Alanya Kommersiya Vəkili və Kommersiya Hüququ
Kommersiya hüququ ticarət müəssisəsini və tacirlər arasındakı münasibətləri özünəməxsus qaydalara bağlayır. Eyni əməl, tərəflərdən biri tacir olduqda, fərqli hüquqi rejimə tabe ola bilər: bildirişin forması, faiz dərəcəsi, sübut vasitəsi və aidiyyəti məhkəmə dəyişir.
Mübahisənin kommersiya xarakterli sayılıb-sayılmaması nəticəyə birbaşa təsir edir. Kommersiya işlərinə, iddianın dəyərindən asılı olmayaraq, kommersiya üzrə birinci instansiya məhkəməsində baxılır və məhkəmənin səlahiyyətinə dair qaydalar ictimai qaydadandır. Mövzusu müəyyən məbləğdə pul olan alacaq, zərərin ödənilməsi, etirazın ləğvi, mənfi təsbit və geri tələb etmə iddialarında isə iddia qaldırılmazdan əvvəl mediatorun köməyinə müraciət edilmiş olması məhkəməyə müraciət üçün şərtdir; bu şərt yerinə yetirilmədən qaldırılan iddia prosessual qaydada rədd edilir.
Kommersiya mübahisələrində müddətlər qısadır və onların bir hissəsi hüquq itirici xarakter daşıyır. Kommersiya satışında qüsur barədə bildiriş müddəti günlərlə hesablanır, ümumi yığıncaq qərarının ləğvi üçün nəzərdə tutulan üç aylıq müddət qanunda hüquq itirici müddət kimi müəyyən edilmişdir, haqsız rəqabətdə isə öyrənməyə bağlı müddətlə əmələ bağlı son müddət birlikdə tətbiq olunur. Bu səbəbdən mübahisənin kommersiya xarakterli olub-olmadığının və hansı müddətin tətbiq edildiyinin erkən müəyyənləşdirilməsi lazımdır.
Əsas fəaliyyət sahələri
Kommersiya hüququnda başlıca mübahisələr
Kommersiya mübahisələrinin çoxu tək bir müddəadan deyil, münasibətin kommersiya xarakterindən irəli gələn qaydalar məcmusundan qaynaqlanır. Eyni tələb, tərəflər tacir olduqda, fərqli faiz rejiminə, fərqli bildiriş formasına və fərqli sübut qaydalarına tabedir.
Kommersiya müqavilələri və kommersiya alqı-satqısı
Qanun hər bir tacirin ticarəti ilə bağlı bütün fəaliyyətlərində tədbirli iş adamı kimi hərəkət etməsini nəzərdə tutur. Bu meyar tacirdən orta səviyyəli şəxsdən daha yüksək diqqət və qayğı göstərməsinin gözlənilməsi mənasında qiymətləndirilir. Qanun bu meyara müəyyən bir sanksiya bağlamasa da, meyar praktikada tacirin diqqət və təqsirinin qiymətləndirilməsində və müqavilə müddəalarının şərhində nəzərə alınır.
Tacirlər arasında mal satışlarında qüsurla bağlı bildiriş müddətləri ümumi müddəalardan fərqlidir və gün hesabı ilə işləyir. Qüsurun təhvil zamanı açıq şəkildə bəlli olması halında alıcı iki gün ərzində satıcıya bildiriş verməlidir. Qüsur açıq şəkildə bəlli deyilsə, alıcı malı təhvil aldıqdan sonra səkkiz gün ərzində yoxlamalı və ya yoxlatdırmalıdır; yoxlama nəticəsində qüsur aşkar olarsa, bildiriş də bu müddət ərzində edilməlidir. Yəni səkkiz gün qüsurun aşkar olmasından deyil, təhvildən başlayan yoxlama müddətidir. Adi yoxlama ilə aşkar edilə bilməyən qüsurlara gəldikdə isə ayrıca rejim tətbiq olunur: qüsurun mövcudluğu sonradan məlum olduqda dərhal bildiriş verilməsi tələb olunur. Yoxlama və bildiriş öhdəliyinin yerinə yetirilməməsi halında satılan mal qəbul edilmiş sayılır. Buna qarşılıq, satıcının qüsuru ağır təqsiri ilə gizlətdiyi hallarda, vaxtında bildiriş verilmədiyi və iki illik zamanaşımı müddətinin keçdiyi barədə etirazlar dinlənilmir. Alıcının istehlakçı olduğu münasibətlərdə bu iki və səkkiz günlük bildiriş rejimi tətbiq olunmur; istehlakçı qanunvericiliyinin öz müddət və sübut sistemi qüvvədə olur.
Tacirlər arasında qarşı tərəfi gecikdirməyə, müqaviləni ləğv etməyə və ya müqavilədən dönməyə dair bildiriş və xəbərdarlıqların qanunda sadalanan üsullardan biri ilə edilməsi nəzərdə tutulmuşdur: noter vasitəsilə, sifarişli məktubla, teleqrafla və ya təhlükəsiz elektron imzadan istifadə etməklə qeydiyyatdan keçmiş elektron poçt sistemi ilə. Qanun bu üsulları sadalayarkən başqa bir üsula yer vermədiyi üçün, adi elektron poçt və ya SMS ilə edilən bildirişlərin bu müddəaya uyğunluğu mübahisəlidir; buna görə də bildirişlərin qanunda sadalanan üsullardan biri ilə edilməsi tövsiyə olunur. Müddəa sadalanan üç əməliyyata aid bildirişlər üçün və hər iki tərəfin tacir olduğu münasibətlərdə tətbiq olunur; bunlardan kənar bildirişlər və tərəflərdən birinin tacir olmadığı hallarda ümumi müddəalar qüvvədədir.
Kommersiya alacaqları və cari hesab
Kommersiya alacaqlarının tutulması ilə bağlı kreditorun qarşısında bildiriş göndərilməsi, vasitəçilik, məhkəməyə müraciət və icra təqibi yolları durur; bunlardan hansının seçiləcəyi alacağın əsaslandığı sənədə və münasibətin xarakterinə görə müəyyən edilir. Faktura, ticarət dəftərlərindəki qeydlər və cari hesab çıxarışı bu qiymətləndirmədə birlikdə nəzərə alınır.
Fakturanı alan şəxs, aldığı tarixdən etibarən səkkiz gün ərzində fakturanın məzmununa etiraz etməzsə, bu məzmunu qəbul etmiş sayılır. Bu nəticə fakturanın məzmununa aiddir; fakturanın təkbaşına borcun və ya müqavilənin mövcudluğunu yaratması anlamına gəlmir. Qanun etiraz üçün müəyyən forma nəzərdə tutmamışdır; bununla belə, etirazın edildiyini və tarixini sonradan sübut etmək baxımından yazılı və tarixinin müəyyən edilə bildiyi üsullardan istifadə edilməsi önəmlidir. Şifahi və ya elektron şəkildə bağlanan müqavilələrin məzmununu təsdiqləyən təsdiq məktubları üçün də eyni səkkiz günlük müddət nəzərdə tutulmuşdur.
Cari hesab müqaviləsi yazılı şəkildə bağlanmadıqda etibarlı olmur. Hesaba daxil edilmiş alacaq və borc maddələri ayrılmaz bir bütöv təşkil etdiyindən, hesabın bağlanmasından əvvəl tərəflərdən heç biri kreditor və ya borclu sayılmır. Hesab dövrünün sonunda dövr üzrə hesab bağlanır və fərq müəyyən edilir; hesab dövrü razılaşdırılmayıbsa, hər təqvim ilinin son günü bağlanış günü hesab olunur. Artan məbləği göstərən cədvəli alan tərəf, aldığı tarixdən etibarən bir ay ərzində notarius vasitəsilə, qeydli məktubla, teleqramla və ya təhlükəsiz elektron imza ehtiva edən bir yazı ilə etiraz etməzsə, balansı qəbul etmiş sayılır. Göründüyü kimi, qanun burada fakturaya etirazdan fərqli olaraq müəyyən forma nəzərdə tutmuşdur. Cari hesabın hesablaşmasına, qəbul edilmiş və ya məhkəmə qərarı ilə müəyyən edilmiş balansa, faiz tələblərinə, hesab səhvləri və yanlışlıqlarına, hesabdan kənarda saxlanmalı olan və ya haqsız olaraq hesaba daxil edilmiş maddələrə və təkrarlanan qeydlərə dair iddialar, cari hesab müqaviləsinin sona çatmasından etibarən beş il keçdikdə zamanaşımına uğrayır. Faizlərlə bağlı xüsusi tənzimləmə də mövcuddur: alacaq sütununa yazılan məbləğlərə onların hesaba daxil edildiyi tarixdən, balansa isə müəyyən edilərək hesaba yazıldığı tarixdən faiz hesablanır; balansla bağlı mürəkkəb faizə səbəb ola biləcək tətbiqə yol verilə bilməz və buna zidd müqavilə bağlana bilməz. Buna qarşılıq, tərəflər üç aydan az olmamaq şərtilə faizlərin əsas məbləğə əlavə edilməsini, hesab dövrlərini, habelə faiz və komissiya məbləğlərini müqavilə ilə müəyyən edə bilərlər.
Hər tacir ticarət dəftərlərini, inventarlarını, açılış və aralıq balanslarını, maliyyə hesabatlarını, illik fəaliyyət hesabatlarını, aldığı ticarət məktublarını, göndərdiyi ticarət məktublarının surətlərini və dəftər qeydlərinin əsaslandığı sənədləri təsnif edilmiş şəkildə saxlamağa borcludur. Bu sənədlər on il saxlanılır və müddət müvafiq qeydin aparıldığı, cədvəlin tərtib edildiyi və ya yazışmanın aparıldığı təqvim ilinin başa çatması ilə başlayır. Ticarət məktubu ticarət işi ilə bağlı bütün yazışmaları əhatə edir. Açılış və aralıq balansları ilə maliyyə hesabatlarından başqa sənədlər, məzmun baxımından üst-üstə düşmələri və saxlama müddəti ərzində qeydlərə hər an çıxışın mümkün olması şərti ilə görüntü və ya məlumat daşıyıcılarında saxlanıla bilər. Dəftər və sənədlər fəlakət və ya oğurluq səbəbilə qanuni saxlama müddəti ərzində itdikdə, itkinin öyrənildiyi tarixdən etibarən otuz gün ərzində müəssisənin yerləşdiyi yer üzrə səlahiyyətli məhkəmədən sənəd verilməsi tələb oluna bilər.
Ortaqlıq və şirkət mübahisələri
Şirkət ortaqları arasındakı mübahisələr; payların devri, mənfəətin bölüşdürülməsi, ümumi yığıncaq qərarlarının etibarlılığı, məlumat alma və yoxlama hüququ, ortaqlıqdan çıxma və çıxarılma, habelə şirkətin fəaliyyətinə xitam verilməsi məsələlərində cəmlənir.
Qanuna, əsas müqaviləyə və ya vicdanlılıq qaydasına zidd olan ümumi yığıncaq qərarlarına qarşı ləğv (iptal) iddiası, qərar tarixindən etibarən üç ay ərzində şirkət mərkəzinin yerləşdiyi ərazidəki birinci instansiya kommersiya məhkəməsində qaldırılır. Bu müddət qanunda hüquqdan məhrum edən müddət kimi xarakterizə edilmişdir. İddianı iclasda iştirak edib mənfi səs verən və etirazını protokola saldıran pay sahibləri qaldıra bilər. Bundan əlavə, çağırışın qaydalara uyğun edilməməsi, gündəliyin lazımi qaydada elan edilməməsi, səlahiyyətsiz şəxslərin iclasda iştirak edib səs verməsi və ya iştirak və səsvermə hüququnun haqsız olaraq məhdudlaşdırılması kimi pozuntuların qərara təsir etdiyini iddia edən pay sahibləri, iclasda iştirak edib-etməmələrindən və mənfi səs verib-verməmələrindən asılı olmayaraq iddia qaldıra bilər. İdarə heyəti və qərarın icrası şəxsi məsuliyyətinə səbəb olacaq idarə heyəti üzvləri də iddiaçı ola bilər.
Pay sahibinin imtina edilə bilməyən xarakterli hüquqlarını aradan qaldıran və ya məhdudlaşdıran, məlumat alma və yoxlama hüquqlarını qanunla icazə verilən həddən artıq məhdudlaşdıran, yaxud şirkətin əsas strukturunu pozan və ya kapitalın qorunması müddəalarına zidd olan qərarlar baxımından isə butlan gündəmə gəlir; qanundakı butlan səbəbləri məhdud sayda deyildir və bu iddialar üçün hüquqdan məhrum edən müddət nəzərdə tutulmamışdır. Məhkəmənin şirkətin tələbi ilə iddiaçılardan təminat tələb edə biləcəyi və pis niyyətlə qaldırılan ləğv və ya butlan iddialarında iddiaçıların şirkətə dəymiş zərərə görə məsuliyyət daşıya biləcəyi də nəzərə alınmalıdır.
