Alanya Adwokat karny i prawo karne
Prawo karne określa, czy dany czyn stanowi przestępstwo i jaka sankcja ma zostać zastosowana; prawo postępowania karnego reguluje natomiast tryb, w jakim to ustalenie następuje. Część problemów napotykanych w sprawie dotyczy kwalifikacji czynu, a znaczna część – zastosowanej procedury.
Postępowanie często rozpoczyna się od zawiadomienia o przestępstwie, doniesienia lub protokołu sporządzonego przez organy ścigania. Od tego momentu osoba posiadająca status podejrzanego nabywa prawa, takie jak prawo do milczenia, korzystania z pomocy obrońcy oraz żądania gromadzenia dowodów na swoją korzyść. Ten sam proces w odniesieniu do osoby pokrzywdzonej przestępstwem obejmuje odrębne zagadnienia, takie jak termin na złożenie skargi, zabezpieczenie dowodów i przystąpienie do postępowania.
W postępowaniu karnym terminy są krótkie i w większości przypadków mają charakter zawity. Uchybienie terminom przewidzianym dla składania wyjaśnień i przesłuchania, zaskarżenia środków ochrony, wniesienia zażalenia na postanowienie o umorzeniu postępowania z powodu braku podstaw do jego prowadzenia oraz skorzystania ze środków odwoławczych często nie może zostać później naprawione.
Główne obszary praktyki
Najważniejsze kwestie sporne w prawie karnym
Problemy napotykane w sprawach karnych dotyczą zarówno kwalifikacji prawnej zarzucanego czynu, jak i trybu postępowania. To samo zdarzenie, w zależności od jego znamion oraz procesowego statusu stron, może mieścić się w zakresie różnych typów przestępstw; właściwy sąd, tryb postępowania oraz dostępne środki zaskarżenia również odpowiednio się zmieniają.
Prawa podejrzanego i oskarżonego
Przed odebraniem wyjaśnień lub przesłuchaniem danej osobie przedstawia się zarzucane jej przestępstwo; informuje się ją o prawie do wyboru obrońcy oraz o tym, że obrońca może być obecny przy składaniu wyjaśnień lub przesłuchaniu. O zatrzymaniu niezwłocznie zawiadamia się wybraną przez zatrzymanego osobę spośród jego krewnych. Ponadto informuje się ją, że odmowa składania wyjaśnień co do zarzucanego przestępstwa stanowi ustawowe prawo; przypomina się, że może ona żądać zebrania konkretnych dowodów w celu uwolnienia się od podejrzenia, oraz umożliwia się jej przedstawienie okoliczności przemawiających na jej korzyść.
Prawo do korzystania z pomocy obrońcy co do zasady realizowane jest na wniosek; osobie, która oświadczy, że nie jest w stanie wybrać obrońcy, na jej żądanie wyznacza się obrońcę przez izbę adwokacką. Jeżeli podejrzany lub oskarżony nieposiadający obrońcy jest dzieckiem, jest niezdolny do samodzielnej obrony ze względu na niepełnosprawność albo jest głuchoniemy, a także w sprawach o przestępstwa zagrożone karą pozbawienia wolności, której dolna granica przekracza pięć lat, obrońcę wyznacza się bez konieczności złożenia wniosku.
Ustawa w sposób wyraźny zakazuje metod naruszających wolę. Niedopuszczalne są oddziaływania fizyczne lub psychiczne, takie jak złe traktowanie, tortury, podawanie leków, zmęczenie, wprowadzanie w błąd, stosowanie przemocy lub gróźb, a także użycie niektórych narzędzi; nie można również obiecywać korzyści sprzecznych z prawem. Wyjaśnienia uzyskane metodami zakazanymi nie mogą być oceniane jako dowód, nawet jeśli zostały złożone za zgodą. Wyjaśnienia odebrane przez policję bez obecności obrońcy nie mogą natomiast stanowić podstawy orzeczenia, chyba że zostaną potwierdzone przez podejrzanego lub oskarżonego przed sędzią lub sądem.
Zasada, zgodnie z którą dowody uzyskane w sposób sprzeczny z prawem nie mogą stanowić podstawy orzeczenia, znajduje odzwierciedlenie zarówno w Konstytucji, jak i w Kodeksie postępowania karnego. Oparcie orzeczenia na takim dowodzie stanowi samoistną podstawę uchylenia orzeczenia w postępowaniu odwoławczym. Dlatego sposób uzyskania dowodu może być równie istotny jak jego treść.
Środki zapobiegawcze: ujęcie, zatrzymanie, tymczasowe aresztowanie i kontrola sądowa
Okres zatrzymania, z wyłączeniem niezbędnego czasu potrzebnego na doprowadzenie do najbliższego sędziego lub sądu, nie może przekroczyć dwudziestu czterech godzin od chwili ujęcia; ten niezbędny czas nie może przekroczyć dwunastu godzin. W przypadku przestępstw popełnionych zbiorowo okres zatrzymania może zostać przez prokuratora Republiki przedłużony na piśmie do trzech dni, każdorazowo o nie więcej niż jeden dzień, ze względu na trudności w zebraniu dowodów lub dużą liczbę podejrzanych. Jeżeli osoba zatrzymana nie zostanie zwolniona, najpóźniej z upływem tych okresów musi zostać doprowadzona przed sędziego pokoju ds. karnych i przesłuchana; podczas przesłuchania obecny jest również obrońca. Ustawa przewiduje ponadto, że w odniesieniu do niektórych wymienionych w niej przestępstw, wyłącznie w przypadkach popełnienia ich na gorącym uczynku, zatrzymania mogą dokonać również przełożeni organów ścigania.
Tymczasowe aresztowanie może zostać zastosowane, jeżeli istnieją konkretne dowody wskazujące na silne podejrzenie popełnienia przestępstwa oraz występuje przesłanka tymczasowego aresztowania. Ustawa stanowi ponadto, że nie można wydać postanowienia o tymczasowym aresztowaniu, jeżeli byłoby ono nieproporcjonalne do wagi sprawy oraz przewidywanej kary lub środka zabezpieczającego. Postanowienia o tymczasowym aresztowaniu nie można wydać w przypadku przestępstw zagrożonych wyłącznie karą grzywny ani przestępstw, za które górna granica kary pozbawienia wolności nie przekracza dwóch lat; umyślne przestępstwa przeciwko nietykalności cielesnej są wyłączone spod tego ograniczenia.
Kontrola sądowa jest środkiem, który może zostać zastosowany zamiast tymczasowego aresztowania, gdy występują przesłanki tymczasowego aresztowania; może być również stosowana w przypadkach, w których ustawa przewiduje zakaz tymczasowego aresztowania, a także na etapie postępowania sądowego. Do obowiązków wymienionych w ustawie należą między innymi: zakaz opuszczania kraju, regularne stawiennictwo w wyznaczonych miejscach i terminach, zakaz udawania się do określonych miejsc lub regionów, zakaz opuszczania miejsca zamieszkania lub określonego obszaru, zakaz korzystania z określonych pojazdów, zakaz posiadania broni oraz złożenie zabezpieczenia. Możliwe jest również monitorowanie za pomocą urządzeń elektronicznych, czy obowiązki te są wykonywane. Od postanowień dotyczących kontroli sądowej można wnieść zażalenie; konieczność dalszego stosowania poszczególnych obowiązków jest okresowo ponownie oceniana, a ustawa przewiduje maksymalne okresy kontroli sądowej.
W toku postępowania przygotowawczego kwestia konieczności dalszego stosowania tymczasowego aresztowania jest ponownie oceniana w odstępach nie dłuższych niż trzydzieści dni. Decyzję w tej sprawie, na wniosek prokuratora, podejmuje sędzia pokoju do spraw karnych (sulh ceza hâkimi) po wysłuchaniu podejrzanego lub jego obrońcy; przeprowadzenia takiej kontroli może również żądać podejrzany. W toku postępowania sądowego sąd rozstrzyga w tej sprawie na każdym posiedzeniu lub między posiedzeniami, jeżeli wymagają tego okoliczności. Ponadto na każdym etapie można złożyć wniosek o zwolnienie z tymczasowego aresztowania oraz wnieść zażalenie na postanowienie o tymczasowym aresztowaniu. Ustawa określa również maksymalne okresy tymczasowego aresztowania; okresy te różnią się w zależności od właściwości sądu, etapu postępowania przygotowawczego lub sądowego, rodzaju przestępstwa oraz wieku podejrzanego.
