malikdir?
Fikrini ifadə edə biləcək qədər türkcə bilməyən şübhəli, təqsirləndirilən şəxs, zərərçəkmiş və ya şahid üçün tərcüməçi təyin edilir; bu tərcüməçinin xərcləri məhkəmə xərcləri hesab edilmir və Dövlət Xəzinəsindən ödənilir. Bunun əksinə, təqsirləndirilən şəxs ittiham aktının elan edilməsi və mahiyyəti üzrə rəyin verilməsi zamanı şifahi müdafiəsini özünü daha yaxşı ifadə edə biləcəyini bildirdiyi başqa bir dildə təqdim edərsə, tərcüməçini özü seçir və bu tərcüməçinin xərcləri Dövlət Xəzinəsindən ödənilmir. Tutulmuş və ya gözaltına alınmış əcnəbinin vəziyyəti, yazılı şəkildə etiraz etmədiyi halda, vətəndaşı olduğu dövlətin konsulluğuna bildirilir. Müdafiəçinin yardımından yararlanma hüququ vətəndaşlıq fərqi nəzərə alınmadan qüvvədədir. Bundan əlavə, azadlıqdan məhrumetmə cəzasına məhkum edilmə, ölkədən çıxarılma və yaşayış icazəsi ilə bağlı inzibati prosedurlar baxımından ayrıca nəticələr doğura bilər; bu prosedurlar cinayət işindən ayrı aparılır və öz müraciət müddətlərinə tabedir.
Bu səhifədəki izahatlar ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və hüquqi rəy və ya tövsiyə xarakteri daşımır. Hər konkret işin şərtləri fərqli olduğundan, hüquqi qiymətləndirmə iş üzrə aparılmalıdır.
Səhifədə yer alan məlumatlar, Türkiye Vəkillər Kollegiyaları Birliyinin Reklam Qadağası haqqında Əsasnaməsi çərçivəsində, ixtisas anlamına gəlməmək şərtilə büronun fəaliyyət göstərdiyi sahələr barədə məlumat verilməsi məqsədilə dərc edilmişdir; iş əldə etmə məqsədi daşımır.
Bu səhifənin görüntülənməsi və ya səhifədə yer alan keçidlər və əlaqə məlumatları vasitəsilə əlaqə saxlanılması, vəkil ilə müraciət edən arasında vəkillik münasibətinin yarandığı mənasına gəlmir və işin qəbul edildiyi mənasına gəlmir.
Səhifədəki məlumatlar və müddətlər 4 sentyabr 2026 tarixinə qüvvədə olan qanunvericiliyə əsasən hazırlanmışdır. Qanunvericilik dəyişə biləcəyindən, müddət hesablanması hər halda aktual qanun mətninə əsasən aparılmalıdır.
Cinayət mühakiməsində hər işin şərtləri, isnad edilən əməl, dəlillər və məhkəmə icraatının hansı mərhələdə olmasından asılı olaraq fərqlənə bilər. Buna görə də prosesin əvvəlindən işin bütövlükdə qiymətləndirilməsi, prosessual müddətlərin izlənməsi və müdafiə hüquqlarından səmərəli istifadə edilməsi əhəmiyyət kəsb edir.
Merve Kartal
Vəkil