Qiymətli kağızlar və kommersiya mübahisələri
Poliç, veksel və çekin daşımalı olduğu rekvizitlər qanunda ayrı-ayrılıqda sadalanmışdır və bu rekvizitlərdən birini ehtiva etməyən sənəd, qanunun nəzərdə tutduğu istisnalar xaricində, poliç, veksel və ya çek hesab edilmir. Lakin qanun bəzi çatışmazlıqları qarinə əsasında tamamlayır: ödəmə müddəti göstərilməyən sənəd təqdim edildikdə ödənilməli sayılır, tərtib olunduğu yer göstərilməyən sənəd isə tərtib edənin adının yanındakı yerdə tərtib edilmiş sayılır. Xarici bank tərəfindən çap edilən çeklərdə seriya nömrəsinin və ya QR kodun olmaması da sənədin etibarlılığına təsir göstərmir. Yəni hər çatışmazlıq sənədi kambiyo sənədi olmaqdan çıxarmır.
Sənədin kambiyo sənədi xarakteri daşımaması halında kambiyo sənədlərinə xas məcburi icra yolu tətbiq edilə bilməz; icra məhkəməsi bu vəziyyəti öz təşəbbüsü ilə nəzərə alaraq təqibi ləğv edə bilər. Bu halda tələb ümumi müddəalara əsasən irəli sürülür; sənədin imzası etiraf edilmiş və ya notariat qaydasında təsdiqlənmiş borc etirafını ehtiva etməsi halında, ümumi məcburi icra yolunda əsas təşkil edə bilər. İtirilən əsas üstünlük isə təqib yolu deyil, kambiyo hüququna xas olan etirazların irəli sürülməsinə dair məhdudiyyətdir: doktrinada və məhkəmə təcrübəsində sənədin kambiyo sənədi xarakterini itirməsi ilə əsas münasibətdən doğan etirazların irəli sürülə biləcəyi qəbul edilir.
Qanun açıq sənədə dair xüsusi qayda müəyyən etmişdir: tədavülə çıxarılarkən tamamilə doldurulmamış sənədin tərəflər arasındakı razılaşmaya zidd şəkildə doldurulması halında, tərtib edən bu iddianı vicdanlı hamilə qarşı irəli sürə bilməz. Eyni qayda bonolar baxımından da keçərlidir. Buna görə imzalanan sənədin tam doldurulması əhəmiyyət daşıyır.
Qiymətli kağızlardan irəli gələn tələblər ümumi müddəalardan fərqli və qısa zamanaşımı müddətlərinə tabedir; müddət sənədin növündən, tələbin yönəldildiyi borcludan və tələbin xarakterindən asılı olaraq dəyişir. Bu müddətlərin müqayisəli cədvəli tez-tez verilən suallar bölməsində yer alır.
Kommersiya işləri, işin dəyərindən asılı olmayaraq kommersiya məhkəməsində baxılır və aidiyyətə dair qaydalar ictimai qaydadandır. Bir işin kommersiya xarakterli sayılıb-sayılmaması iki meyara görə müəyyən edilir: hər iki tərəfin kommersiya müəssisəsi ilə bağlı məsələlərdən doğan işlər, habelə tərəflərin tacir olub-olmamasından asılı olmayaraq, qanunun və qanunun istinad etdiyi normativ aktların sadaladığı məsələlərdən doğan işlər kommersiya işi sayılır. Qanun bu ikinci qrupa bir istisna müəyyən etmişdir: heç bir kommersiya müəssisəsinə aid olmayan havalə, saxlama müqaviləsi və fikir və sənət əsərlərinə dair hüquqlardan doğan işlər kommersiya işi deyildir. Kommersiya məhkəməsi olmayan məhkəmə dairələrində kommersiya işində aidiyyət qaydasına istinad edilməməsi aidiyyətsizlik qərarı verilməsini tələb etmir; ümumi yurisdiksiyalı məhkəmə işə davam edir. Kommersiya məhkəmələrində bəzi işlər və məsələlər bir sədr və iki üzvdən ibarət kollegiya tərəfindən baxılır. Qanunda göstərilən pul həddindən yuxarı olan mübahisələr bu əhatəyə daxildir; işin dəyərindən asılı olmayaraq kollegiya tərəfindən baxılan işlərə isə iflas, iflasın aradan qaldırılması və bağlanması, konkordat və yenidən qurulma; şirkətlər və kooperativlər hüququndan irəli gələn ümumi yığıncaq qərarlarının ləğvi və etibarsızlığı, idarəetmə və nəzarət orqanlarına qarşı açılan məsuliyyət işləri, orqanların vəzifədən azad edilməsi və müvəqqəti orqan təyin edilməsi, xitam, ləğv və təsviyə işləri; arbitraj şərtinə dair etirazlar, arbitrların seçilməsi və rədd edilməsi, habelə xarici arbitraj qərarlarının tanınması və icrası ilə bağlı işlər daxildir. Qanunun sadaladığı bu iş və məsələlərdən kənarda qalan mübahisələrə məhkəmə hakimlərindən biri tərəfindən baxılır. Bu pul həddi hər təqvim ilinin əvvəlində yenidən qiymətləndirmə dərəcəsində artırılır.
Addım-addım proses
Kommersiya mübahisəsində proses necə gedir?
Münasibətin xarakterinin müəyyənləşdirilməsi
İlk addım mübahisənin kommersiya xarakterli olub-olmadığını müəyyən etməkdir. Bu müəyyənləşdirmə yalnız aidiyyəti məhkəməni deyil, həm də tətbiq ediləcək faiz dərəcəsini, xəbərdarlığın formasını, qüsur barədə bildiriş müddətlərini və mediasiyanın məhkəməyə müraciət üçün ilkin şərt olub-olmadığını təsir edir.
Bu mərhələdə müqavilə mətni, fakturalar, kommersiya kitablarındakı qeydlər, cari hesab çıxarışları, ticarət reyestri qeydləri və varsa yazışmalar birlikdə araşdırılır. Tərəflərin tacir olub-olmaması və münasibətin hər iki tərəf üçün də kommersiya xarakterli hesab edilib-edilmədiyi ayrıca qiymətləndirilir.
Kommersiya işlərində faiz dərəcəsi sərbəst müəyyən edilir; müqavilədə dərəcə qərarlaşdırılmayıbsa qanuni faiz tətbiq edilir. Qanuni faiz, Mərkəzi Bankın əvvəlki ilin 31 dekabr günü qısamüddətli kredit əməliyyatlarında tətbiq etdiyi reeskont dərəcəsinin səksən faizi əsasında hesablanır; bu dərəcə 30 iyun günü əvvəlki ilin 31 dekabr günü tətbiq edilən dərəcədən beş bənd və ya daha çox fərqlənirsə, ilin ikinci yarısında 30 iyun günü müəyyən edilən dərəcənin səksən faizi qüvvədə olur. Gecikmə faizində isə Mərkəzi Bankın əvvəlki ilin 31 dekabr günü qısamüddətli avanslar üçün tətbiq etdiyi dərəcə bu məbləğdən çoxdursa, aralarında müqavilə olmasa belə kommersiya işlərində gecikmə faizi bu dərəcə əsasında tələb edilə bilər; gecikmə faizi qərarlaşdırılmayıbsa və müqavilə faizi bu məbləğin üstündədirsə, gecikmə faizi müqavilə faizindən az ola bilməz. Əksinə müqavilə yoxdursa, kommersiya borcunun faizi müddətin başa çatdığı gündən, müəyyən müddət yoxdursa xəbərdarlıq günündən hesablanmağa başlayır. Faizin əsas məbləğə əlavə edilərək birlikdə təkrar faiz hesablanması yalnız cari hesablarda və hər iki tərəf üçün də kommersiya işi xarakterli borc müqavilələrində, üç aydan az olmamaqla qərarlaşdırıla bilər və bu şərt müqavilə tərəfləri tacir olmayan şəxslərə tətbiq edilmir; bu məhdudiyyətlərə və istehlakçının müdafiəsinə dair müddəalara zidd olaraq hesablanan faiz hüquqi qüvvədən məhrumdur. Dərəcələr il ərzində dəyişə bildiyindən hesablama qüvvədə olan dərəcələrlə aparılmalıdır.
Xəbərdarlıq və mediasiya
Kommersiya münasibətlərində borclunu ödəniş gecikməsinə salmağa, müqaviləni ləğv etməyə və ya müqavilədən dönməyə dair xəbərdarlıq qanunda sadalanan formalardan biri ilə edilməlidir; formaya uyğun olmayan xəbərdarlığın hüquqi qüvvəsi mübahisəli olduğundan, xəbərdarlığın hansı kanalla göndərildiyi və çatdırılmasının sənədləşdirilməsi vacibdir.
Kommersiya məhkəmə işlərinin bir hissəsində mediatora müraciət edilmiş olması məhkəməyə müraciət şərtidir. Bu şərt, predmeti müəyyən miqdarda pul olan alacaq, zərərin ödənilməsi, etirazın ləğvi, borcun mövcud olmadığının müəyyən edilməsi və geri qaytarma işləri baxımından keçərlidir; şərt yerinə yetirilmədən açılan məhkəmə işi məhkəməyə müraciət şərtinin olmaması səbəbindən prosessual qaydada rədd edilir. Sadalanan beş məhkəmə işi növündən kənarda qalan kommersiya məhkəmə işləri — məsələn, ümumi yığıncaq qərarının ləğvi və ya xitam işləri — və predmeti müəyyən miqdarda pul olmayan tələblər bu məcburiyyətə daxil deyil. Tərəflər arasında arbitraj müqaviləsi olduğu halda da məhkəməyə müraciət şərti kimi mediasiya müddəaları tətbiq edilmir. Ehtiyati həbs və ehtiyati tədbir kimi müvəqqəti hüquqi müdafiə tələbləri üçün mediasiya prosesinin başa çatması gözlənilmir; bu qərarlar alındıqdan sonra məhkəmə işi açma müddətləri mediasiya müddətində axmır. Kommersiya mübahisələrində mediator müraciəti qəbul etdikdən və təyin edildikdən sonra altı həftə ərzində, məcburi hallarda isə ən çox iki həftə uzatmaqla prosesi yekunlaşdırır.
Razılaşma əldə edilərsə, razılaşma sənədi iki yoldan biri ilə məhkəmə qərarı qüvvəsinə malik sənədə çevrilir. Birincisi, məhkəmədən icra oluna bilmə şərhinin alınmasıdır. İkincisi, qanunlarda şərhin alınmasının məcburi tutulduğu hallar istisna olmaqla, sənədin birlikdə imzalanmasıdır; kommersiya mübahisələrində bu sənədin vəkillər və mediator tərəfindən birlikdə imzalanması, şərh tələb olunmadan sənədə məhkəmə qərarı qüvvəsi verir. Razılaşma əldə edildikdə, razılaşdırılmış məsələlər barədə ayrıca məhkəmə işi açıla bilmədiyindən, sənədin hansı məsələləri əhatə etdiyi imzalanmadan əvvəl qiymətləndirilməlidir.
Məhkəmə və ya icra təqibi prosesi
Tələbin əsaslandığı sənədə görə icra təqibi və ya məhkəmə yolu seçilir. Kambiyo sənədi varsa, həmin sənədə xas icra təqibi yolu, məhkəmə qərarı və ya ilam qüvvəsində olan sənəd varsa, ilamlı icra təqibi, bunların olmadığı halda isə ümumi haciz yolu gündəmə gəlir.
Pul tələbləri üzrə tələb girovla təmin edilməmiş və müddəti çatmışdırsa, kreditor borclunun mallarına müvəqqəti haciz (ihtiyati haciz) qoyulmasını tələb edə bilər; bunun üçün ayrıca təhlükə səbəbi göstərməsi tələb olunmur. Müddəti çatmamış borclar üzrə isə müvəqqəti haciz yalnız qanunda sadalanan hallarda — borclunun müəyyən yaşayış yerinin olmaması və ya mal qaçırma, qaçma və ya saxta əməliyyat hallarının mövcudluğu — tələb edilə bilər. Müvəqqəti haciz qərarı alan kreditor qərarın verildiyi tarixdən etibarən on gün ərzində onun icrasını tələb etməli, habelə haczin tətbiqindən yeddi gün ərzində icra təqibi aparılması üçün müraciət etməli və ya məhkəmədə iddia qaldırmalıdır. Mübahisə predmeti olan mal və ya hüquqla bağlı isə mövcud vəziyyətin dəyişməsi səbəbilə hüququn əldə edilməsinin çətinləşəcəyindən və ya qeyri-mümkün olacağından, yaxud gecikmə nəticəsində zərər yaranacağından ehtiyat edilən hallarda müvəqqəti tədbir (ihtiyati tedbir) tələb edilə bilər; tələb edən şəxs işin mahiyyəti üzrə haqlı olduğunu təxmini şəkildə sübut etməlidir və iddia qaldırılmazdan əvvəl alınmış tədbir üzrə tədbirin tətbiqinin tələb edildiyi tarixdən etibarən iki həftə ərzində əsas iddia qaldırılmalıdır.