W przypadkach określonych w ustawie możliwe jest również dochodzenie od Państwa odszkodowania za szkodę majątkową i zadośćuczynienia za krzywdę wyrządzoną w związku ze stosowaniem środków ochrony procesowej. Do tych przypadków należy między innymi zatrzymanie, tymczasowe aresztowanie, przeszukanie lub zajęcie mienia bez spełnienia wymaganych przesłanek, a także wydanie postanowienia o umorzeniu postępowania z powodu braku podstaw do wniesienia aktu oskarżenia albo wyroku uniewinniającego po zgodnym z prawem zatrzymaniu lub tymczasowym aresztowaniu. Roszczenie o odszkodowanie można zgłosić w terminie trzech miesięcy od doręczenia zawiadomienia o uprawomocnieniu się postanowienia lub wyroku, a w każdym razie w terminie jednego roku od dnia uprawomocnienia się tego postanowienia lub wyroku.
Rodzaje przestępstw i ich wpływ na przebieg postępowania
Do przestępstw przeciwko osobom należą między innymi umyślne uszkodzenie ciała, nieumyślne uszkodzenie ciała, groźba, zniewaga oraz naruszenie nietykalności mieszkania. Ściganie części z tych przestępstw zależy od złożenia skargi przez pokrzywdzonego, a część z nich podlega postępowaniu pojednawczemu. Zakres zastosowania poszczególnych instytucji zależy od rodzaju przestępstwa oraz sposobu jego popełnienia; przestępstwo zniewagi zostało wyłączone z zakresu postępowania pojednawczego na mocy nowelizacji z lat 2024 i 2025 i objęte instytucją dobrowolnej zapłaty (ön ödeme), z wyjątkiem zniewagi funkcjonariusza publicznego w związku z pełnieniem obowiązków służbowych. Te dwa aspekty zasadniczo zmieniają przebieg sprawy od samego początku, dlatego w każdej sprawie należy je ustalić odrębnie.
Wśród przestępstw przeciwko mieniu wyróżnia się kradzież, oszustwo, nadużycie zaufania oraz uszkodzenie mienia. Podstawowe typy tych przestępstw oraz ich kwalifikowane odmiany pociągają za sobą odmienne skutki zarówno w zakresie kary, jak i postępowania; zakres postępowania ugodowego (uzlaştırma) co do zasady ogranicza się do typów podstawowych. Właściwy sąd określa się na podstawie górnej granicy kary przewidzianej w ustawie za dane przestępstwo, bez uwzględniania okoliczności obciążających lub łagodzących; dlatego w niektórych przypadkach kwalifikowanych sprawa jest rozpoznawana przez sąd karny dla spraw ciężkich (ağır ceza mahkemesi).
W sprawach związanych z ruchem drogowym istotne jest rozróżnienie między sankcją administracyjną a przestępstwem. Administracyjna kara pieniężna za kierowanie pojazdem pod wpływem alkoholu lub środków odurzających oraz cofnięcie lub unieważnienie prawa jazdy należą do zakresu ustawy o ruchu drogowym (Karayolları Trafik Kanunu); ustawa przewiduje, że sankcje te mają zastosowanie nawet wtedy, gdy czyn stanowi jednocześnie przestępstwo. Ponadto kierowanie pojazdem pod wpływem alkoholu lub środków odurzających albo w stanie uniemożliwiającym bezpieczne kierowanie pojazdem z innej przyczyny stanowi odrębne przestępstwo w tureckim kodeksie karnym (Türk Ceza Kanunu). Jeżeli w wyniku zdarzenia drogowego doszło do obrażeń ciała lub śmierci, stosuje się dodatkowo przepisy dotyczące przestępstw nieumyślnych; nieumyślne spowodowanie obrażeń ciała jest co do zasady ścigane na skutek skargi, jednak ustawa przewiduje przypadki, w których skarga nie jest wymagana.
W sprawach dotyczących środków odurzających lub substancji psychotropowych nabycie, przyjęcie, posiadanie lub używanie tych substancji w celu zażywania oraz ich wytwarzanie i handel nimi stanowią odrębne typy przestępstw; rozróżnienie to zasadniczo zmienia zarówno karę, jak i tryb postępowania. W przypadku posiadania w celu użycia ustawa przewiduje odroczenie decyzji o wszczęciu postępowania publicznoskargowego oraz zastosowanie w tym okresie środka w postaci dozoru (denetimli serbestlik); w przypadku wywiązania się z obowiązków wydaje się postanowienie o umorzeniu postępowania z powodu braku podstaw do ścigania (kovuşturmaya yer olmadığına karar).
W przypadku przestępstw przeciwko nietykalności seksualnej, uporczywego nękania oraz znieważenia nie stosuje się postępowania ugodowego (uzlaştırma). Część przestępstw przeciwko nietykalności seksualnej jest ścigana na skutek skargi, jednak podlegają one odrębnym regułom proceduralnym.
Właściwość rzeczowa, właściwość miejscowa i przedawnienie
Z zastrzeżeniem przypadków, w których ustawa przyznaje właściwość innym sądom, sprawy dotyczące przestępstw zagrożonych karą dożywotniego pozbawienia wolności w wymiarze zaostrzonym, karą dożywotniego pozbawienia wolności lub karą pozbawienia wolności przekraczającą dziesięć lat, a także przestępstw rozboju, irtikâb określonych w dwóch pierwszych ustępach wskazanych w ustawie, fałszowania dokumentu urzędowego określonego w ustępie drugim oraz oszukańczej upadłości, jak również przestępstw określonych w rozdziałach dotyczących bezpieczeństwa państwa, porządku konstytucyjnego, obrony narodowej i tajemnic państwowych — z wyjątkiem przepisów wyraźnie wyłączonych przez ustawę — oraz przestępstw objętych zakresem ustawy o zwalczaniu terroryzmu rozpoznaje sąd ağır ceza (ağır ceza mahkemesi). Pozostałe sprawy i czynności rozpoznaje sąd asliye ceza (asliye ceza mahkemesi). Przy ustalaniu właściwości rzeczowej bierze się pod uwagę górną granicę ustawowego zagrożenia karą za dane przestępstwo, bez uwzględniania okoliczności obciążających lub łagodzących. Przestępstwo oszustwa kwalifikowanego zostało wyłączone z właściwości sądu ağır ceza (ağır ceza mahkemesi) w wyniku zmiany dokonanej pod koniec 2025 roku; dla spraw zawisłych w dniu wejścia w życie tej zmiany przewidziano odrębną regułę przejściową.
Zgodnie z ogólną zasadą właściwości miejscowej właściwy jest sąd miejsca popełnienia przestępstwa. Ustawa przewiduje ponadto odrębne zasady właściwości miejscowej w takich przypadkach jak usiłowanie, przestępstwa trwałe, przestępstwa popełnione w warunkach ciągłości oraz przestępstwa popełnione za pośrednictwem prasy. W przypadku przestępstw popełnionych przy użyciu systemów informatycznych albo bankowych lub kredytowych kart płatniczych właściwy jest również sąd miejsca zamieszkania pokrzywdzonego.
W przypadku przestępstw, których ściganie i prowadzenie postępowania są uzależnione od złożenia skargi, postępowanie przygotowawcze i sądowe nie może być prowadzone, jeżeli osoba uprawniona do złożenia skargi nie złoży jej w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedziała się o czynie i osobie sprawcy. Termin ten w żadnym wypadku nie może przekroczyć terminu przedawnienia karalności. W odniesieniu do przestępstwa hakaret ustawa przewiduje ponadto, że termin złożenia skargi nie może przekroczyć dwóch lat od dnia popełnienia czynu.
Ponadto istnieją dwie odrębne instytucje: przedawnienie ścigania (dava zamanaşımı) oraz przedawnienie wykonania kary (ceza zamanaşımı). Przedawnienie ścigania powoduje umorzenie postępowania karnego po upływie określonego czasu, natomiast przedawnienie wykonania kary dotyczy braku możliwości wykonania prawomocnie orzeczonej kary. Długość obu terminów zależy od surowości kary przewidzianej za dane przestępstwo. Ustawa przewiduje ponadto, że w przypadku ograniczonej liczby ciężkich przestępstw przedawnienie nie biegnie.
Proces krok po kroku
Jak przebiega postępowanie karne?
Zawiadomienie, doniesienie i rozpoczęcie postępowania przygotowawczego
Postępowanie przygotowawcze rozpoczyna się, gdy prokurator dowie się — w drodze zawiadomienia lub w inny sposób — o okolicznościach wskazujących na popełnienie przestępstwa; od tego momentu jest on zobowiązany do zebrania dowodów zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść podejrzanego.