Kommersiya işlərində sübut baxımından kommersiya dəftərləri, hesab-fakturalar və kommersiya yazışmaları istifadə olunan sübut vasitələridir və qanun onların sübut dəyərini müəyyən şərtlərlə əlaqələndirmişdir. Dəftərlərin sübut kimi qəbul edilməsi üçün qanuna uyğun olaraq tam və lazımi qaydada aparılmış, açılış və bağlanış təsdiqləri alınmış və qeydləri bir-birini təsdiq etmiş olmalıdır. Bu şərtlər təmin edilsə belə, dəftərlərin sahibi və hüquqi varisləri lehinə sübut ola bilməsi üçün əlavə olaraq qarşı tərəfin eyni şərtlərə uyğun aparılmış dəftərlərindəki qeydlərin bunlara zidd olmaması, qarşı tərəfin kommersiya dəftərlərini təqdim etməməsi və ya dəftər qeydlərinin əksinin sənəd və ya digər qəti sübutlarla sübuta yetirilməməsi tələb olunur. Bunun əksinə, qarşı tərəfin eyni şərtlərə uyğun dəftərlərində müvafiq məsələ ilə bağlı heç bir qeyd olmaması halında dəftərlər sahibinin lehinə istifadə edilə bilməz; dəftərlərdəki lehinə və əleyhinə qeydlər də bir-birindən ayrıla bilməz. Açılış və ya bağlanış təsdiqi olmayan, yaxud qeydləri bir-birini təsdiq etməyən dəftərlər isə sahibinin əleyhinə sübut olur.
Qərar, qanun yolları və icra
Birinci instansiya məhkəmələrinin qərarlarına qarşı istinaf müraciəti üçün müddət, bir qayda olaraq, iki həftədir və bu müddət qərarın prosessual qaydada təbliğ edildiyi andan başlayır; müraciət müddətinə dair xüsusi qanun müddəaları saxlanılır; regional apellyasiya məhkəmələrinin qərarlarına qarşı təmyiz müddəti də təbliğ edildiyi andan etibarən iki həftədir. İstinaf və təmyiz baxımından əlavə olaraq məbləğ hədləri nəzərə alınır: qanunda nəzərdə tutulan məbləğlər hər təqvim ilinin əvvəlindən qüvvəyə minməklə yenidən qiymətləndirmə dərəcəsinə uyğun artırılaraq tətbiq edilir və bu hədlərin tətbiqində iddianın qaldırıldığı tarixdəki məbləğ nəzərə alınır. Mənəvi təzminat tələbləri üzrə verilmiş qərarlara qarşı isə məbləğ və ya dəyərdən asılı olmayaraq istinaf müraciəti edilə bilər. Regional apellyasiya məhkəməsinin istinaf müraciətini qismən və ya tamamilə qəbul edərək yenidən işin mahiyyəti üzrə qərar verdiyi hallarda təmyizə yararlılıq 2026 ilində edilmiş dəyişikliklə ayrıca qaydaya bağlanmışdır; bu halda qərarın qəbul edilmiş və ya rədd edilmiş hissəsinin istinaf üzrə qətillik həddini aşması tələb olunur və qanunda nəzərdə tutulan istisnalar saxlanılır.
Qərarın icrası mərhələsində pulun tutulması, əmlaka həbs qoyulması və satış əməliyyatları icra hüququnun qaydalarına uyğun olaraq həyata keçirilir. Qarşı tərəfin şirkət olması halında şirkətin maliyyə vəziyyəti, ləğv prosesində olub-olmaması və borclarını ödəyə bilməməsi vəziyyəti pulun tutulması imkanına birbaşa təsir göstərir.
Məsuliyyət şirkət növündən asılıdır
Şirkət növləri və məsuliyyət
Anonim şirkət
Anonim şirkət borclarına görə yalnız öz əmlakı ilə məsuliyyət daşıyır; pay sahibləri isə yalnız öhdələrinə götürdükləri kapital payları ilə və şirkətə qarşı məsuldurlar. Bu son ifadə həlledicidir: pay sahibinin məsuliyyətinin yönəldiyi tərəf şirkətdir, şirkətin kreditoru bilavasitə pay sahibinə müraciət edə bilməz.
Qanunda nəzərdə tutulmuş istisnalar istisna olmaqla, nizamnamə ilə səhmdarın üzərinə səhm dəyərini və ya səhmin nominal dəyərini aşan mükafatı ödəməkdən başqa borc qoyula bilməz. Səhmlərin özgəninkiləşdirilməsinin şirkətin razılığından asılı olduğu hallarda isə nizamnamə ilə müəyyən vaxtlarda təkrarlanan və predmeti pul olmayan yan öhdəliklər nəzərdə tutula bilər.
Bu məhdud məsuliyyət qaydası xüsusi hüquq borcları baxımından qüvvədədir. Dövlət alacaqları ilə idarə heyəti üzvlərinin məsuliyyəti ayrıca rejimlərə tabedir və aşağıda nəzərdən keçirilir. İdarə heyətinin ötürülə bilməyən və imtina edilə bilməyən vəzifələri arasında borca batıqlıq vəziyyətində məhkəməyə bildiriş verilməsi də yer alır.
Məhdud məsuliyyətli şirkət
Məhdud məsuliyyətli şirkət də borc və öhdəliklərinə görə yalnız öz əmlakı ilə məsuldur. İştirakçılar şirkətin borclarına görə məsuliyyət daşımır, yalnız öhdələrinə götürdükləri əsas kapital paylarını ödəməklə və şirkət müqaviləsində nəzərdə tutulmuş əlavə ödəniş və yan öhdəlikləri yerinə yetirməklə yükümlüdürlər. Qanun bu iki öhdəliyi eyni cümlədə sadalamışdır; əlavə ödəniş istisna deyil, iştirakçının öhdəlik dairəsinin tərkib hissəsidir.
Əlavə ödəniş öhdəliyi şirkət müqaviləsində əsas kapital payını əsas götürən müəyyən bir məbləğ kimi nəzərdə tutula bilər və bu məbləğ əsas kapital payının nominal dəyərinin iki qatını keçə bilməz. Öhdəlik yalnız kapital ilə qanuni ehtiyat fondlarının cəminin zərəri qarşılaya bilməməsi, şirkətin bu vasitələr olmadan işlərinə lazımi qaydada davamının mümkün olmaması və ya şirkət müqaviləsində müəyyən edilmiş öz kapitalına ehtiyac yaradan halın baş verməsi hallarında tələb oluna bilər; iflasın açılması ilə ödənilməli olur. Şirkət, ortağın ayrılmasının qeydiyyata alındığı tarixdən etibarən iki il ərzində iflas etmişsə, keçmiş ortaqdan da əlavə ödəniş öhdəliyini yerinə yetirməsi tələb oluna bilər. Mövcud əlavə ödəniş və ya yan öhdəlikləri nəzərdə tutan və ya artıran ümumi yığıncaq qərarları yalnız müvafiq bütün ortaqların razılığı ilə qəbul edilə bilər.
Dövlət alacaqları baxımından məhdud məsuliyyətli cəmiyyətin ortağının vəziyyəti anonim şirkətin səhmdarından fərqli tənzimlənmişdir; bu fərq aşağıda ayrıca nəzərdən keçirilir.
Fiziki şəxs tacir
Ticarət müəssisəsini öz adına idarə edən fiziki şəxs tacirdir və hər cür borcuna görə iflasa tabedir. Şirkətin hüquqi şəxsiyyəti olmadığından, müəssisənin borclarına görə tacirin şəxsi əmlakı ilə məsuliyyəti yaranır.
Tacir sayılma, müəssisəni faktiki idarə etməklə məhdudlaşmır: müəssisəni qurub açdığını elan edən və ya ticarət reyestrində qeydiyyatdan keçirən şəxs, faktiki fəaliyyətə başlamamış olsa belə, tacir sayılır. Qanundan və ya məhkəmə qərarından irəli gələn qadağaya zidd olaraq və ya lazımi icazə alınmadan ticarət müəssisəsi idarə edən şəxs də tacir sayılır. Məqsədinə çatmaq üçün ticarət müəssisəsi idarə edən vəqflər və dərnəklər də tacir sayılır. Buna qarşılıq, ictimai fayda naminə fəaliyyət göstərən dərnəklər və gəlirinin yarıdan çoxunu dövlət vəzifəsi xarakterli işlərə xərcləyən vəqflər, ticarət müəssisəsi idarə etsələr belə, özləri tacir sayılmır.
Ticarəti tərk edən tacir baxımından iflas yolu dərhal bağlanmır; elandan etibarən bir il ərzində iflas yolu ilə təqib edilə bilər.
Kollektiv və komandit şirkət
Kollektiv şirkətdə ortaqlar şirkətin borc və öhdəliklərinə görə birgə və bütün əmlakı ilə məsuliyyət daşıyır; şirkətə yeni daxil olan şəxs, daxil olma tarixindən əvvəl yaranmış olsa belə, bu borclara görə digər ortaqlarla birlikdə eyni şəkildə məsuliyyət daşıyır və bu qaydalara zidd müqavilə şərtləri üçüncü şəxslərə qarşı etibarlı sayılmır.
Bununla belə, məsuliyyət mərhələlidir: şirkətin borc və öhdəliklərinə görə birinci dərəcədə şirkət məsuliyyət daşıyır; ortağa qarşı iddia qaldırıla bilməsi və ya təqib aparıla bilməsi üçün şirkətə qarşı aparılan icra təqibinin nəticəsiz qalması və ya şirkətin hər hansı səbəbdən fəaliyyətinə xitam verilmiş olması tələb olunur. Yalnız şirkət əleyhinə çıxarılmış məhkəmə qərarı da bu şərtlər yerinə yetirilmədikcə ortaqlar barəsində icra oluna bilməz.
Komandit şirkətdə ortaqlardan bir və ya bir neçəsinin məsuliyyəti məhdudlaşdırılmamışdır (komandite), digərlərinin məsuliyyəti isə müəyyən bir kapital məbləği ilə məhdudlaşdırılmışdır (komanditer); komandite ortaqların fiziki şəxs olması tələb olunur, hüquqi şəxslər yalnız komanditer ola bilər. Komanditer, öhdəsinə götürdüyü kapital qoyuluşu borcunun hələ ödəmədiyi məbləğə qədər məsuliyyət daşıyır və şirkətə xitam verilmədikcə və ya təqib nəticəsiz qalmadıqca şirkət kreditorları komanditerə müraciət edə bilməz. Bu həddin qanuni istisnaları vardır: adı şirkətin unvanında yer alan komanditer ilə, kommersiya nümayəndəsi və ya ticarət vəkili kimi fəaliyyət göstərdüyünü açıq şəkildə bildirmədən şirkət adına əməliyyat aparan komanditer, üçüncü şəxslərə qarşı komandite ortaq kimi məsuliyyət daşıyır.
Kollektiv şirkətin iflası halında, şirkət kreditorlarının tələbləri ödənilməyincə, ortaqların şəxsi kreditorları şirkətin əmlakına müraciət edə bilməzlər. Şirkət iflas etmədən ortaqlardan biri iflas edərsə, şirkətin kreditorları tələblərinin tam məbləği üzrə ortağın iflas kütləsinə qəbul edilirlər.
Ortaqlıq baxımından
Ortaqlıq münasibətləri, idarəetmə və struktur dəyişiklikləri
Şirkət ortaqlığı yalnız kapital qoymaq öhdəliyi doğurmur; qanunda nəzərdə tutulan və bir qismi müddətlə məhdudlaşdırılan hüquqları və yerinə yetirilməli öhdəlikləri də əhatə edir. Bu hüquqlardan vaxtında istifadə edilməməsi sonradan irəli sürülə biləcək iddiaların dairəsini əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır.
Məlumat alma və araşdırma hüququ baxımından qanun pay sahibi ilə idarə heyəti üzvünü ayrıca tənzimləmişdir. Pay sahibinin hüququna görə maliyyə hesabatları, idarə heyətinin illik fəaliyyət hesabatı, audit hesabatları və mənfəətin bölüşdürülməsi təklifi ümumi yığıncaqdan ən azı on beş gün əvvəl şirkətin mərkəzində və filiallarında pay sahiblərinin tanış olması üçün hazır saxlanılır; pay sahibi ümumi yığıncaqda idarə heyətindən şirkətin işləri, auditorlardan isə auditin aparılma üsulu və nəticələri haqqında məlumat istəyə bilər. Məlumatın verilməsindən yalnız şirkət sirlərinin açıqlanacağı və ya qorunmalı olan digər şirkət mənafelərinin təhlükəyə düşə biləcəyi əsası ilə imtina edilə bilər. Bu hüquq nizamnamə ilə və ya şirkət orqanlarından birinin qərarı ilə ləğv edilə və ya məhdudlaşdırıla bilməz; tələbi cavabsız qalmış və ya haqsız olaraq rədd edilmiş pay sahibi rədd qərarından sonra on gün ərzində birinci instansiya kommersiya məhkəməsinə müraciət edə bilər. Məhdud məsuliyyətli şirkətdə ortağın məlumat alma və araşdırma hüququ ayrıca bir maddədə tənzimlənmişdir.
İdarə heyəti üzvünün məlumat alma və araşdırma hüququ isə ayrıca bir müddəada yer alır: hər bir üzv şirkətin bütün işləri və əməliyyatları haqqında məlumat istəyə, sual verə və araşdırma apara bilər; bu hüquqlar məhdudlaşdırıla və ya ləğv edilə bilməz. Eyni maddənin son bəndinə 2024 ilində əlavə edilmiş cümlələrlə idarə heyətinin iclasa çağırılması proseduru yenidən tənzimlənmişdir: üzvlərin əksəriyyətinin yazılı tələbi ilə sədr tələbin ona çatdığı tarixdən etibarən ən geci otuz gün ərzində keçirilməli olan iclas üçün idarə heyətini çağırmağa borcludur; bu müddət ərzində çağırış edilməzsə və ya sədrə, yaxud sədr müavininə çatmaq mümkün olmazsa, çağırış birbaşa tələbi irəli sürənlər tərəfindən edilə bilər.
İdarə heyətinin vəzifə bölgüsü ayrıca bir maddədə tənzimlənmişdir; idarə heyəti öz üzvləri arasından bir sədr və sədrin olmadığı vaxtlarda onu əvəz etmək üçün ən azı bir sədr müavini seçir. Bu müddəada 2024 ilində edilmiş dəyişikliklə "hər il" ifadəsi çıxarılmış, beləliklə sədrin və sədr müavininin hər il yenidən seçilməsi məcburiyyəti sona çatmışdır. İdarə heyətinin iclas və qərar nisabları isə başqa bir maddədə yer alır: nizamnamədə əksinə, daha ağır şərt nəzərdə tutulmadığı təqdirdə idarə heyəti üzvlərinin tam sayının çoxluğu ilə toplanır və qərarlarını iclasda iştirak edən üzvlərin çoxluğu ilə qəbul edir.
Payın ötürülməsi şirkətin növünə görə fərqli şərtlərə tabedir. Səhmdar cəmiyyətində, qanunda və ya nizamnamədə əks hal nəzərdə tutulmayıbsa, adlı paylar hər hansı məhdudiyyət olmadan ötürülə bilər; nizamnamə ötürülməni şirkətin təsdiqinə bağlaya bilər və dəyəri tamamilə ödənilməmiş adlı paylar qanunən yalnız şirkətin təsdiqi ilə ötürülə bilər. Təsdiq verilmədiyi müddətcə payların mülkiyyəti və paylara bağlı bütün hüquqlar ötürəndə qalır; şirkət təsdiq tələbini aldığı tarixdən etibarən ən geci üç ay ərzində rədd etməyibsə və ya rədd əsassızdırsa, təsdiq verilmiş sayılır. Məhdud məsuliyyətli şirkətdə nizamnamə kapitalındakı payın ötürülməsi və ötürmə borcunu doğuran əməliyyatlar yazılı formada edilir və tərəflərin imzaları notarius tərəfindən təsdiqlənir; şirkət müqaviləsində əks hal nəzərdə tutulmayıbsa, ötürülmə üçün ortaqların ümumi yığıncağının təsdiqi şərtdir və ötürülmə bu təsdiqlə etibarlı olur. Şirkət müqaviləsində başqa cür tənzimlənməyibsə, ümumi yığıncaq səbəb göstərmədən təsdiqdən imtina edə bilər; müraciətdən etibarən üç ay ərzində imtina etməzsə, təsdiq vermiş sayılır. Ötürülmə qadağan edilmiş və ya təsdiqdən imtina edilmişsə, ortağın haqlı səbəblə şirkətdən çıxma hüququ saxlanılır. Payların keçidlərinin qeydiyyata alınması üçün idarəçilər tərəfindən kommersiya reyestrinə müraciət edilir; müraciət otuz gün ərzində edilməzsə, ayrılan ortaq öz adının silinməsi üçün reyestrə müraciət edə bilər.
Məhdud məsuliyyətli cəmiyyətdə şirkət müqaviləsi ortaqlara çıxmaq hüququ verə bilər; bununla yanaşı, hər bir ortaq əsaslı səbəblər mövcud olduqda şirkətdən çıxarılması barədə qərar verilməsi üçün məhkəməyə müraciət edə bilər. Bir ortaq çıxmaq istədikdə, digər ortaqlar xəbərin onlara çatdığı tarixdən etibarən bir ay ərzində çıxmaya qoşula bilər. Çıxarma baxımından isə şirkət müqaviləsində ortağın ümumi yığıncaq qərarı ilə çıxarıla biləcəyi səbəblər nəzərdə tutula bilər və ortaq çıxarma qərarının notarius vasitəsilə ona bildirilməsindən etibarən üç ay ərzində ləğv edilməsi barədə iddia qaldıra bilər. Şirkətin tələbi ilə ortağın məhkəmə qərarı əsasında əsaslı səbəbə görə çıxarılması da mümkündür. Konstitusiya Məhkəməsinin 25/12/2025 tarixli qərarı ilə, bir ortağın əsaslı səbəblə şirkətdən çıxarılması üçün məhkəməyə müraciət edilməsini ümumi yığıncağın ötürülməz səlahiyyəti hesab edən və bu qərarı ağırlaşdırılmış səs çoxluğuna bağlayan müddəalar iki ortaqlı məhdud məsuliyyətli cəmiyyətlər baxımından ləğv edilmişdir; buna görə də iki ortaqlı cəmiyyətlərdə tətbiq ediləcək prosedur baxımından qüvvədə olan qanun mətni ayrıca yoxlanılmalıdır; qanun əsaslı səbəblə çıxma və çıxarma ilə bağlı iddialar üçün ayrıca müddət nəzərdə tutmamışdır. Ayrılan ortaq, nizamnamə kapitalındakı payının real dəyərinə uyğun olan çıxma payını tələb etmək hüququna malikdir; bu pay, şirkətin istifadə edilə bilən xalis aktivlər üzərində sərəncam verməsi, payların ötürülə bilməsi və ya nizamnamə kapitalının azaldılması hallarında ödənilməli olur və ödənilməyən hissə şirkətə qarşı bütün kreditorlardan sonra ödənilən tələb yaradır.
Qanun kapitalın müəyyən faizini təmsil edən səhmdarlara azlıq hüquqları tanıyır. Ümumi yığıncağın iclasa çağırılmasını və gündəmə maddə daxil edilməsini tələb etmək hüququ kapitalın ən az onda birini, açıq səhmdar cəmiyyətlərində isə iyirminci birini təşkil edən səhmdarlara aiddir; tələb notarius vasitəsilə edilir və idarə heyəti çağırışı qəbul edərsə, ümumi yığıncaq ən gec qırx beş gün ərzində toplanacaq şəkildə çağırılır. Tələb rədd edilərsə və ya yeddi iş günü ərzində müsbət cavab verilməzsə, həmin səhmdarlar kommersiya məhkəməsinə müraciət edə bilər və məhkəmənin qərarı qətidir. Maliyyə hesabatlarının müzakirəsinin bir ay sonraya saxlanılmasını tələb etmək hüququ da eyni nisbətlərə tanınmışdır. Xüsusi yoxlama baxımından iki mərhələ var: məlumat alma və ya araşdırma hüququndan əvvəllər istifadə etmiş hər bir səhmdar, müəyyən hadisələrin xüsusi yoxlama yolu ilə aydınlaşdırılmasını gündəmdə olmasa belə ümumi yığıncaqdan tələb edə bilər; ümumi yığıncaq tələbi rədd edərsə, yuxarıdakı nisbətlərə malik səhmdarlar və ya paylarının nominal dəyəri cəmi ən az bir milyon türk lirəsi olan səhmdarlar üç ay ərzində məhkəmədən xüsusi yoxlayıcı təyin edilməsini istəyə bilər. Ümumi yığıncağı iclasa çağırma və gündəmə maddə qoyma hüququ baxımından bu nisbət nizamnamə ilə daha az sayda paya malik səhmdarların xeyrinə azaldıla bilər. Bundan əlavə, əsaslı səbəblər mövcud olduqda eyni nisbətlərə malik səhmdarlar şirkətin ləğv edilməsi barədə iddia qaldıra bilər; məhkəmə ləğv əvəzinə iddiaçı səhmdarların paylarının real dəyərinin ödənilməsi müqabilində şirkətdən çıxarılmasına və ya vəziyyətə uyğun başqa bir həll yoluna qərar verə bilər.
İdarə heyəti üzvləri və idarəetmə ilə vəzifələndirilmiş üçüncü şəxslər vəzifələrini ehtiyatlı bir idarəçinin göstərdiyi diqqətlə yerinə yetirmək və şirkətin mənafelərini dürüstlük qaydalarına riayət etməklə qorumaq öhdəliyi daşıyırlar. Təsisçilər, idarə heyəti üzvləri, idarəçilər və ləğvedicilər qanundan və nizamnamədən irəli gələn öhdəliklərini təqsirləri ilə pozduqları təqdirdə həm şirkətə, həm səhmdarlara, həm də şirkət kreditorlarına vurduqları zərərə görə məsuliyyət daşıyırlar. Lakin səhmdarlar zərərin ödənilməsini yalnız şirkətə tələb edə bilərlər və şirkət kreditorları bu tələbi yalnız şirkətin müflis olması halında irəli sürə bilərlər. Təqsirin sübut edilməsi yükü iddiaçının üzərinə düşür. Qanunun ilkin mətnində məsul şəxslərin “təqsirlərinin olmadığını sübut etmədikcə” məsuliyyət daşıyacağı yazılmışdı; bu ifadə 2012 ilində edilmiş dəyişikliklə mətndən çıxarılmış və eyni dəyişikliklə öhdəliyin təqsirli şəkildə pozulması şərti əlavə edilmişdir. Heç kim nəzarətindən kənarda qalan qanuna və ya nizamnaməyə zidd hallar və ya qanunsuzluqlar səbəbindən məsuliyyətə cəlb edilə bilməz və məsuliyyətdən azad olma bu halı nəzarət və diqqət öhdəliyi əsas gətirilərək aradan qaldırıla bilməz. Vəzifə və ya səlahiyyəti qanuna əsasən ötürən orqanlar, səlahiyyəti qəbul edənin seçilməsində ağlabatan dərəcədə diqqət göstərmədiklərinin sübut edilməsi halı istisna olmaqla, səlahiyyəti qəbul edənin hərəkət və qərarlarına görə məsuliyyət daşımırlar. Zərərin ödənilməsi tələbinə iddiaçının zərəri və məsul şəxsi öyrəndiyi tarixdən etibarən iki il, hər halda isə zərərə səbəb olan əməlin baş verdiyi gündən etibarən beş il keçdikdə iddia müddəti tətbiq olunur; əməl cinayət cəzası nəzərdə tutursa və Türk Cinayət Məcəlləsinə əsasən daha uzun iddia müddətinə tabidirsə, zərərin ödənilməsi iddiasına da həmin müddət tətbiq edilir. Məhdud məsuliyyətli cəmiyyətdə müdürlər və idarəetmə ilə vəzifələndirilmiş şəxslər vəzifələrini bütün lazımi diqqəti göstərməklə yerinə yetirməyə borcludurlar; şirkətin borca batması halında vəziyyəti məhkəməyə bildirmək müdürlərin ötürülə bilməyən vəzifələrindəndir və məsuliyyət baxımından səhmdar cəmiyyətlərinə dair müddəalar tətbiq edilir.
Dövlət alacaqları baxımından ortağın və idarəçinin vəziyyəti xüsusi hüquq borclarından fərqli tənzimlənmişdir. Məhdud məsuliyyətli cəmiyyətin ortaqları şirkətdən tamamilə və ya qismən tutula bilməyən, yaxud tutula bilməyəcəyi aydın olan dövlət alacağına kapital payları nisbətində birbaşa məsuliyyət daşıyırlar və bu Qanunun müddəalarına uyğun olaraq barələrində icra təqibi aparılır; ortağın kapital payını ötürməsi halında payı ötürən və qəbul edən şəxslər ötürmədən əvvəlki dövrə aid dövlət alacaqları üzrə müştərək məsuliyyət daşıyırlar. Səhmdar cəmiyyətinin səhmdarı üçün bu xarakterli müddəa mövcud deyil; tənzimləmələr arasındakı fərq bundan ibarətdir. Qanuni təmsilçilərin məsuliyyəti isə şirkətin növündən asılı olaraq fərqlənmir: hüquqi şəxslərin əmlakından tamamilə və ya qismən tutula bilməyən, yaxud tutula bilməyəcəyi aydın olan dövlət alacaqları qanuni təmsilçilərin şəxsi əmlakından tutulur. Hüquqi şəxsin ləğv prosesinə daxil olması və ya ləğv edilmiş olması qanuni təmsilçinin ləğv prosesinə daxil olma tarixindən əvvəlki dövrlərə aid məsuliyyətini aradan qaldırmır; ödəniş edən təmsilçi əsas dövlət borclusuna qarşı reqres tələbi irəli sürə bilər. Vergi borcları baxımından əlavə olaraq Vergi Usul Qanununun müddəaları tətbiq edilir.