Zawiadomienie lub skargę można złożyć do prokuratury albo organów ścigania. Zawiadomienia i skargi składane w urzędzie wojewody, urzędzie gubernatora dystryktu lub sądzie są przekazywane właściwej prokuraturze. W przypadku przestępstw popełnionych za granicą, które podlegają ściganiu w Turcji, można również zwrócić się do ambasad i konsulatów Turcji. W przypadku przestępstw, co do których twierdzi się, że zostały popełnione w związku z pełnieniem funkcji publicznej, zawiadomienie złożone w administracji właściwej instytucji jest również niezwłocznie przekazywane prokuraturze.
W przypadku przestępstw ściganych na podstawie skargi niezłożenie skargi w terminie sześciu miesięcy stanowi przeszkodę w prowadzeniu postępowania przygotowawczego. W przypadku przestępstw nieściganych na podstawie skargi postępowanie przygotowawcze prowadzi się z urzędu; w takich sprawach oświadczenie pokrzywdzonego ma charakter zawiadomienia, a samo cofnięcie skargi nie kończy postępowania.
Etap postępowania przygotowawczego: przesłuchanie, środki ochrony procesowej i akt oskarżenia
Na tym etapie odbiera się wyjaśnienia od podejrzanego, gromadzi dowody na jego korzyść i niekorzyść, a w razie potrzeby stosuje środki zabezpieczające.
Etap postępowania przygotowawczego jest co do zasady niejawny, pod warunkiem że nie narusza to praw do obrony. Obrońca może zapoznać się z aktami postępowania przygotowawczego i uzyskać bezpłatne odpisy dokumentów. Uprawnienie to może zostać ograniczone wyłącznie w przypadkach, gdy mogłoby to zagrozić celom postępowania przygotowawczego, na mocy postanowienia sędziego i jedynie w odniesieniu do przestępstw wprost wymienionych w ustawie; nawet w przypadku wydania postanowienia o ograniczeniu protokół przesłuchania i opinie biegłych nie podlegają ograniczeniu, a z chwilą przyjęcia aktu oskarżenia całość akt staje się dostępna do wglądu. Z tych samych uprawnień korzysta także pełnomocnik pokrzywdzonego.
Na zakończenie postępowania przygotowawczego prokurator albo sporządza akt oskarżenia, albo wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania z powodu braku podstaw do jego wszczęcia lub prowadzenia. Na takie postanowienie można wnieść zażalenie w terminie dwóch tygodni od jego doręczenia do sędziego pokoju właściwego w sprawach karnych (sulh ceza hâkimliği), działającego przy sądzie karnym wyższego szczebla właściwym dla okręgu, w którym pełni służbę prokurator wydający postanowienie.
Z chwilą przyjęcia aktu oskarżenia przez sąd właściwy rzeczowo i miejscowo rozpoczyna się etap postępowania sądowego, a podejrzany uzyskuje status oskarżonego.
Etap postępowania sądowego: Rozprawa, dowody i wyrok
Rozprawa odbywa się co do zasady z udziałem oskarżonego; poza przypadkami przewidzianymi w ustawie nie można przeprowadzić rozprawy pod nieobecność oskarżonego. Jeżeli czyn zagrożony jest wyłącznie lub łącznie karą grzywny albo przepadkiem, rozprawa może się odbyć również pod nieobecność oskarżonego; w takim wypadku w wezwaniu skierowanym do oskarżonego wskazuje się, że rozprawa odbędzie się także w razie jego niestawiennictwa. Jeżeli na podstawie zebranych dowodów zostanie uznane, że należy orzec skazanie, odstąpienie od wymierzenia kary lub środek zabezpieczający albo inną decyzję niż środek zabezpieczający, sprawa może zostać zakończona pod nieobecność oskarżonego, nawet jeśli nie został on przesłuchany.
W postępowaniu sądowym ocenia się łącznie zeznania świadków, dokumenty, opinie biegłych, oględziny oraz zapisy uzyskane w ramach środków ochrony procesowej przewidzianych w ustawie. Dowody uzyskane w sposób sprzeczny z prawem nie mogą stanowić podstawy orzeczenia.
Na zakończenie postępowania zapada jedna z następujących decyzji: uniewinnienie, odstąpienie od wymierzenia kary, skazanie, orzeczenie środka zabezpieczającego, odrzucenie sprawy lub umorzenie postępowania.
Środki zaskarżenia i wykonanie kary
Od orzeczenia sądu pierwszej instancji przysługuje środek istinaf, który wnosi się w terminie dwóch tygodni od dnia doręczenia wyroku wraz z uzasadnieniem. Termin do wniesienia środka temyiz od orzeczeń regionalnego sądu apelacyjnego (bölge adliye mahkemesi) wynosi również dwa tygodnie od doręczenia uzasadnionego orzeczenia. Środek itiraz na orzeczenia sędziego oraz, w przypadkach wskazanych w ustawie, na orzeczenia sądu wnosi się w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym zainteresowana osoba dowiedziała się o orzeczeniu. Terminy te obowiązują w odniesieniu do orzeczeń wydanych 1 czerwca 2024 roku i później; do orzeczeń wydanych przed tą datą nadal stosuje się poprzednie terminy.
Ustawa wyłącza niektóre orzeczenia z zakresu stosowania zarówno środka istinaf, jak i środka temyiz; ograniczenia te w niektórych przypadkach określa rodzaj i wymiar kary, a w innych – wysokość grzywny sądowej. Dlatego też to, jaki środek zaskarżenia przysługuje od danego orzeczenia, ustala się odrębnie w każdej sprawie.
Po uprawomocnieniu się wyroku rozpoczyna się etap wykonania kary; zasady stosowane na tym etapie reguluje ustawa o wykonywaniu kar i środków zabezpieczających.
Postępowania uproszczone i alternatywne
Mediacja w sprawach karnych, zapłata przed wszczęciem postępowania, postępowanie w trybie przyspieszonego rozpoznania i postępowanie uproszczone
Mediacja w sprawach karnych
Postępowanie ugodowe (uzlaştırma) jest stosowane w odniesieniu do przestępstw ściganych na skargę pokrzywdzonego oraz przestępstw wyraźnie wskazanych w ustawie. Aby można było je zastosować, pokrzywdzony lub osoba, która poniosła szkodę w wyniku przestępstwa, musi być osobą fizyczną albo osobą prawną prawa prywatnego. W przypadku przestępstw uregulowanych w innych ustawach, jeżeli nie są one ścigane na skargę pokrzywdzonego, zastosowanie postępowania ugodowego wymaga wyraźnej podstawy ustawowej.
Wśród przestępstw wskazanych w ustawie znajdują się między innymi niekwalifikowane postacie umyślnego naruszenia nietykalności cielesnej, nieumyślne naruszenie nietykalności cielesnej, podstawowa postać groźby, naruszenie miru domowego, określone przypadki naruszenia wolności pracy i działalności zawodowej, podstawowe postacie kradzieży i oszustwa, określone przypadki nadużycia zaufania, nabycie lub przyjęcie rzeczy pochodzącej z przestępstwa oraz uprowadzenie i zatrzymanie dziecka. Kradzież kwalifikowana i oszustwo kwalifikowane są wyłączone z zakresu; dlatego decydujące znaczenie ma ustalenie, czy w danej sprawie występuje postać kwalifikowana.
Przestępstwa przeciwko nietykalności seksualnej, uporczywe nękanie oraz zniewaga są wyłączone z zakresu postępowania ugodowego, nawet jeżeli są ścigane na skargę pokrzywdzonego. W odniesieniu do przestępstwa zniewagi ustawa przewiduje zamiast postępowania ugodowego instytucję zapłaty z góry (önödeme); jednocześnie wyraźnie wyłącza z tego zastrzeżenia zniewagę funkcjonariusza publicznego z powodu wykonywania przez niego obowiązków służbowych. Jeżeli przestępstwo objęte zakresem postępowania ugodowego zostało popełnione przeciwko temu samemu pokrzywdzonemu łącznie z innym przestępstwem nieobjętym tym zakresem, przepisy o postępowaniu ugodowym nie mają zastosowania. Jeżeli jednak to inne, popełnione łącznie przestępstwo jest objęte instytucją zapłaty z góry, przepisy o postępowaniu ugodowym stosuje się do przestępstwa objętego tym zakresem.