Şirkətin maliyyə vəziyyətinin pisləşməsi mərhələli şəkildə tənzimlənmişdir. Son illik balansa görə kapital ilə qanuni ehtiyat fondlarının cəminin yarısının zərər səbəbindən qarşılıqsız qaldığı müəyyən edilərsə, idarə heyəti ümumi yığıncağı dərhal toplantıya çağırır və uyğun hesab etdiyi yaxşılaşdırıcı tədbirləri təqdim edir. Bu məbləğ üçdə ikiyə çatarsa, dərhal toplanan ümumi yığıncaq kapitalın üçdə biri ilə kifayətlənmək və ya kapitalı tamamlamaq barədə qərar qəbul etməzsə, şirkət öz-özünə xitam tapır. Bu mərhələdə tətbiqin çərçivəsi müvafiq Təbliğlə təfərrüatlandırılmışdır və Təbliğ qanun mətnindəki iki variantın yanında üçüncü variantı da əlavə edir: ümumi yığıncaq kapitalın azaldılması, kapitalın tamamlanması və ya kapitalın artırılması yollarından birinə qərar verə bilər; azaldılma halında kapital və qanuni ehtiyat fondlarının cəminin ən azı yarısının xalis aktivlər daxilində qorunması şərtilə kapital minimum kapital məbləğinədək azaldıla bilər. Bu tədbirlərdən birinə qərar verilmədiyi halda şirkət öz-özünə xitam tapır və ləğvetmə ümumi müddəalara uyğun həyata keçirilir.
Borca batıqlıq isə şirkətin aktivlərinin borclarını ödəməyə kifayət etməməsi halıdır. Şübhə doğuran əlamətlər varsa, idarə heyəti aktivləri həm müəssisənin fəaliyyətinin davamlılığı prinsipi, həm də ehtimal olunan satış qiymətləri əsasında göstərən aralıq balans tərtib edir; aktivlərin alacaqları ödəməyə kifayət etmədiyi müəyyən edilərsə, vəziyyəti birinci instansiya kommersiya məhkəməsinə bildirməyə və şirkətin iflasını tələb etməyə borcludur. Lakin iflas haqqında qərar qəbul edilməzdən əvvəl şirkətin kəsirini qarşılayacaq və borca batıqlığı aradan qaldıracaq məbləğdə alacaqları olan kreditorlar alacaqlarının bütün digər kreditorların alacaqlarından sonra ödənilməsini yazılı şəkildə qəbul etmiş və bu bəyanatın məqsədəuyğunluğu, həqiqiliyi və etibarlılığı məhkəmə tərəfindən təyin edilmiş ekspertlər tərəfindən təsdiqlənmişsə, iflas haqqında qərar qəbul edilmir. İdarə heyəti və ya hər hansı kreditor bu iflas tələbi ilə birlikdə və ya iflas icraatı zamanı konkordat da tələb edə bilər. Müvafiq Təbliğ bu tənzimləmələrin tətbiq ediləcəyi şirkətləri səhmdar cəmiyyətləri, məhdud məsuliyyətli cəmiyyətlər və kapitalı paylara bölünmüş komandit cəmiyyətlər kimi müəyyən etmişdir.
Bu hesablamada praktikada həlledici olan bir istisna mövcuddur: müvafiq Təbliğin müvəqqəti müddəasına əsasən 1 yanvar 2027 tarixinədək, kapital itkisi və ya borca batıqlıq vəziyyətinə dair hesablamalarda hələ icra edilməmiş xarici valyuta ilə ifadə olunan öhdəliklərdən yaranan məzənnə fərqi zərərlərinin hamısı və 2020 və 2021 illərində hesablanmış icarələrdən irəli gələn xərclərin, amortizasiyaların və işçi heyəti xərclərinin cəminin yarısı nəzərə alınmaya bilər. İstisna məcburi deyil, ixtiyaridir; bu məbləğlər maliyyə hesabatlarında əks etdirilməyərək, məlumat xarakterli dipnotlarda göstərilir. Xarici valyuta ilə borclanan müəssisələr baxımından bu müddəa borca batıqlıq nəticəsinə birbaşa təsir göstərə bilər.
Kapital məbləğinə dair ayrıca və müddətli bir öhdəlik də mövcuddur. 2024 ilində əlavə edilmiş müvəqqəti müddəa ilə, kapitalı qanunda nəzərdə tutulan minimum məbləğdən aşağı olan səhmdar və məhdud məsuliyyətli cəmiyyətlərin kapitalını 31 dekabr 2026 tarixinədək bu məbləğlərə çatdırmaları nəzərdə tutulmuş; əks halda fəaliyyətlərinə xitam verilmiş hesab ediləcəkləri müəyyən edilmişdir. Bu məqsədlə keçirilən ümumi yığıncaq iclaslarında toplantı yetərsayına dair tələb irəli sürülmür, qərarlar iclasda təmsil olunan səslərin çoxluğu ilə qəbul edilir və bu qərarlara qarşı imtiyaz hüququndan istifadə edilə bilməz. Müddəti bir il olmaqla, ən çox iki dəfə uzatmaq səlahiyyəti müvafiq Nazirliyə verilmişdir.
Ticarət şirkətlərinin birləşməsi, bölünməsi və növ dəyişdirməsi ayrıca bir başlıq altında tənzimlənmişdir. Növ dəyişdirmədə yeni növə çevrilən şirkət əvvəlkinin davamıdır və ortaqların şirkət payları ilə hüquqları qorunur; hansı növdən hansı növə keçilə biləcəyi qanunda məhdud sayda sadalanmışdır. Birləşmədə devrolunan şirkətin ortaqlarının, mövcud ortaqlıq paylarını və hüquqlarını qarşılayacaq dəyərdə devralan şirkətin payları üzərində tələb irəli sürmək hüququ vardır; ayrılmış payların həqiqi dəyərlərinin onda birini aşmaması şərtilə bir tarazlaşdırma ödənişi nəzərdə tutula bilər. Devralan şirkət devrolunanın səs hüququ verən bütün paylarına sahibdirsə və ya səs hüququ verən payların ən azı yüzdə doxsanına sahib olub qanunun tələb etdiyi şərtlər reallaşmışsa birləşmə sadələşdirilmiş qaydada həyata keçirilə bilər; bu halda birləşmə hesabatının tərtib edilməsi və birləşmə müqaviləsinin ümumi yığıncağın təsdiqinə təqdim olunması məcburi olmaya bilər.
Kreditorların qorunması baxımından qanun konkret müddətlər nəzərdə tutmuşdur. Birləşmədə kreditorlar, birləşmənin hüquqi qüvvə qazanmasından etibarən üç ay içində tələb irəli sürərlərsə, devralan şirkət onların alacaqlarını təminata alır; şirkətlər kreditorlarına Türkiyə Ticarət Reyestri Qəzetində yeddi gün fasilələrlə üç dəfə dərc etdirəcəkləri elanla və həmçinin internet saytlarına yerləşdiriləcək elanla hüquqlarını bildirirlər. Devrolunan şirkətin borclarına görə birləşmədən əvvəl məsul olan ortaqların məsuliyyəti birləşmədən sonra da davam edir və bu tələblər birləşmə qərarının elan edildiyi tarixdən etibarən üç il keçdikdə zamanaşımına uğrayır. Bölünmədə kreditorlar eyni üsulla elanla çağırılır və elanların dərc edildiyi tarixdən etibarən üç ay içində tələb irəli sürənlərin alacaqları təminata alınır; özünə borc ayrılmış şirkət öhdəliyini icra etməzsə, bölünməyə qatılan digər şirkətlər ikinci dərəcəli müştərək məsuliyyət daşıyırlar. Ortaqlıq paylarının lazımınca qorunmadığı və ya ayrılma qarşılığının uyğun müəyyən edilmədiyi iddiası ilə tarazlaşdırma ödənişinin müəyyən edilməsi, qərarın Türkiyə Ticarət Reyestri Qəzetində elanından etibarən iki ay içində məhkəmədə tələb edilə bilər; bu iddia qərarın qüvvədə olmasına təsir etmir və məhkəmə xərcləri devralan şirkətin üzərinə düşür. Qərara müsbət səs verməmiş və bunu protokola daxil etdirmiş ortaqlar isə həmin iki aylıq müddət içində ləğv iddiası qaldıra bilərlər; əməliyyatlarda bir nöqsan varsa, məhkəmə tərəflərə bunun aradan qaldırılması üçün müddət verir. Əməliyyatlara hər hansı şəkildə qatılmış bütün şəxslər şirkətlərə, ortaqlara və kreditorlara qarşı öz təqsirləri ilə vurduqları zərərlərə görə məsuldurlar. Bir ticarət müəssisəsinin bir ticarət şirkəti ilə birləşməsi və ya bir ticarət şirkətinə çevrilməsi, habelə bir ticarət şirkətinin ticarət müəssisəsinə çevrilməsi halları da ayrıca tənzimlənmişdir. Kapital itkisi və ya borca batıq vəziyyətdə olan bir şirkətin, itirilmiş kapitalı qarşılaya biləcək məbləğdə sərbəst sərəncam verilə bilən xalis aktivlərə sahib olan bir şirkətlə birləşə biləcəyi də müvafiq Təbliğdə nəzərdə tutulmuşdur.
Rəqabətin sərhədləri
Ədalətsiz Rəqabət və Ticarət unvanı
Qanun, haqsız rəqabətə dair müddəalarının məqsədini "bütün iştirakçıların mənafeyinə, dürüst və pozulmamış rəqabətin təmin edilməsi" kimi müəyyən edir. Həmçinin ümumi bir qadağa qaydası nəzərdə tutur: rəqiblər arasındakı və ya təchizatçılarla müştərilər arasındakı münasibətlərə təsir edən aldadıcı və ya dürüstlük qaydasına zidd davranışlar və kommersiya təcrübələri haqsız və hüquqa ziddir. Bu tənzimləmə, qorunan mənafeyin yalnız rəqibin mənafeyi ilə məhdudlaşmadığını göstərir.
Qanun haqsız rəqabət hallarını altı bənd şəklində və nümunəvi şəkildə sadalayır; mətninə görə bunlar "haqsız rəqabət hallarının başlıcalarıdır". Bəndlər bunlardır: dürüstlük qaydasına zidd reklamlar və satış üsulları ilə digər hüquqa zidd davranışlar — gözdən salma, özü haqqında həqiqətə uyğun olmayan və ya yanıltıcı bəyanat, qarışıqlığa səbəb olan tədbirlər və hüquqa zidd müqayisəli reklam daxil olmaqla on iki alt hal; müqaviləni pozmağa və ya xitam verməyə yönəltmək; başqalarının iş məhsullarından icazəsiz istifadə; istehsal və iş sirlərini hüquqa zidd olaraq açıqlamaq; iş şərtlərinə əməl etməmək; dürüstlük qaydasına zidd əməliyyat şərtləri tətbiq etmək. Sadalanma nümunəvi olduğundan, siyahıda yer almayan bir davranış da ümumi qaydaya əsasən haqsız rəqabət yarada bilər.
İkinci bənd üç halı əhatə edir: müştəriləri mövcud müqavilələrinə zidd hərəkət etməyə yönəltmək, üçüncü şəxslərin işçilərini və ya nümayəndələrini haqq etmədikləri faydalar verməklə öhdəliklərinə zidd davranmağa yönəltmək və işçiləri işəgötürənlərinin istehsal və iş sirlərini açıqlamağa yönəltmək bu əhatəyə daxildir.