Przyjęcie lub odrzucenie propozycji postępowania ugodowego jest dobrowolne. Jeżeli w terminie siedmiu dni od przedstawienia propozycji nie zostanie przekazana decyzja, uznaje się, że propozycja została odrzucona. Odrzucenie propozycji skutkuje dalszym prowadzeniem postępowania przygotowawczego w zwykłym trybie; strony mogą jednak oświadczyć, że zawarły ugodę najpóźniej do dnia sporządzenia aktu oskarżenia. Jeżeli próba przeprowadzenia postępowania ugodowego zakończy się niepowodzeniem, w tej samej sprawie nie można ponownie wszcząć takiego postępowania.
W przypadku osiągnięcia ugody i jednorazowego spełnienia świadczenia w fazie postępowania przygotowawczego wydaje się postanowienie o umorzeniu postępowania, a w fazie postępowania sądowego – postanowienie o umorzeniu postępowania. W przypadku odroczenia spełnienia świadczenia na późniejszy termin, rozłożenia go na raty lub świadczenia o charakterze ciągłym w fazie postępowania przygotowawczego orzeka się o odroczeniu wniesienia publicznego aktu oskarżenia, a w fazie postępowania sądowego – o zawieszeniu postępowania; w okresie odroczenia nie biegnie przedawnienie, a jeżeli świadczenie nie zostanie spełnione, postępowanie toczy się dalej od miejsca, w którym zostało zawieszone. Ugoda ma ponadto odrębny skutek w odniesieniu do prawa pokrzywdzonego do odszkodowania; wyjaśniono to w części dotyczącej sytuacji pokrzywdzonego.
Uzlaştırma, jako instytucja stosowana w sprawach karnych, jest odrębna od mediacji w sporach cywilnoprawnych. Postępowanie to prowadzi biuro ds. uzlaştırma działające przy prokuraturze generalnej (Cumhuriyet başsavcılığı), a uzlaştırmacı jest wyznaczany z oficjalnych list. Oświadczenia składane podczas negocjacji nie mogą być wykorzystywane jako dowód na późniejszych etapach postępowania, a wynik uzlaştırma dotyczy postępowania karnego. Skorzystanie z uzlaştırma nie jest warunkiem dopuszczalności postępowania (dava şartı); w przypadku przestępstw wskazanych w ustawie instytucja ta jest stosowana z urzędu w fazie postępowania przygotowawczego i sądowego.
Przedpłata (ön ödeme)
Przedpłata (wpłata określonej kwoty) ma zastosowanie do przestępstw niewchodzących w zakres instytucji uzlaşma (porozumienia procesowego), zagrożonych wyłącznie sądową karą grzywny lub karą pozbawienia wolności, której górna granica nie przekracza sześciu miesięcy, a także do niektórych przestępstw wyraźnie wymienionych w ustawie. Przestępstwo znieważenia (hakaret) należy do przestępstw wyraźnie wymienionych w ustawie, przy czym znieważenie funkcjonariusza publicznego w związku z pełnieniem przez niego obowiązków służbowych zostało wyłączone z tego zakresu.
Jeżeli po doręczeniu zawiadomienia przez prokuratora Republiki określona w ustawie kwota zostanie uiszczona wraz z kosztami postępowania przygotowawczego w terminie dziesięciu dni, nie wszczyna się publicznego postępowania karnego. Prokurator Republiki postanawia, na wniosek sprawcy złożony w tym samym terminie, o rozłożeniu wpłaty na trzy równe raty płatne w odstępach miesięcznych; nie jest to uprawnienie pozostawione uznaniu organu. W razie nieuiszczenia rat w terminie przedpłata staje się bezskuteczna i postępowanie przygotowawcze jest kontynuowane. Z wyjątkiem przestępstw nieumyślnych (taksirli suçlar), jeżeli sprawca, wobec którego wydano decyzję w związku z przedpłatą, w okresie pięciu lat od jej wydania popełni przestępstwo podlegające przedpłacie, proponowana mu kwota ulega podwyższeniu o połowę. Przedpłata nie jest ograniczona wyłącznie do etapu postępowania przygotowawczego: jeżeli zgodnie ze szczególnymi przepisami ustawy sprawa trafia bezpośrednio do sądu, sprawca, który po zawiadomieniu dokonanym przez sędziego uiści określoną kwotę wraz z kosztami postępowania, doprowadza do umorzenia publicznego postępowania karnego. Przepis ten stosuje się również w przypadku wniesienia aktu oskarżenia bez przeprowadzenia postępowania w sprawie przedpłaty za przestępstwo objęte zakresem jej zastosowania albo gdy czyn będący przedmiotem postępowania zmieni kwalifikację na przestępstwo objęte tym zakresem. Nieotwarcie publicznego postępowania karnego lub jego umorzenie w wyniku zastosowania przedpłaty nie narusza przepisów dotyczących dochodzenia roszczeń osobistych, zwrotu rzeczy oraz konfiskaty (müsadere).
Tryb przyspieszony (seri muhakeme usulü)
Tryb przyspieszony (seri muhakeme usulü) znajduje zastosowanie – w odniesieniu do przestępstw wyczerpująco wyliczonych w ustawie – na zakończenie etapu postępowania przygotowawczego, pod warunkiem że nie postanowiono o odroczeniu wniesienia publicznego aktu oskarżenia. Wśród przestępstw objętych tym zakresem znajdują się między innymi określone postacie przestępstwa sprowadzenia zagrożenia dla bezpieczeństwa ruchu drogowego oraz umyślnego sprowadzenia zagrożenia dla bezpieczeństwa publicznego, naruszenie zabezpieczenia urzędowego (mühür bozma), złożenie fałszywego oświadczenia przy sporządzaniu dokumentu urzędowego, posługiwanie się cudzym dokumentem tożsamości lub cudzymi danymi identyfikacyjnymi, powodowanie hałasu, udostępnianie miejsca lub środków do uprawiania hazardu (kumar), a także niektóre przestępstwa określone w przepisach dotyczących broni palnej, lasów i spółdzielni.
Jeżeli podejrzany w obecności swojego obrońcy wyrazi zgodę na zastosowanie tej procedury, prokurator określa sankcję i zwraca się na piśmie do właściwego sądu o zastosowanie tej procedury. Sankcję ustala się, stosując obniżenie o połowę kary podstawowej określonej w granicach ustawowych; jeżeli zachodzą ku temu warunki, kara pozbawienia wolności może zostać zamieniona na sankcje alternatywne lub jej wykonanie może zostać warunkowo zawieszone.
Sąd przesłuchuje podejrzanego w obecności jego obrońcy. Jeżeli dojdzie do wniosku, że zostały spełnione warunki oraz że na podstawie dowodów znajdujących się w aktach sprawy zasadne jest wydanie wyroku skazującego, wydaje orzeczenie, nie orzekając sankcji surowszej niż wskazana we wniosku; w przeciwnym razie odrzuca wniosek, a akta sprawy są przekazywane prokuraturze celem rozpoznania sprawy według przepisów ogólnych. Od wydanego orzeczenia przysługuje sprzeciw; organ rozpoznający sprzeciw przeprowadza kontrolę w granicach określonych w ustawie.
Skuteczne zastosowanie tej procedury wymaga, aby podejrzany złożył oświadczenie o zgodzie dobrowolnie i w obecności swojego obrońcy. Jeżeli procedura z jakiegokolwiek powodu nie zostanie ukończona, oświadczenie o zgodzie oraz dotyczące go dokumenty nie mogą zostać wykorzystane jako dowód w późniejszych czynnościach postępowania przygotowawczego ani w postępowaniu sądowym. Jeżeli przestępstwo zostało popełnione z udziałem kilku sprawców, brak zgody jednego z podejrzanych lub popełnienie wraz z nim przestępstwa nieobjętego zakresem stosowania tej procedury stanowią przeszkodę w jej zastosowaniu.
Uproszczony tryb postępowania
O zastosowaniu uproszczonego trybu postępowania w sprawach o przestępstwa zagrożone karą grzywny albo karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi dwa lata lub mniej, może postanowić sąd karny pierwszej instancji po przyjęciu aktu oskarżenia. Po wyznaczeniu terminu rozprawy nie można przejść na ten tryb.
Jeżeli postanowiono o zastosowaniu tego trybu, akt oskarżenia doręcza się oskarżonemu, pokrzywdzonemu i osobie składającej skargę; wzywa się ich do przedstawienia na piśmie, w terminie dwóch tygodni, swoich oświadczeń i wyjaśnień. Po upływie tego terminu wydaje się orzeczenie bez przeprowadzania rozprawy, a w razie skazania kara ulega obniżeniu o jedną czwartą. Jeżeli zachodzą ku temu warunki, krótkoterminową karę pozbawienia wolności można zamienić na karę alternatywną albo zawiesić wykonanie kary pozbawienia wolności. Jeżeli sąd uzna to za konieczne, może na każdym etapie, aż do wydania wyroku, zarządzić przeprowadzenie rozprawy i kontynuować postępowanie według przepisów ogólnych.