Haqsız rəqabət səbəbindən iqtisadi mənafeləri zərər çəkmiş və ya bu təhlükə ilə qarşılaşa biləcək şəxs; əməlin haqsız olub-olmadığının müəyyən edilməsini, haqsız rəqabətin qarşısının alınmasını, haqsız rəqabətin nəticəsi olan maddi vəziyyətin aradan qaldırılmasını — yanlış və ya yanıltıcı bəyanatların düzəldilməsi və təcavüzün qarşısının alınması üçün zəruri olduqda vasitələrin və malların məhv edilməsi də daxil olmaqla —, təqsir olduqda maddi zərərin ödənilməsini və qanunda nəzərdə tutulan şərtlər mövcud olduqda mənəvi zərərin ödənilməsini tələb edə bilər. Müəyyən etmə, qarşısının alınması və maddi vəziyyətin aradan qaldırılması iddiaları təqsirin mövcudluğu tələb olunmadan qaldırıla bilər; maddi zərərin ödənilməsi təqsirdən, mənəvi zərərin ödənilməsi isə əlavə olaraq şəxsiyyət hüququnun zədələnmiş olmasından asılıdır. Maddi zərərin ödənilməsi qismində hakim, cavabdehin haqsız rəqabət nəticəsində əldə etməsi mümkün hesab olunan mənfəətin məbləğini də hökm edə bilər.
İddia qaldırmaq hüququ baxımından qanun üç qrup nəzərdə tutmuşdur. İqtisadi mənafeləri zərər çəkən müştərilər də eyni iddiaları qaldıra bilər, lakin vasitələrin və malların məhv edilməsini tələb edə bilməz. Ticarət və sənaye palataları, sənətkarlar palataları, birjalar və nizamnamələrinə əsasən üzvlərinin iqtisadi mənafelərini qorumağa səlahiyyətli digər peşə və iqtisadi birliklər, habelə nizamnamələrinə əsasən istehlakçıların iqtisadi mənafelərini qoruyan qeyri-hökumət təşkilatları və ictimai xarakterli qurumlar isə müəyyən etmə, qadağan etmə və maddi vəziyyətin aradan qaldırılması iddialarını qaldıra bilər; zərərin ödənilməsini tələb edə bilməzlər. Haqsız rəqabət əməli işçilər və ya muzdlu işçilər tərəfindən əmək vəzifələrini yerinə yetirərkən törədilmişsə, bu üç iddia işəgötürənlərə qarşı da qaldırıla bilər; zərərin ödənilməsi baxımından isə ümumi müddəalar tətbiq edilir.
İddia müddəti baxımından qanun iki müddəti birlikdə nəzərdə tutmuşdur: iddia qaldırmaq hüququ olan tərəfin bu hüququn yarandığını öyrəndiyi gündən etibarən bir il və hər halda hüququn yarandığı gündən etibarən üç il. Qanun bu müddətləri iddia müddəti kimi xarakterizə etmişdir; buna görə də müddət cavabdeh tərəfindən etiraz kimi irəli sürülmədikcə məhkəmə tərəfindən öz təşəbbüsü ilə nəzərə alınmır. Bununla belə, qanun mühüm uzadılma nəzərdə tutur: haqsız rəqabət əməli eyni zamanda Türk Cinayət Məcəlləsinə əsasən daha uzun iddia müddətinə tabe olan və cəzalandırılmasını tələb edən əməl xarakteri daşıyırsa, bu uzun müddət mülki iddialara da tətbiq edilir. Kommersiya müddəaları müəyyən edən qanunlarda nəzərdə tutulan iddia müddətlərinin qanunda əksinə müddəa olmadıqca müqavilə ilə dəyişdirilə bilməyəcəyi də nəzərə alınmalıdır.
Haqsız rəqabət yalnız hüquqi məsuliyyət doğurmur. Qanunda sadalanan haqsız rəqabət əməllərindən birini qəsdən törədənlər, əməl daha ağır cəza tələb edən başqa bir cinayət təşkil etmədikdə, iddia qaldırmaq hüququna malik olanlardan birinin şikayəti əsasında iki ilədək azadlıqdan məhrum etmə və ya məhkəmə cəriməsi ilə cəzalandırılır. Əməl hüquqi şəxsin işləri görülərkən törədilmişsə, cinayət məsuliyyəti hüquqi şəxs adından hərəkət edən və ya hərəkət etməli olan orqanın üzvləri və ya iştirakçıları barəsində tətbiq edilir.
Ticarət adı baxımından qanun ayrıca mühafizə nəzərdə tutmuşdur: usuluna uyğun olaraq qeydiyyata alınmış və elan edilmiş ticarət adından istifadə hüququ yalnız sahibinə məxsusdur. Ad başqa bir şəxs tərəfindən kommersiya dürüstlüyünə zidd şəkildə istifadə edilərsə, hüquq sahibi vəziyyətin müəyyən edilməsini, istifadənin qadağan edilməsini, haqsız istifadə olunmuş ad qeydiyyata alınmışsa, onun qanuna uyğun şəkildə dəyişdirilməsini və ya reyestrdən silinməsini, pozuntunun nəticəsi olan maddi vəziyyətin aradan qaldırılmasını, zərurət olduqda vasitələrin və müvafiq malların məhv edilməsini və zərər varsa təqsirin ağırlığına görə maddi və mənəvi zərərin ödənilməsini tələb edə bilər. Maddi zərərin ödənilməsi qismində məhkəmə pozuntu nəticəsində əldə edilməsi mümkün hesab olunan mənfəətin əvəzinin ödənilməsinə də hökm edə bilər. Qanun təqsir şərtini yalnız zərərin ödənilməsi ilə əlaqələndirmişdir; hüquq ədəbiyyatında zərərin ödənilməsindən başqa tələblərin təqsir tələb olunmadan irəli sürülə biləcəyi qəbul edilir. Məhkəmə iddianı qazanan tərəfin tələbi əsasında qərarın qəzetdə dərc edilməsinə də qərar verə bilər. Müəssisə adları da qeydiyyata aldırılmaq şərtilə eyni mühafizə müddəalarından faydalanır.
Ticarət adına dair bu mühafizə marka qanunvericiliyində nəzərdə tutulan mühafizədən fərqlidir və hər iki mühafizə eyni hadisə ilə bağlı birlikdə gündəmə gələ bilər. Sənaye mülkiyyəti qanunvericiliyi başqasına məxsus ticarət adını ehtiva edən marka müraciətinin hüquq sahibinin etirazı əsasında rədd ediləcəyini nəzərdə tutur; digər tərəfdən, bir işarənin ticarət adı və ya müəssisə adı kimi istifadə edilməsi də qeydiyyata alınmış marka sahibi tərəfindən qadağan edilə bilən istifadələr sırasındadır. Eyni əməl həmçinin haqsız rəqabətə dair müddəaların tətbiqini də gündəmə gətirə bilər.
Alanya kimi turizm və daşınmaz əmlak fəaliyyətinin intensiv olduğu yerlərdə müəssisə adına, tanıtım materiallarına və onlayn elanların məzmununa dair mübahisələr bu başlığın tez-tez rast gəlinən təzahürlərindəndir. Belə bir mübahisədə həm haqsız rəqabətə dair müddəaların, həm də ticarət adı və marka ilə bağlı müddəaların birlikdə qiymətləndirilməsi zəruridir. Bundan əlavə, haqsız rəqabət halında qanun mövcud vəziyyətin qorunması, maddi vəziyyətin aradan qaldırılması, haqsız rəqabətin qarşısının alınması və yanlış və ya yanıltıcı bəyanatların düzəldilməsi kimi tədbirləri xüsusi olaraq nəzərdə tutur.
Xarici ünsür
Xarici ünsürlü kommersiya münasibətləri
Tərəflərin müxtəlif ölkələrdə olması, kapitalın xarici olması və ya borcun xarici valyuta ilə yaranması kommersiya mübahisələrində əlavə prosedur addımları tələb edir. Bu başlıq həm mübahisədən əvvəlki müqavilə mərhələsində, həm də mübahisədən sonrakı dövrdə həlledici əhəmiyyət kəsb edir.
Xarici kapitalı olan şirkətlər və xarici tərəfdaş
Türkiyədə yaradılan şirkətə xarici fiziki və ya hüquqi şəxslərin tərəfdaş olması, ümumi qayda olaraq mümkündür. Birbaşa Xarici Sərmayələr Qanununa əsasən, xarici investorlara yerli investorlarla bərabər rəftar edilir və Türkiyədə yaradılan şirkət, tərəfdaşlarının xarici olmasından asılı olmayaraq Türk hüququna tabedir. Qanun, birbaşa xarici investisiyalarla bağlı icazə və təsdiq sistemini məlumatlandırma sisteminə çevirmişdir; bu səbəbdən yaradılma və fəaliyyət zamanı ümumi müddəalar tətbiq olunur və icazə ümumi qayda deyil, xüsusi qanunla nəzərdə tutulan istisnadır.
Bununla belə, beynəlxalq müqavilələrdə və ya xüsusi qanunlarda başqa cür nəzərdə tutulmuş fəaliyyət sahələrində məhdudiyyət və icazə rejimi gündəmə gələ bilər. Həmçinin, müvafiq Tətbiq Qaydalarına əsasən elektron sistem üzərindən dövri bildiriş öhdəlikləri mövcuddur: səlahiyyət verilməsini izləyən bir ay ərzində investor və tərəfdaş siyahısı, hər il ən geci may ayının sonunadək fəaliyyət məlumat forması, kapital artımı və ya azalması, habelə payların ötürülməsi zamanı bir ay ərzində yenilənmiş tərəfdaş siyahısı bildirilir.
Alanya kimi xarici kapitalın və xarici tərəfdaşlı müəssisələrin çox olduğu yerlərdə bu bildiriş öhdəliklərinin izlənilməsi şirkətin inzibati sanksiya riskinə birbaşa təsir göstərir.
Mərkəzləri Türkiyədən kənarda yerləşən kommersiya müəssisələrinin Türkiyədəki filialları, öz ölkələrinin qanunlarının ticarət adına dair müddəaları saxlanılmaq şərtilə yerli kommersiya müəssisələri kimi qeydiyyata alınır və bu filiallar üçün yaşayış yeri Türkiyədə olan tam səlahiyyətli kommersiya nümayəndəsi təyin edilir.
Daşınmaz əmlakın əldə edilməsi — Üç ayrı rejim
Daşınmaz əmlakın əldə edilməsi baxımından üç hal bir-birindən fərqləndirilir və bunların qarışdırılması praktikada nəticələrə səbəb olan səhvdir.
Türkiyədə yaradılmış və xarici payı əlli faiz və ya daha çox olan və ya idarəetmə hüququna malik şəxslərin əksəriyyətini təyin etmək və ya vəzifədən azad etmək səlahiyyəti xarici şəxsdə olan şirkətlər, nizamnamələrində göstərilən fəaliyyət sahələrini həyata keçirmək üçün daşınmaz əmlak üzərində mülkiyyət hüququ və ya məhdud əşya hüququ əldə edə bilər. Bu nisbətdən aşağı olan xarici kapitala malik şirkətlər isə yerli kapitala malik şirkətlərin tabe olduğu müddəalar çərçivəsində əldə etmə həyata keçirirlər. Xarici ölkələrdə öz ölkələrinin qanunlarına uyğun olaraq yaradılmış hüquqi şəxs statusuna malik kommersiya şirkətləri yalnız xüsusi qanun müddəaları çərçivəsində daşınmaz əmlak və məhdud əşya hüququ əldə edə bilər; bu xüsusiyyətə malik olmayan xarici hüquqi şəxslər daşınmaz əmlak əldə edə bilməz və onların xeyrinə məhdud əşya hüququ təsis edilə bilməz. Xarici şirkətin Türkiyədəki filialı ayrıca hüquqi şəxs yaratmır; buna görə də filial vasitəsilə həyata keçirilən əldə etmələrə şirkətin özünün tabe olduğu rejimin tətbiq ediləcəyi qəbul edilir.
Girov baxımından qanun açıq müddəa ehtiva edir: xarici vətəndaşlığı olan fiziki şəxslərin və xarici ölkələrdə yaradılmış kommersiya şirkətlərinin xeyrinə daşınmaz əmlak üzərində girov hüququnun təsis edilməsinə bu maddədəki məhdudiyyətlər tətbiq edilmir. Buna qarşılıq, girovun pula çevrilməsi yolu ilə mülkiyyət əldə edilməsində vəziyyət fərqlidir — bu istiqamətdəki istisna yalnız Türkiyədə yaradılmış xarici kapitala malik şirkətlərə dair müddəada yer alır.
Türkiyədə yaradılmış və xarici payı əlli faiz və ya daha çox olan şirkətlərə münasibətdə qanun əlavə olaraq icazə şərti də nəzərdə tutmuşdur: hərbi qadağan zonalarında, hərbi təhlükəsizlik zonalarında və strateji səbəblərlə müəyyən edilmiş zonalarda daşınmaz əmlak üzərində mülkiyyət hüququnun əldə edilməsi Baş Qərargah Başkanlığının və ya onun səlahiyyət verdiyi komandanlıqların, xüsusi təhlükəsizlik zonalarında əldə etmə isə valiliyin icazəsindən asılıdır. Xarici fiziki şəxslərə və xarici ölkələrdə yaradılmış kommersiya şirkətlərinə münasibətdə isə Hərbi Qadağan Zonalar və Təhlükəsizlik Zonaları Qanununun öz qadağan və icazə rejimi tətbiq edilir; bu Qanun ikinci dərəcəli quru hərbi qadağan zonalarında xaricilər üçün daşınmaz əmlak əldə etməyi qadağan edir, müəyyən zonalarda isə Prezidentin qərarı ilə qadağa və ya icazə şərti qoyulmasına imkan verir.