Trybu tego nie stosuje się w przypadkach dotyczących młodego wieku lub choroby psychicznej, a także w sprawach o przestępstwa, których ściganie jest uzależnione od zezwolenia lub wniosku. Nie stosuje się go również wtedy, gdy przestępstwo objęte zakresem tego trybu zostało popełnione łącznie z innym przestępstwem nieobjętym tym zakresem.
Od orzeczenia można wnieść sprzeciw w terminie dwóch tygodni; orzeczenie, które nie zostało zaskarżone w terminie, staje się prawomocne. Po wniesieniu sprzeciwu akta sprawy są przekazywane innemu sądowi karnemu pierwszej instancji lub innemu sędziemu w celu przeprowadzenia rozprawy i dalszego postępowania według przepisów ogólnych. Jeżeli przed rozprawą cofnięto sprzeciw, rozprawa nie odbywa się, a sprzeciw uznaje się za niewniesiony.
Sąd prowadzący postępowanie po wniesieniu sprzeciwu nie jest związany orzeczeniem wydanym w trybie uproszczonym. Jeżeli sprzeciw wniosły inne osoby niż oskarżony, stosuje się obniżenie o jedną czwartą; w przypadku gdy sprzeciw wniósł oskarżony, obniżenie to nie ma zastosowania, a w konsekwencji może zostać orzeczona surowsza kara. Z tego względu decyzja o wniesieniu sprzeciwu od orzeczenia jest wyborem, który należy ocenić łącznie ze stanem dowodowym akt sprawy. Od orzeczenia wydanego po rozpatrzeniu sprzeciwu można wnieść środek zaskarżenia na zasadach ogólnych.
Odroczenie wszczęcia publicznego postępowania karnego polega na wydaniu postanowienia o odroczeniu wszczęcia takiego postępowania na okres pięciu lat w przypadku przestępstw, które nie podlegają postępowaniu w trybie dobrowolnej zapłaty, postępowaniu ugodowemu ani nie są objęte tymi trybami, a za które grozi kara pozbawienia wolności, której górna granica wynosi trzy lata lub mniej, mimo istnienia dostatecznego podejrzenia popełnienia przestępstwa. Ustawa odrębnie wymienia przypadki, w których instytucja ta nie ma zastosowania. Pominięcie tych procedur wiąże się również z sankcją: w sprawach, w których z akt postępowania przygotowawczego jednoznacznie wynika, że podlegają one trybowi dobrowolnej zapłaty, postępowaniu ugodowemu lub trybowi szybkiego rozpoznania sprawy, wydany bez zastosowania tych procedur akt oskarżenia podlega zwrotowi do Prokuratury Generalnej Republiki; jeżeli nie zostanie zwrócony w terminie piętnastu dni od dnia wniesienia, uznaje się go za przyjęty.
Osoby pokrzywdzone przestępstwem
Status pokrzywdzonego i skarżącego
Postępowanie karne obejmuje prawa i terminy nie tylko w odniesieniu do podejrzanego i oskarżonego, lecz także do pokrzywdzonego przestępstwem. Na etapie postępowania przygotowawczego pokrzywdzony ma prawo żądać zebrania dowodów, wystąpić do prokuratora o wydanie kopii dokumentów, pod warunkiem że nie narusza to poufności ani celu postępowania przygotowawczego, zapoznać się za pośrednictwem pełnomocnika z dokumentami postępowania przygotowawczego oraz zaskarżyć postanowienie o braku podstaw do wniesienia sprawy do sądu. Na etapie postępowania sądowego pokrzywdzony może być zawiadamiany o rozprawie, przystąpić do postępowania, żądać wezwania świadków oraz uzyskać kopie protokołów.
W sprawach dotyczących przestępstw zgwałcenia, seksualnego wykorzystywania dzieci lub uporczywego nękania, a także umyślnego uszkodzenia ciała, tortur lub znęcania się popełnionych wobec kobiet, oraz przestępstw zagrożonych karą pozbawienia wolności, której dolna granica przekracza pięć lat, pokrzywdzony nieposiadający pełnomocnika może zwrócić się o wyznaczenie mu adwokata przez izbę adwokacką. Jeżeli jednak pokrzywdzony jest dzieckiem, osobą głuchą lub niemą albo osobą niepełnosprawną w stopniu uniemożliwiającym wyrażenie przez nią swoich potrzeb, do wyznaczenia pełnomocnika nie jest wymagany wniosek.
W przypadku przestępstw ściganych na wniosek sześciomiesięczny termin do złożenia wniosku o wszczęcie postępowania zaczyna biec od chwili uzyskania wiedzy o czynie i osobie sprawcy, a w każdym razie nie może przekroczyć terminu przedawnienia karalności. W odniesieniu do przestępstwa zniesławienia ustawa przewiduje ponadto, że termin do złożenia wniosku nie może przekroczyć dwóch lat od dnia popełnienia czynu. W przypadku przestępstw ściganych z urzędu, ponieważ postępowanie przygotowawcze prowadzone jest z urzędu, zawiadomienie pokrzywdzonego ma charakter zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa.
W fazie postępowania sądowego osoba pokrzywdzona przestępstwem może do czasu wydania wyroku przez sąd pierwszej instancji, na każdym etapie, zgłosić, że jest pokrzywdzonym składającym skargę, i uzyskać status oskarżyciela posiłkowego. Uzyskanie statusu oskarżyciela posiłkowego ma znaczenie dla śledzenia toku sprawy i korzystania z uprawnień procesowych. Niemniej jednak możliwość korzystania ze środków zaskarżenia nie przysługuje wyłącznie osobom, które uzyskały status oskarżyciela posiłkowego; środki zaskarżenia przysługują również osobom, których wniosek o przystąpienie do sprawy nie został rozpoznany lub został oddalony, a także osobom pokrzywdzonym przestępstwem w sposób pozwalający na uzyskanie statusu oskarżyciela posiłkowego. Natomiast na etapie postępowania odwoławczego nie można po raz pierwszy złożyć wniosku o przystąpienie do sprawy; wnioski złożone przed sądem pierwszej instancji, które nie zostały rozpoznane lub zostały oddalone, są rozpatrywane, jeżeli zostały wyraźnie wskazane we wniesionym środku zaskarżenia.
Roszczenia o naprawienie szkody materialnej i niematerialnej wynikającej z przestępstwa są co do zasady dochodzone w drodze powództwa wytoczonego przed sądem cywilnym. Ustawa kształtuje tę relację, wskazując, czym sędzia cywilny nie jest związany: orzekając o istnieniu winy sprawcy szkody oraz o jego zdolności rozeznania, sędzia nie jest związany przepisami prawa karnego dotyczącymi odpowiedzialności, a także nie jest związany wyrokiem uniewinniającym wydanym przez sędziego karnego; orzeczenie sędziego karnego dotyczące oceny winy i ustalenia szkody również nie wiąże sędziego cywilnego. Kwestia, czy prawomocne ustalenia sądu karnego co do stanu faktycznego wiążą sędziego cywilnego, nie została uregulowana w ustawie i jest kształtowana przez orzecznictwo. Wyrok uniewinniający sam w sobie nie niweczy roszczenia o naprawienie szkody.
Zawarcie ugody ma bezpośredni wpływ na tę drogę dochodzenia roszczeń i jest decydujące dla pokrzywdzonego: w przypadku zawarcia ugody, z wyjątkiem szkód, których nie można było ustalić w chwili zawarcia ugody lub które powstały po jej zawarciu, nie można wytoczyć powództwa o naprawienie szkody wynikającej z przestępstwa będącego przedmiotem postępowania; uważa się również, że zrzeczono się już wytoczonego powództwa. Innymi słowy, zakres świadczenia uzgodnionego w dokumencie ugody wyznacza również granicę roszczeń odszkodowawczych, których można dochodzić w późniejszym czasie. Dlatego przy ocenie propozycji zawarcia ugody należy brać pod uwagę nie tylko jej skutek dla postępowania karnego, lecz także to, czy cała szkoda została odzwierciedlona w dokumencie.
Wycofanie skargi, w przypadku przestępstw ściganych na skutek skargi pokrzywdzonego, skutkuje, o ile ustawa nie stanowi inaczej, umorzeniem postępowania. Wycofanie skargi po uprawomocnieniu się wyroku nie stanowi natomiast przeszkody w wykonaniu kary. W przypadku przestępstw ściganych z urzędu wycofanie skargi nie kończy postępowania; w takich sprawach oświadczenie pokrzywdzonego oraz kwestia naprawienia szkody są dodatkowo oceniane w kontekście przewidzianych w ustawie instytucji dotyczących złagodzenia kary i odroczenia jej wykonania.
Wyrok i dalsze postępowanie
Środki prawne, sankcje i wykonanie kary
Terminy na wniesienie środków zaskarżenia są krótkie, a ich niedochowanie skutkuje uprawomocnieniem się orzeczenia. Środek odwoławczy w postaci istinaf oraz temyiz wnosi się w terminie dwóch tygodni od dnia doręczenia orzeczenia wraz z uzasadnieniem; sprzeciw wobec decyzji sędziego oraz wobec orzeczeń sądu wskazanych w ustawie wnosi się w terminie dwóch tygodni od dnia powzięcia wiadomości o decyzji.
W razie skazania charakter orzeczonej kary oraz sposób jej wykonania wymagają odrębnej oceny. Kara pozbawienia wolności orzeczona na okres jednego roku lub krócej stanowi krótkoterminową karę pozbawienia wolności. Krótkoterminowa kara pozbawienia wolności może zostać zamieniona, w zależności od osobowości sprawcy, jego sytuacji społecznej i ekonomicznej, okazanej w toku postępowania skruchy oraz okoliczności popełnienia przestępstwa, na jedną z sankcji alternatywnych wymienionych w ustawie. Ustawa w niektórych przypadkach nakazuje dokonanie takiej zamiany, w innych zaś wyklucza zamianę na sądową karę pieniężną.
Można również orzec zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności orzeczonej wobec osoby skazanej na karę pozbawienia wolności w wymiarze dwóch lat lub krócej; górna granica ta wynosi trzy lata w odniesieniu do osób, które w chwili popełnienia czynu nie ukończyły osiemnastu lat lub ukończyły sześćdziesiąt pięć lat. Warunkiem zawieszenia jest, aby osoba ta nie była wcześniej skazana na karę pozbawienia wolności przekraczającą trzy miesiące za przestępstwo umyślne oraz aby sąd powziął przekonanie, że nie popełni ona ponownie przestępstwa. W razie zawieszenia wyznacza się okres próby; jeżeli okres ten przebiegnie w sposób właściwy, karę uznaje się za wykonaną.
Odroczenie ogłoszenia wyroku polega na tym, że sąd, jeżeli spełnione są przesłanki, nie ogłasza wydanego wyroku i obejmuje oskarżonego określonym okresem próby. Rozstrzygnięcie to wchodzi w grę, jeżeli orzeczona na koniec postępowania kara jest karą pozbawienia wolności w wymiarze dwóch lat lub krótszym albo karą grzywny; wymaga się ponadto, aby oskarżony nie był wcześniej skazany za przestępstwo umyślne, aby powzięto przekonanie, że nie popełni on ponownie przestępstwa, oraz aby szkoda wyrządzona pokrzywdzonemu lub ogółowi społeczeństwa została w całości naprawiona poprzez zwrot, przywrócenie stanu poprzedniego lub odszkodowanie. Przepisy regulujące tę instytucję zostały przekształcone nowelizacją z dnia 16 lipca 2026 r.; wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca 2025 r. uchylający te same przepisy został natomiast wydany w taki sposób, że wejdzie w życie w dniu 30 września 2026 r. Ponieważ skutki tych dwóch regulacji rozpatrywanych łącznie są sporne, należy odrębnie ustalić na podstawie aktualnego tekstu ustawy, w jakiej postaci instytucja ta będzie stosowana w odniesieniu do daty konkretnej sprawy. W razie wydania rozstrzygnięcia biegnie pięcioletni okres próby; jeżeli okres ten przebiegnie zgodnie z obowiązkami, postanawia się o umorzeniu sprawy, a w razie popełnienia nowego przestępstwa umyślnego lub naruszenia obowiązków wyrok zostaje ogłoszony. Od rozstrzygnięcia co do zasady przysługuje odwołanie. Ustawa przewiduje, że instytucji tej nie stosuje się do przestępstw tortur i znęcania się oraz do przestępstw popełnionych przez funkcjonariusza publicznego w związku z pełnioną funkcją, które mogą być uznane za złe traktowanie. Ponieważ przepisy te zostały niedawno przekształcone, wyjaśnienia zawarte w starszych źródłach mogą nie odzwierciedlać aktualnego stanu prawnego.
Na etapie wykonywania kary w grę wchodzą takie instytucje, jak warunkowe zwolnienie, wykonywanie kary z zastosowaniem środka dozoru oraz odroczenie wykonania kary. Aby skorzystać z warunkowego zwolnienia, skazany musi odbywać karę w zakładzie karnym w sposób nienaganny. Ustawa wymaga, aby osoby skazane na karę zaostrzonego dożywotniego pozbawienia wolności odbyły w zakładzie karnym trzydzieści lat, osoby skazane na karę dożywotniego pozbawienia wolności – dwadzieścia cztery lata, a osoby skazane na inne kary pozbawienia wolności na czas określony – połowę kary; przewidziała również wyższe proporcje w odniesieniu do wskazanych w niej grup przestępstw. Warunki skorzystania z tych instytucji różnią się w zależności od typu przestępstwa, wymiaru kary i sytuacji skazanego; ustawa przewidziała surowsze warunki w odniesieniu do niektórych przestępstw, a ponadto poprzez przepisy przejściowe wprowadziła odmienne reżimy w zależności od daty popełnienia przestępstwa.
Sprawy międzynarodowe
Sprawy karne z elementem zagranicznym
To, że podejrzany, oskarżony lub pokrzywdzony jest cudzoziemcem albo że jedna ze stron przebywa za granicą, wymaga dodatkowych gwarancji i odrębnych kroków proceduralnych w postępowaniu karnym. Pominięcie tych kroków wpływa zarówno na prawo do obrony, jak i na przebieg postępowania. Do przestępstw popełnionych w Turcji stosuje się prawo tureckie; jeżeli czyn został popełniony częściowo lub całkowicie w Turcji albo skutek nastąpił w Turcji, uznaje się, że przestępstwo zostało popełnione w Turcji.
Tłumacz, zawiadomienie i prawo do obrony
Dla podejrzanego, oskarżonego, pokrzywdzonego lub świadka, który nie zna języka tureckiego w stopniu pozwalającym na przedstawienie swoich racji, ustanawia się tłumacza; istotne kwestie dotyczące oskarżenia i obrony na rozprawie przekazuje się za pośrednictwem tłumacza. Kosztów tego tłumacza nie zalicza się do kosztów postępowania i pokrywa je Skarb Państwa. Ponadto oskarżony może po odczytaniu aktu oskarżenia i przedstawieniu stanowiska co do istoty sprawy złożyć ustną obronę w innym języku, co do którego oświadczy, że potrafi się w nim lepiej wyrazić; w takim przypadku tłumacza wybiera oskarżony, a kosztów tego tłumacza nie pokrywa Skarb Państwa.
O zatrzymaniu lub ujęciu cudzoziemca zawiadamia się konsulat państwa, którego jest obywatelem, jeżeli nie sprzeciwi się temu na piśmie. Prawo urzędników konsularnych do odwiedzania zatrzymanych lub tymczasowo aresztowanych obywateli, rozmawiania z nimi i zapewnienia im reprezentacji przed sądami jest także gwarantowane umową międzynarodową.
Prawo do korzystania z pomocy obrońcy obowiązuje bez względu na obywatelstwo.
Wyjazd za granicę, nieobecność i doręczenia
Jednym z obowiązków w ramach nadzoru sądowego jest zakaz wyjazdu za granicę; ustawa wymienia także obowiązek nieopuszczania określonego obszaru zamieszkania oraz nieudawania się do określonych miejsc lub obszarów. W odniesieniu do podejrzanego lub oskarżonego niemającego miejsca zamieszkania w kraju ten środek znacząco wpływa na praktyczny przebieg sprawy. Decyzje dotyczące nadzoru sądowego można zaskarżyć; konieczność dalszego stosowania danego obowiązku podlega ponadto ponownej ocenie w określonych odstępach czasu, a ustawa przewiduje maksymalne okresy stosowania nadzoru sądowego.