Səlahiyyət, Arbitraj və Xarici Qərarların İcrası
Yetki müqaviləsi bağlamaq imkanı yalnız tacirlərə və ictimai hüquqi şəxslərə, aralarındakı mübahisələr baxımından tanınmışdır; etibarlılıq üçün yazılı forma, mübahisənin yarandığı hüquqi münasibətin müəyyən və ya müəyyən edilə bilən olması və səlahiyyətli məhkəmənin göstərilməsi şərtdir. Tərəflərin sərbəst şəkildə sərəncam verə bilmədikləri məsələlər üzrə və müstəsna yurisdiksiya hallarında yetki müqaviləsi bağlana bilməz. Mübahisənin xarici dövlət məhkəməsində baxılması barədə razılaşma isə ayrıca rejimə tabedir və müstəsna yurisdiksiyaya aid olmayan, xarici ünsür daşıyan və borc münasibətindən irəli gələn mübahisələr üzrə mümkündür; belə razılaşma yazılı sübutla təsdiq edildikdə etibarlı olur.
Arbitraj sazişinin yazılı formada bağlanması zəruridir; qanun bu şərt baxımından imzalanmış sənədi, tərəflər arasında mübadilə edilmiş yazışmaları və ya elektron mühitə köçürülmüş mətni kifayət hesab edir. Daşınmaz əmlak üzərindəki əşya hüquqlarından və ya iki tərəfin iradələrinə tabe olmayan məsələlərdən irəli gələn mübahisələr arbitraja yararlı deyildir. Etibarlı arbitraj şərti mövcud olduğu halda məhkəmədə iddia qaldırılmışsa, qarşı tərəf arbitraj etirazını ilk etiraz kimi cavab ərizəsində irəli sürməlidir; etiraz qəbul edildikdə məhkəmə iddianı prosessual əsaslarla rədd edir.
Xarici məhkəmə qərarına əsaslanaraq Türkiyədə birbaşa icra təqibinə başlamaq olmaz; əvvəlcə səlahiyyətli Türk məhkəməsindən tenfiz qərarı alınmalıdır. Tanıma qərarın qəti sübut və ya qəti hökm kimi qəbul edilməsini təmin edir; icra edilə bilmə isə tenfizdən asılıdır. Tenfiz üçün tələb olunan qarşılıqlılıq şərti tanıma üçün tələb olunmur; bu şərt qarşılıqlılıq prinsipinə əsaslanan müqavilə, müvafiq dövlətdə Türk məhkəmə qərarlarının tenfizini mümkün edən qanun müddəası və ya faktiki tətbiq vasitəsilə təmin edilə bilər. Xarici arbitraj qərarları üzrə isə tenfiz üçün qərarın qəti olması və icra edilə bilənlik qazanması və ya tərəflər üçün bağlayıcı olması kifayətdir; səlahiyyətli məhkəmə, ilk növbədə, tərəflərin yazılı şəkildə razılaşdırdıqları yer üzrə birinci instansiya mülki məhkəməsidir; belə razılaşma olmadıqda isə əleyhinə qərar verilmiş tərəfin Türkiyədəki yaşayış yeri, bu yer də olmadıqda onun sakin olduğu yer, bu da olmadıqda icraya yönəldiləcək əmlakın yerləşdiyi yer məhkəməsi səlahiyyətlidir. Türkiyənin tərəf olduğu beynəlxalq müqavilələrin müddəaları saxlanılır.
Xarici valyuta və valyuta tənzimləmələri
Kommersiya müqavilələrində məbləğin xarici valyuta ilə müəyyən edilməsi halında ödənişin hansı valyuta ilə aparılacağı müqavilədə eynilə ödəniş şərtinin olub-olmamasından asılıdır. Belə bir şərt yoxdursa, borclu borcu ödəniş günündəki bazar məzənnəsi ilə türk lirəsi ilə də ödəyə bilər; eynilə ödəniş şərtinin olmadığı və borcun ödəniş günündə ödənilmədiyi halda isə kreditor borcun ya eynilə, ya da ödəmə müddətinin bitdiyi gün və ya faktiki ödəniş günündəki bazar məzənnəsi ilə türk lirəsi ilə ödənilməsini tələb edə bilər. Eynilə ödəniş şərti varsa, hər iki imkan aradan qalxır. Bu rejim kommersiya müqavilələrində də tətbiq edilir. Xarici valyuta ilə olan borca görə gecikmə faizi isə müqavilədə daha yüksək müqavilə faizi və ya gecikmə faizi müəyyən edilməyibsə, dövlət banklarının həmin xarici valyuta ilə açılmış bir il müddətli depozit hesabına ödədiyi ən yüksək faiz dərəcəsi əsasında hesablanır.
Bununla yanaşı, valyuta ilə məbləğin müəyyən edilməsinə dair ümumi qadağa mövcuddur. Türkiyədə rezident olan şəxslər, Nazirlik tərəfindən müəyyən edilmiş hallar istisna olmaqla, öz aralarındakı daşınar və daşınmaz əmlakın alqı-satqısı, hər cür daşınar və daşınmaz əmlakın icarəsi, lizinq, habelə iş, xidmət və podrat müqavilələrində müqavilə məbləğini və bu müqavilələrdən irəli gələn digər ödəniş öhdəliklərini valyuta ilə və ya valyutaya indeksləşdirilmiş şəkildə müəyyən edə bilməzlər. Bu ümumi qadağanın istisnaları müvafiq Təbliğdə tənzimlənir. Təbliğə əsasən, ölkə daxilindəki daşınmaz əmlaka dair satış və icarə müqavilələrində, əmək müqavilələrində, nəqliyyat vasitələrinin satışı və nəqliyyat vasitələrinin icarəsi müqavilələrində və, bir qayda olaraq, xidmət müqavilələrində valyuta ilə və ya valyutaya indeksləşdirilmiş şəkildə məbləğ müəyyən edilə bilməz. Buna qarşılıq, nəqliyyat vasitələri istisna olmaqla, daşınar əmlakın satışı və icarəsi müqavilələri, valyuta ilə ifadə olunmuş məsrəfləri ehtiva edən podrat müqavilələri, Türkiyə Respublikası ilə vətəndaşlıq əlaqəsi olmayan Türkiyədə rezident şəxslərin alıcı, icarəçi və ya tərəf olduğu müəyyən müqavilələr, ixrac və valyuta qazandıran xidmət və fəaliyyətlər çərçivəsindəki xidmət müqavilələri, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyindən sənədlə təsdiqlənmiş yerləşmə obyektlərinə dair müəyyən müqavilələr, habelə xaricdə rezident şəxslərin Türkiyədəki filiallarının, nümayəndəliklərinin və əlli faiz və ya daha çox pay sahibi olduğu şirkətlərin, eləcə də sərbəst zonalardakı şirkətlərin işəgötürən və ya xidmət alan qismində tərəf olduğu əmək və xidmət müqavilələri istisna çərçivəsindədir.
Bu sonuncu istisnanın hüdudu xüsusilə vacibdir: xarici kapitala malik olmaq yalnız əmək və xidmət müqavilələrində istisna tətbiqinə imkan verir; daşınmaz əmlakın satışı, daşınmaz əmlakın icarəsi və ya nəqliyyat vasitələrinə dair müqavilələrdə istisna yaratmır. Alanya kimi valyuta ilə əməliyyat həcminin yüksək olduğu yerlərdə bu fərqin nəzərdən qaçırılması müqavilə müddəasının etibarsızlığına və inzibati sanksiyaya səbəb ola bilər. Tənzimləmə ikinci dərəcəli normativ aktlarda yer aldığı üçün tez-tez dəyişir; hər müqavilə bağlanmazdan əvvəl qüvvədə olan mətn ayrıca yoxlanılmalıdır.
Qiymətləndirmə meyarları
Ticari mübahisələrdə qiymətləndirmə meyarları
Kommersiya mübahisəsində izləniləcək yol; tərəflərin tacir olub-olmamasına, münasibətin kommersiya xarakterinə, müqavilə müddəalarına, tələbin əsaslandığı sənədə və mübahisənin hansı mərhələdə olmasına görə müəyyən edilir. Bu qiymətləndirmədə müqavilə, fakturalar, kommersiya dəftərlərindəki qeydlər, cari hesab çıxarışı, kommersiya reyestri qeydləri və hesablanmağa başlamış müddətlər birlikdə nəzərdən keçirilir.
Şirkət ortaqlığından doğan mübahisələrdə pay strukturu, şirkət müqaviləsi, ümumi yığıncaq və idarə heyəti qərarları ilə qərar tarixləri; tələb mübahisələrində isə xəbərdarlığın (ihtar) forması, mediasiyanın (arabuluculuk) məhkəməyə müraciət üçün şərt olub-olmaması və icra təqibi ilə məhkəmə iddiası arasında seçim konkret münasibətə görə müəyyən edilir.
Xarici ortağın və ya xarici valyuta borcunun mövcud olduğu münasibətlərdə səlahiyyət və arbitraj şərtləri, tətbiq ediləcək hüquq, xarici qərarların icrası (tenfiz) və xarici valyuta ilə məbləğ müəyyən etmə məhdudiyyətləri əlavə olaraq qiymətləndirilir. Şirkətin maliyyə vəziyyətinin pisləşdiyi hallarda isə kapital itkisi və borca batıqlıq hesablaması ilə bağlı bildiriş öhdəlikləri, kapital məbləğinə dair müddətli öhdəlik və struktur dəyişikliyi seçimləri ayrıca əhəmiyyət kəsb edir.
Konkret mübahisələrdə hüquqi qiymətləndirmə müqavilənin və hadisənin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq dəyişir.
Büronun fəaliyyət göstərdiyi sahələr arasında kommersiya hüququndan irəli gələn mübahisələr də yer alır. Görüş təyin etmək üçün əlaqə səhifəsindən bizimlə əlaqə saxlaya bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Tez-tez verilən suallar
Kommersiya mübahisəsində mediatora müraciət etmək məcburidirmi?
Kommersiya mübahisələrinin bir hissəsində məcburidir. Məhkəmə şərti kimi mediasiya, predmeti müəyyən məbləğdə pul olan alacaq, zərərin ödənilməsi, etirazın ləğvi, mənfi müəyyən etmə və geri qaytarma iddiaları baxımından tətbiq olunur; bu şərt yerinə yetirilmədən qaldırılan iddia məhkəmə şərtinin olmaması səbəbilə prosessual qaydada rədd edilir. Sadalanan beş iddia növündən kənarda qalan kommersiya mübahisələri — ümumi yığıncaq qərarının ləğvi, xitam və ortaqlıqdan çıxarılma kimi — habelə predmeti müəyyən məbləğdə pul olmayan tələblər əhatə dairəsindən kənardadır. Tərəflər arasında arbitraj sazişi olduqda da bu müddəalar tətbiq edilmir. Müvəqqəti həbs və müvəqqəti təmin tədbiri barədə tələblər üçün mediasiya prosesinin başa çatması gözlənilmir. Kommersiya mübahisələrində mediator müraciəti altı həftə ərzində, zəruri hallarda isə ən çoxu iki həftə uzatmaqla yekunlaşdırır. Razılaşma əldə edilərsə, sənədə icra edilə bilmə şərhinin verilməsi və ya kommersiya mübahisələrində vəkillərin və mediatorun sənədi birlikdə imzalaması sənədə məhkəmə qərarı qüvvəsi verir; razılaşdırılmış məsələlər barədə ayrıca iddia qaldırıla bilməz.
Aldığım mal qüsurlu çıxdı, nə qədər müddət ərzində bildirməliyəm?
Tacirlər arasındakı kommersiya alqı-satqısında müddətlər günlə hesablanır və ümumi qaydalarda nəzərdə tutulan müddətlərdən qısadır. Qüsur təhvil zamanı açıqca bəllidirsə, iki gün ərzində satıcıya xəbər verilməlidir. Açıqca bəlli deyilsə, alıcı malı təhvil aldıqdan sonra səkkiz gün ərzində yoxlamalı və ya yoxlatdırmalıdır; qüsur bu yoxlama nəticəsində üzə çıxarsa, xəbərdarlıq da bu müddət ərzində edilməlidir. Yəni səkkiz günlük müddət qüsurun üzə çıxmasından deyil, təhvildən hesablanır. Adi baxışla aşkar edilə bilməyən xarakterdəki gizli qüsurlar baxımından isə qüsurun mövcudluğu sonradan aşkar edildikdə onun dərhal bildirilməsi tələb olunur. Bu öhdəliklərin yerinə yetirilməməsi halında satılmış mal qəbul edilmiş sayılır. Bununla belə, satıcı qüsuru ağır təqsiri ilə gizlədibsə, vaxtında bildiriş verilmədiyi və zamanaşımı müddətinin keçdiyi barədə müdafiələr nəzərə alınmır. Alıcının istehlakçı olduğu münasibətlərdə bu rejim tətbiq edilmir; istehlakçı qanunvericiliyində nəzərdə tutulan müddətlər və sübut qaydaları qüvvədə olur.