W przypadku przebywania oskarżonego za granicą może wchodzić w grę przesłuchanie w drodze pomocy prawnej na warunkach wymaganych przez ustawę; ustawa wyłączyła z tej drogi przestępstwa zagrożone karą pozbawienia wolności, której dolna granica wynosi pięć lat lub więcej. Przesłuchanie w drodze przekazu dźwięku i obrazu ustawa przewiduje natomiast w odniesieniu do oskarżonego przebywającego w kraju. Doręczenia osobom przebywającym za granicą dokonuje się co do zasady za pośrednictwem właściwego organu danego państwa; doręczenie bezpośrednie za pośrednictwem ambasady lub konsulatu tureckiego jest możliwe, gdy adresat jest obywatelem tureckim. Ten etap jest czynnikiem faktycznie wydłużającym terminy.
Wobec oskarżonego, z którym nie ma kontaktu i który przebywa za granicą, mogą mieć zastosowanie przepisy dotyczące oskarżonego ukrywającego się. Wobec takiego oskarżonego można prowadzić postępowanie sądowe; jednak jeżeli wcześniej nie został przesłuchany, nie można wydać wyroku skazującego ani postanowienia o braku podstaw do wymierzenia kary. W sprawach, w których odbywa się rozprawa, jeżeli oskarżony nie ma obrońcy, występuje się do izby adwokackiej o wyznaczenie obrońcy.
Skutki skazania w zakresie pobytu i wjazdu
Turecki kodeks karny przewiduje, że sytuacja cudzoziemca skazanego za popełnione przestępstwo na karę pozbawienia wolności zostanie niezwłocznie zgłoszona Ministerstwu Spraw Wewnętrznych w celu oceny w związku z postępowaniem dotyczącym wydalenia — po wydaniu decyzji o wykonaniu kary z zastosowaniem środka dozoru lub o warunkowym zwolnieniu, a w każdym przypadku po zakończeniu wykonywania kary.
Z tego względu akta sprawy karnej oraz postępowania administracyjne dotyczące zezwolenia na pobyt, wydalenia i zakazu wjazdu należy oceniać łącznie. Oba postępowania podlegają odrębnym procedurom i odrębnym środkom odwoławczym; wynik uzyskany w sprawie karnej nie wywołuje automatycznie takiego samego skutku w postępowaniu administracyjnym. Jednocześnie ustawa o cudzoziemcach i ochronie międzynarodowej przewiduje, że wobec osób, co do których uznano, iż powinny zostać wydalone na podstawie odpowiedniego przepisu tureckiego kodeksu karnego, wydaje się decyzję o wydaleniu; ustawa wymienia również przypadki, w których decyzji o wydaleniu nie wydaje się.
Od decyzji o wydaleniu można wystąpić do sądu administracyjnego w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia decyzji; wydane w tej sprawie orzeczenie jest ostateczne. W okresie przeznaczonym na wniesienie skargi i do czasu zakończenia postępowania cudzoziemiec nie podlega wydaleniu. Cudzoziemcom wydalonym zakazuje się wjazdu do Turcji. Zakaz wjazdu obowiązuje przez okres nie dłuższy niż pięć lat; w przypadku istnienia poważnego zagrożenia dla porządku publicznego lub bezpieczeństwa publicznego okres ten może zostać wydłużony o nie więcej niż dziesięć lat. Natomiast ustawa przewiduje, że wobec cudzoziemców, którzy po upływie okresu ważności wizy lub zezwolenia na pobyt wystąpili o dobrowolne opuszczenie kraju i uiścili kary administracyjne, a także wobec tych, którzy zostali wezwani do opuszczenia Turcji i wyjechali w terminie, decyzja o zakazie wjazdu może nie zostać wydana.
Ekstradycja i zastosowanie w ujęciu terytorialnym
Ekstradycja osoby do obcego państwa została uregulowana w odrębnej ustawie. Obywatele tureccy co do zasady nie podlegają ekstradycji; do rozpoznania wniosku o ekstradycję właściwy jest sąd karny wyższej instancji właściwy miejscowo ze względu na miejsce pobytu osoby. Ustawa przewiduje ponadto, że cudzoziemiec objęty postępowaniem ekstradycyjnym nie może zostać wydalony bez zasięgnięcia opinii organu centralnego.
Odwrotny kierunek tego postępowania został uregulowany w tej samej ustawie. W celu umożliwienia zakończenia śledztwa lub postępowania albo wykonania orzeczonego wyroku skazującego, organy wymiaru sprawiedliwości mogą wystąpić o wydanie Turcji osoby przebywającej w obcym państwie, wobec której wydano nakaz aresztowania lub postanowienie o tymczasowym aresztowaniu. Ustawa określa próg dla takiego wniosku: ekstradycji można zażądać w związku z przestępstwem zagrożonym karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej jeden rok; w przypadku prawomocnych wyroków skazujących orzeczona kara pozbawienia wolności musi wynosić co najmniej cztery miesiące. Jeżeli osoba dopuściła się więcej niż jednego przestępstwa, mogą one być przedmiotem łącznego wniosku o ekstradycję, nawet jeśli za niektóre z nich wymierzono karę poniżej tych okresów. Przesłanie wniosku do obcego państwa zależy od uznania organu centralnego; ustawa przewiduje, że wniosek może zostać odrzucony bez jego przesłania w przypadku niespełnienia warunków ekstradycji, istnienia wyraźnej dysproporcji między interesem osoby a interesem publicznym w świetle okresu wykonania kary oraz w przypadku możliwości wyrządzenia szkody bezpieczeństwu narodowemu lub stosunkom międzynarodowym.
Kryteria oceny
Kryteria oceny w postępowaniu karnym
Sposób postępowania w sprawach karnych ustala się na podstawie charakteru zarzucanego czynu, etapu, na którym znajduje się postępowanie, oraz stanu dowodów w sprawie. Na wstępnym etapie oceny można łącznie rozważyć numer postępowania przygotowawczego, ewentualne protokoły, doręczone dokumenty oraz terminy, które już zaczęły biec.
W odniesieniu do podejrzanego i oskarżonego ocenia się indywidualnie etap składania wyjaśnień i przesłuchania, środki ochrony procesowej oraz terminy wnoszenia środków zaskarżenia; natomiast w odniesieniu do pokrzywdzonego przestępstwem – termin złożenia skargi, zabezpieczenie dowodów oraz przystąpienie do postępowania w charakterze oskarżyciela posiłkowego.
W sprawach, w których występuje cudzoziemiec będący podejrzanym, oskarżonym lub pokrzywdzonym, szczególne znaczenie ma także wyznaczenie tłumacza oraz zawiadomienie konsulatu, obowiązki związane z wyjazdem za granicę, doręczenia za granicę oraz administracyjne skutki skazania.
Do obszarów działalności kancelarii należą spory wynikające z prawa karnego. W celu umówienia spotkania można skorzystać ze strony kontaktowej.
Najczęściej zadawane pytania
Często zadawane pytania
Jak długo można przetrzymywać osobę zatrzymaną?
Czas zatrzymania nie może przekroczyć dwudziestu czterech godzin od chwili zatrzymania, z wyłączeniem czasu niezbędnego do doprowadzenia osoby zatrzymanej do najbliższego sędziego lub sądu; czas ten nie może przekroczyć dwunastu godzin. W przypadku przestępstw popełnionych wspólnie prokurator Republiki może, z powodu trudności w zebraniu dowodów lub dużej liczby podejrzanych, zarządzić na piśmie przedłużenie czasu zatrzymania o maksymalnie jeden dzień przy każdym przedłużeniu, przez okres trzech dni; zarządzenie o przedłużeniu doręcza się zatrzymanemu niezwłocznie. Jeżeli osoba zatrzymana nie zostanie zwolniona, najpóźniej z upływem tych terminów zostaje doprowadzona przed sędziego pokoju karnego (sulh ceza hâkimi) w celu przesłuchania. W celu uzyskania zwolnienia można złożyć do sędziego pokoju karnego (sulh ceza hâkimi) wniosek dotyczący czynności zatrzymania, zastosowania zatrzymania lub pisemnego zarządzenia o przedłużeniu czasu zatrzymania.
Zostałem wezwany do złożenia wyjaśnień — czy mogę składać wyjaśnienia bez obrońcy?
Korzystanie z pomocy obrońcy jest prawem, o którym przypomina się przed odebraniem wyjaśnień. Jeżeli osoba oświadczy, że nie jest w stanie wybrać obrońcy, na jej wniosek baro wyznacza obrońcę. W przypadku gdy podejrzany lub oskarżony nieposiadający obrońcy jest dzieckiem, jest osobą z niepełnosprawnością w stopniu uniemożliwiającym samodzielną obronę albo jest głuchy i niemy, a także w przypadku przestępstw zagrożonych karą pozbawienia wolności, której dolna granica przekracza pięć lat, wyznaczenie obrońcy nie wymaga wniosku. Ponadto wyjaśnienia odebrane przez organy ścigania pod nieobecność obrońcy nie mogą stanowić podstawy wyroku, o ile nie zostały potwierdzone przed sędzią lub sądem.