Fakturaya etiraz etməsəm, borcu qəbul etmiş sayılıram?
Fakturanı alan şəxs, aldığı tarixdən etibarən səkkiz gün ərzində fakturanın məzmununa etiraz etməzsə, bu məzmunu qəbul etmiş sayılır. Bu nəticə fakturanın məzmununa aiddir; fakturanın təkbaşına borcun və ya müqavilənin mövcudluğunu yaratdığı mənasına gəlmir, çünki faktura arxasındakı hüquqi münasibətə əsaslanır. Qanun etiraz üçün müəyyən forma nəzərdə tutmamışdır; bununla belə, etirazın edildiyinin və tarixinin sonradan sübuta yetirilə bilməsi əhəmiyyət kəsb edir. Şifahi və ya elektron formada bağlanmış müqavilələrin məzmununu təsdiqləyən təsdiq məktubları da eyni səkkiz günlük müddətə tabedir. Bunun əksinə, cari hesab qalığına etiraz fərqlidir: orada müddət bir aydır və qanun etirazın notarius vasitəsilə, sifarişli məktubla, teleqrafla və ya təhlükəsiz elektron imza ehtiva edən yazılı sənədlə edilməsini nəzərdə tutmuşdur.
Şirkət borcuna görə ortaq kimi məsuliyyət daşıyırammı?
Bu, şirkətin növündən və borcun xarakterindən asılıdır. Səhmdar cəmiyyətində və məhdud məsuliyyətli cəmiyyətdə ortaqlar şirkət borclarına görə məsuliyyət daşımır və yalnız öhdələrinə götürdükləri kapital payını ödəməklə yükümlüdürlər. Səhmdar cəmiyyətində buna, nizamnamədə nəzərdə tutulmuşsa, payın nominal dəyərini aşan əlavə haqq və payların ötürülməsinin şirkətin təsdiqindən asılı olduğu hallarda müəyyən vaxtlarda təkrarlanan və predmeti pul olmayan əlavə öhdəliklər əlavə edilə bilər; məhdud məsuliyyətli cəmiyyətdə isə şirkət müqaviləsində nəzərdə tutulmuşsa əlavə ödəniş və yan öhdəliklər əlavə edilir. Kollektiv şirkətdə və komandit şirkətin komplementar ortağı baxımından məsuliyyət bütün əmlakla və həmrəy qaydada yaranır; lakin mərhələlidir — birinci dərəcədə şirkət məsuldur və ortağa müraciət edilə bilməsi üçün şirkətə qarşı təqibin nəticəsiz qalması və ya şirkətin sona çatması tələb olunur. Fərdi sahibkarlıqda isə hüquqi şəxs olmadığından tacir şəxsi əmlakı ilə məsuliyyət daşıyır. Dövlət alacaqları baxımından vəziyyət fərqlidir: məhdud məsuliyyətli cəmiyyətin ortaqları şirkətdən tutula bilinməyən və ya tutula bilinməyəcəyi aydın olan dövlət alacağından kapital payları nisbətində bilavasitə məsuliyyət daşıyır, səhmdar cəmiyyətin səhmdarı üçün isə bu xarakterdə bir müddəa mövcud deyil. Qanuni nümayəndələrin dövlət alacağına görə şəxsi əmlakları ilə məsuliyyəti isə hər iki şirkət növü üçün eyni şəkildə tənzimlənmişdir.
Ümumi yığıncaq qərarının ləğvi üçün müddət varmı?
Ləğv haqqında iddia qərar tarixindən etibarən üç ay ərzində şirkətin yerləşdiyi yerdəki birinci instansiya kommersiya məhkəməsində qaldırılmalıdır və bu müddət qanunda hüquqdan məhrum edən müddət kimi xarakterizə edilmişdir. İddianı yığıncaqda iştirak edib mənfi səs verən və etirazını protokola keçirən səhmdarlar qaldıra bilər. Mənfi səs vermiş olmaq hər halda şərt deyildir: çağırışın qaydasına uyğun aparılmaması, gündəliyin lazımınca elan edilməməsi, səlahiyyətsiz şəxslərin səs verməsi və ya səs hüququnun haqsız olaraq məhdudlaşdırılması kimi pozuntuların qərara təsir etdiyini iddia edən səhmdarlar, yığıncaqda olub-olmamalarından asılı olmayaraq iddia qaldıra bilər. İdarə heyəti və qərarın icrası şəxsi məsuliyyətinə səbəb olacaq üzvlər də iddiaçı ola bilər. Qanunun saydığı hallarda isə qərar hüquqi qüvvəsizlik (butlan) sanksiyasına tabedir və bu iddialar üçün hüquqdan məhrum edən müddət nəzərdə tutulmamışdır. Qanun hüquqi qüvvəsizlik hallarını “xüsusilə” qeydi ilə saydığından bu sayım məhdud sayda deyildir. Məhkəmənin iddiaçılardan təminat tələb edə biləcəyi və pis niyyətlə qaldırılan iddialarda iddiaçıların şirkətin zərərinə görə məsul tutula biləcəyi də nəzərə alınmalıdır.
Əlimdəki sənədin iddia müddəti keçibmi?
Qiymətli kağızlarda iddia müddəti sənədin növünə, tələbin irəli sürüldüyü borcluya və tələbin mahiyyətinə görə dəyişir; başlanğıc anı da hər bir münasibətdə fərqlidir. Ən çox qarışdırılan məqam bononu tərtib edən şəxsin poliçəni aksept edən şəxs kimi məsul olması və buna görə də hamilin ona qarşı iddia müddətinin bir il deyil, üç il olmasıdır.
| Münasibət | Poliçə | Bono | Çek |
|---|---|---|---|
| Hamil → aksept edən və ya bononu tərtib edən | 3 il, ödəniş müddətindən | 3 il, ödəniş müddətindən | 3 il, təqdimetmə müddətinin başa çatmasından |
| Veksel sahibi → indossantlar və poliçəni tərtib edən | 1 il, protestdan və ya sənəddə "protestsiz geri qaytarma" qeydi varsa, ödəniş müddətindən | 1 il, eyni əsas | 3 il, təqdimetmə müddətinin başa çatmasından |
| Borclular arasında regres | 6 ay, ödəniş və ya məhkəmə iddiasının ona qarşı irəli sürüldüyü tarixdən | 6 ay, eyni əsas | 3 il, eyni əsasla |
İddia müddəti; iddia qaldırılması, icra təqibi tələbinin verilməsi, iddianın bildirilməsi və ya alacağın iflas masasına bildirilməsi ilə kəsilir və kəsilmə yalnız barəsində baş verdiyi şəxsə qarşı nəticə doğurur. Çekdə ibraz müddəti, çekdə yazılı tərtib edilmə tarixinin ertəsi günü başlayır və çek tərtib edildiyi yerdə ödəniləcəksə on gün, başqa bir yerdə ödəniləcəksə bir ay, müxtəlif qitələrdə isə üç aydır. Bundan əlavə, 31 dekabr 2028 tarixinə qədər, çekdə yazılı tərtib edilmə tarixindən əvvəl ödənilmək üçün banka ibraz edilməsi etibarsızdır; bu, çekdə ibraz müddətinin və dolayısı ilə iddia müddətinin faktiki başlanğıcına birbaşa təsir edir. Ticarət müddəaları müəyyən edən qanunlarda nəzərdə tutulan bu müddətlərin, qanunda əksinə bir müddəa olmadıqca müqavilə ilə dəyişdirilə bilməyəcəyi də nəzərə alınmalıdır.
Qarşılıqsız çeklə bağlı nə baş verir?
Bir çekin qarşılıqsız qalması halında cinayət məsuliyyətinin yaranması, çekin üzərindəki tərtib edilmə tarixinə görə qanuni ibraz müddəti ərzində banka ibraz edilməsindən və "qarşılıqsızdır" əməliyyatına məruz qalmasından asılıdır. Bu şərtlər yerinə yetirildikdə, qarşılıqsızdır əməliyyatına səbəb olan şəxs barəsində hamili şikayəti əsasında cinayət cəriməsinə və çek tərtib etmə, habelə çek hesabı açma qadağasına qərar verilir; yəni birbaşa azadlıqdan məhrumetmə cəzası nəzərdə tutulmamışdır. Bunun əksinə olaraq, ödənilməyən cinayət cəriməsi birbaşa azadlıqdan məhrumetmə cəzasına çevrilir və bu cinayət baxımından əvvəlcədən ödəmə, barışıq və hökmün elanının təxirə salınması ilə bağlı müddəalar tətbiq edilmir. Qarşılıqsız qalan çek məbləğinin faizlə birlikdə ödənilməsi halında fəal peşmanlıq müddəaları gündəmə gəlir. Məsələnin icra təqibi aspekti icra və iflas hüququ, cinayət aspekti isə cinayət hüququ səhifəsində ayrıca nəzərdən keçirilir.
Şirkətimin kapitalı minimum məbləğdən aşağıdır, nə etməliyəm?
Qanuna 2024 ilində əlavə edilən müvəqqəti müddəa ilə kapitalı qanunda nəzərdə tutulmuş minimum məbləğdən aşağı olan səhmdar və məhdud məsuliyyətli cəmiyyətlərin kapitalını 31 Dekabr 2026 tarixinə qədər bu məbləğlərə çatdırmaları nəzərdə tutulmuş; əks halda xitam verilmiş hesab olunacaqları müəyyən edilmişdir. Bu məqsədlə keçiriləcək ümumi yığıncaq iclaslarında iclas yetərsayının olması tələb olunmur, qərarlar iclasda iştirak edən səslərin çoxluğu ilə qəbul edilir və bu qərarların əleyhinə imtiyazdan istifadə edilə bilməz. Müvafiq Nazirliyə müddəti hər dəfə bir il olmaqla ən çox iki dəfə uzatmaq səlahiyyəti verilmişdir. Bundan əlavə, şirkətin maliyyə vəziyyəti pisləşmişsə, ayrıca mərhələli rejim tətbiq olunur: kapital ilə qanuni ehtiyat fondlarının cəminin yarısının itirilməsi halında ümumi yığıncaq dərhal toplanır və sağlamlaşdırıcı tədbirlər təklif edilir; bu nisbət üçdə ikiyə çatdıqda ümumi yığıncaq kapitalın azaldılması, kapitalın tamamlanması və ya kapitalın artırılması yollarından birinə qərar verməlidir, əks halda şirkət öz-özünə fəaliyyətinə xitam verir. Borca batıqlıq halında isə idarə heyəti aralıq balans tərtib etməli və lazım gəldikdə məhkəməyə bildiriş verərək iflas tələb etməlidir; bu bildiriş idarə heyətinin ötürülə bilməyən vəzifələrindəndir.
Bu səhifədəki izahatlar ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və hüquqi rəy və ya tövsiyə xarakteri daşımır. Hər konkret işin şərtləri fərqli olduğundan, hüquqi qiymətləndirmə iş üzrə aparılmalıdır.
Səhifədə yer alan məlumatlar, Türkiye Vəkillər Kollegiyaları Birliyinin Reklam Qadağası haqqında Əsasnaməsi çərçivəsində, ixtisas anlamına gəlməmək şərtilə büronun fəaliyyət göstərdiyi sahələr barədə məlumat verilməsi məqsədilə dərc edilmişdir; iş əldə etmə məqsədi daşımır.
Bu səhifənin görüntülənməsi və ya səhifədə yer alan keçidlər və əlaqə məlumatları vasitəsilə əlaqə saxlanılması, vəkil ilə müraciət edən arasında vəkillik münasibətinin yarandığı mənasına gəlmir və işin qəbul edildiyi mənasına gəlmir.
Səhifədəki məlumatlar və müddətlər 4 sentyabr 2026 tarixinə qüvvədə olan qanunvericiliyə əsasən hazırlanmışdır. Qanunvericilik dəyişə biləcəyindən, müddət hesablanması hər halda aktual qanun mətninə əsasən aparılmalıdır.
Kommersiya mübahisələrində izləniləcək hüquqi yol tərəflər arasındakı münasibətin xarakterindən, müqavilə şərtlərindən, kommersiya qeydlərindən və mövcud sənədlərdən asılı olaraq dəyişə bilər. Buna görə də mübahisənin ilkin mərhələsində hüquqi münasibətin düzgün qiymətləndirilməsi, kommersiya və prosessual müddətlərə riayət olunması və uyğun müraciət yolunun müəyyən edilməsi əhəmiyyətlidir.
Merve Kartal
Vəkil