Czy jeśli cofnę zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa, sprawa zostanie umorzona?
Zależy to od tego, czy ściganie danego przestępstwa zależy od złożenia skargi. W przypadku przestępstw, których ściganie zależy od złożenia skargi, o ile ustawa nie stanowi inaczej, cofnięcie skargi przez pokrzywdzonego skutkuje umorzeniem sprawy. W przypadku przestępstw, których ściganie nie zależy od złożenia skargi, jej cofnięcie nie kończy postępowania; w takich sprawach oświadczenie pokrzywdzonego oraz to, czy szkoda została naprawiona, podlegają odrębnej ocenie z punktu widzenia przewidzianych w ustawie instytucji złagodzenia kary i odroczenia. Cofnięcie skargi po uprawomocnieniu się wyroku nie stoi na przeszkodzie wykonaniu kary.
Czy muszę przyjąć propozycję porozumienia mediacyjnego?
Przyjęcie lub odrzucenie propozycji porozumienia mediacyjnego jest dobrowolne; odrzucenie propozycji powoduje, że postępowanie przygotowawcze toczy się dalej w zwykłym trybie. Jeżeli w ciągu siedmiu dni od przedstawienia propozycji nie zostanie przekazana informacja o decyzji, propozycję uważa się za odrzuconą. W razie zawarcia porozumienia i jednorazowego spełnienia świadczenia w fazie postępowania przygotowawczego wydaje się postanowienie o umorzeniu z powodu braku podstaw do wniesienia aktu oskarżenia, a w fazie postępowania sądowego – postanowienie o umorzeniu sprawy. Jeżeli spełnienie świadczenia zostaje odroczone, rozłożone na raty lub ma charakter ciągły, w fazie postępowania przygotowawczego wydaje się postanowienie o odroczeniu wszczęcia postępowania publicznoskargowego, a w fazie postępowania sądowego – postanowienie o wstrzymaniu postępowania. Po zawarciu porozumienia nie można wnieść powództwa o odszkodowanie z tytułu tego samego przestępstwa, z wyjątkiem szkód, których nie można było ustalić w chwili zawarcia porozumienia lub które powstały później; uznaje się również, że powództwo już wniesione zostało objęte zrzeczeniem się roszczenia. Porozumienie mediacyjne jest możliwe wyłącznie w odniesieniu do przestępstw wskazanych w ustawie; z zakresu tego wyłączone są przestępstwa przeciwko nietykalności seksualnej, uporczywe nękanie i znieważenie. Ustawa obejmuje ponadto porozumieniem mediacyjnym, w odniesieniu do dzieci uczestniczących w postępowaniu sądowym, przestępstwa zagrożone karą pozbawienia wolności, której górna granica nie przekracza trzech lat, lub karą grzywny, pod warunkiem że pokrzywdzonym lub osobą poszkodowaną przestępstwem jest osoba fizyczna albo osoba prawna prawa prywatnego.
Czy nadal stosuje się odroczenie ogłoszenia wyroku?
Na dzień dzisiejszy instytucja ta jest stosowana, jednak jej przyszłość jest niepewna. Przepisy regulujące tę instytucję zostały ponownie sformułowane w nowelizacji z 16 lipca 2026 r., natomiast wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 10 lipca 2025 r. stwierdzający nieważność tych samych przepisów został wydany w taki sposób, że wejdzie w życie 30 września 2026 r. Ponieważ skutek łącznego zastosowania tych dwóch regulacji jest sporny, należy dodatkowo sprawdzić tekst ustawy obowiązujący w dniu wydania orzeczenia. Zgodnie z obowiązującą regulacją, jeżeli orzeczona kara to kara pozbawienia wolności w wymiarze dwóch lat lub krótszym albo kara grzywny, decyzję taką można wydać pod warunkiem, że oskarżony nie był wcześniej skazany za przestępstwo umyślne, sąd nabrał przekonania, że oskarżony nie popełni ponownie przestępstwa, oraz że szkoda poniesiona przez pokrzywdzonego lub wyrządzona społeczeństwu zostanie w całości naprawiona. W następstwie wydania takiej decyzji stosuje się pięcioletni okres próby; jeżeli okres ten upłynie z zachowaniem nałożonych obowiązków, postępowanie zostaje umorzone. Przestępstwa tortur i znęcania się, a także przestępstwa popełnione przez funkcjonariusza publicznego w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych, które można uznać za złe traktowanie, są wyłączone z zakresu tej instytucji. Należy odrębnie ocenić, czy warunki te są spełnione w konkretnej sprawie.
Wydano decyzję o niewszczynaniu postępowania publicznoskargowego — co mogę zrobić?
Od decyzji o niewszczynaniu postępowania publicznoskargowego można wnieść zażalenie w terminie dwóch tygodni od jej doręczenia do sądu pokoju do spraw karnych właściwego dla miejsca, w którym znajduje się sąd karny wyższej instancji, działający w okręgu sądowym prokuratora, który wydał tę decyzję. Jeżeli zażalenie zostanie uznane za zasadne, prokurator sporządza akt oskarżenia i wnosi go do sądu. W razie oddalenia zażalenia wszczęcie postępowania publicznoskargowego w związku z tym samym czynem jest uzależnione od uzyskania nowego dowodu powodującego powstanie wystarczającego podejrzenia uzasadniającego wszczęcie takiego postępowania oraz od wydania w tej sprawie postanowienia przez sąd pokoju do spraw karnych.
Jakie prawa ma cudzoziemiec w postępowaniu karnym w Turcji?
Jeżeli podejrzany, oskarżony, pokrzywdzony lub świadek nie zna języka tureckiego w stopniu wystarczającym do przedstawienia swoich racji, wyznacza się tłumacza; kosztów tego tłumacza nie uznaje się za koszty postępowania i pokrywa je Skarb Państwa. Natomiast jeżeli oskarżony, po przedstawieniu aktu oskarżenia i wydaniu stanowiska co do istoty sprawy, oświadczy, że ustną obronę chce przeprowadzić w innym języku, w którym potrafi lepiej się wyrazić, tłumacza wybiera samodzielnie, a kosztów tego tłumacza Skarb Państwa nie pokrywa. O sytuacji zatrzymanego lub osoby znajdującej się w areszcie cudzoziemca zawiadamia się konsulat państwa, którego jest obywatelem, jeżeli nie sprzeciwi się temu na piśmie. Prawo do korzystania z pomocy obrońcy obowiązuje bez względu na obywatelstwo. Ponadto skazanie na karę pozbawienia wolności może wywołać dodatkowe skutki w związku z wydaleniem oraz postępowaniami administracyjnymi dotyczącymi zezwolenia na pobyt; postępowania te toczą się odrębnie od sprawy karnej i podlegają własnym terminom składania wniosków.
Wyjaśnienia zawarte na tej stronie mają charakter ogólnoinformacyjny i nie stanowią opinii prawnej ani porady. Ponieważ okoliczności każdego konkretnego przypadku są różne, ocena prawna powinna być dokonana indywidualnie dla danej sprawy.
Informacje zamieszczone na stronie zostały opublikowane w ramach Regulaminu zakazu reklamy Türkiye Barolar Birliği (Tureckiego Związku Izb Adwokackich) w celu przekazania informacji o obszarach działalności kancelarii, bez sugerowania specjalizacji; nie mają na celu pozyskiwania zleceń.
Wyświetlenie tej strony lub nawiązanie kontaktu za pośrednictwem znajdujących się na niej linków bądź danych kontaktowych nie oznacza nawiązania stosunku pełnomocnictwa między adwokatem a osobą zgłaszającą się ani przyjęcia sprawy.
Informacje i terminy zawarte na stronie zostały przygotowane zgodnie z przepisami obowiązującymi na dzień 4 września 2026. Ponieważ przepisy mogą ulec zmianie, obliczanie terminów należy w każdym przypadku przeprowadzać na podstawie aktualnego tekstu ustawy.
W postępowaniu karnym warunki każdej sprawy mogą się różnić w zależności od zarzucanego czynu, dowodów oraz etapu, na którym znajduje się postępowanie. Dlatego istotne jest, aby od początku oceniać sprawę jako całość, przestrzegać terminów procesowych i skutecznie korzystać z prawa do obrony.
Merve Kartal
Adwokat