Alanya – adwokat ds. odszkodowań i wypadków drogowych
Prawo odszkodowawcze dotyczy naprawienia szkody poniesionej przez osobę w wyniku bezprawnego zachowania lub sytuacji, za którą ustawa przewiduje odpowiedzialność. Podstawa prawna odpowiedzialności określa nie tylko, od kogo można dochodzić roszczeń, lecz także termin przedawnienia, właściwość sądu, ciężar dowodu oraz czynności, które należy wykonać przed wniesieniem powództwa.
To samo zdarzenie może rodzić odpowiedzialność na kilku podstawach jednocześnie. W wypadku drogowym odpowiedzialność kierowcy oparta na winie współistnieje z odpowiedzialnością posiadacza pojazdu opartą na zasadzie ryzyka oraz umowną odpowiedzialnością ubezpieczyciela; w wypadku przy pracy odpowiedzialność pracodawcy należy oddzielić od części pokrywanej przez instytucję ubezpieczeń społecznych. Ustawa przewiduje, że w przypadkach, gdy odpowiedzialność może opierać się na kilku podstawach, sąd – jeżeli poszkodowany nie zażąda inaczej – orzeka na podstawie zapewniającej poszkodowanemu najlepszą możliwość naprawienia szkody.
W sprawach odszkodowawczych terminy są krótkie, a część roszczeń uzależniona jest od wniosków, które należy złożyć przed wniesieniem powództwa. W przypadku czynu niedozwolonego biegną równolegle termin zależny od uzyskania informacji oraz termin maksymalny liczony od samego czynu; w wypadkach drogowych przed wniesieniem powództwa wymagane jest pisemne zgłoszenie roszczenia zakładowi ubezpieczeń; w przypadku odpowiedzialności administracyjnej konieczne jest wcześniejsze wystąpienie do organu administracji, a termin do wniesienia powództwa zaczyna biec w zależności od wyniku tego wystąpienia. Dlatego konieczne jest wczesne ustalenie podstawy roszczenia i terminu, który ma zastosowanie.
Główne obszary praktyki
Główne obszary sporów w prawie odszkodowawczym
Roszczenia odszkodowawcze wynikają nie z jednej ustawy, lecz z różnych reżimów prawnych, zależnych od charakteru stosunku, w ramach którego powstała szkoda. Ta sama szkoda na osobie, jeśli powstała w wyniku wypadku drogowego, podlega innemu trybowi dochodzenia roszczeń, a jeśli powstała w wyniku wypadku przy pracy – innym zasadom dotyczącym właściwości sądu i terminów.
Odszkodowania z tytułu wypadków drogowych
W wypadkach z udziałem pojazdów mechanicznych odpowiedzialność może obciążać więcej niż jedną osobę i wynikać z więcej niż jednej podstawy prawnej. Obok odpowiedzialności kierowcy opartej na winie ustawa przewiduje odpowiedzialność niezależną od winy podmiotu eksploatującego pojazd oraz właściciela przedsiębiorstwa, któremu ten podmiot podlega, i czyni ich odpowiedzialnymi solidarnie. Podmiot eksploatujący pojazd odpowiada za winę kierowcy i osób pomocniczych uczestniczących w używaniu pojazdu jak za własną winę.
Warunki zwolnienia się z tej odpowiedzialności są określone w ustawie, a ich struktura jest dwuwarstwowa. Aby podmiot eksploatujący pojazd mógł się zwolnić, muszą najpierw zaistnieć łącznie dwa warunki negatywne: brak winy po jego stronie lub po stronie osób, za których czyny odpowiada, oraz brak wpływu wady pojazdu na wypadek. Po spełnieniu tych dwóch warunków wymagane jest wykazanie, że wypadek nastąpił wskutek siły wyższej albo rażącej winy poszkodowanego lub osoby trzeciej. W praktyce często umykają dwa punkty: wina poszkodowanego lub osoby trzeciej musi być rażąca – wina lekka lub średnia nie wyłącza odpowiedzialności; oraz jeżeli wada pojazdu miała wpływ na wypadek, podmiot eksploatujący pojazd nie może się zwolnić nawet wtedy, gdy nikt nie zawinił. Innymi słowy, usterka mechaniczna nie jest podstawą zwolnienia, lecz elementem uniemożliwiającym zwolnienie. Jeżeli wina poszkodowanego nie jest rażąca, odpowiedzialność nie wygasa, ale sąd może obniżyć wysokość odszkodowania.
Ustawa odwraca ciężar dowodu w jednym przypadku: w razie szkody powstałej w czasie, gdy pojazd nie był eksploatowany, poszkodowany musi udowodnić winę podmiotu eksploatującego pojazd lub osób, za których czyny odpowiada, albo że wada pojazdu spowodowała wypadek.
Z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej poszkodowany może wystąpić bezpośrednio do ubezpieczyciela. Przed skierowaniem sprawy na drogę sądową konieczne jest jednak złożenie pisemnego wniosku do właściwego zakładu ubezpieczeń; jeżeli zakład ubezpieczeń nie udzieli pisemnej odpowiedzi w terminie nie dłuższym niż piętnaście dni od dnia otrzymania wniosku lub odpowiedź nie spełni żądania, poszkodowany może wytoczyć powództwo albo wystąpić w ramach przepisów o działalności ubezpieczeniowej do Komisji Arbitrażowej ds. Ubezpieczeń. Po przekazaniu dokumentów ubezpieczyciel ma osiem dni roboczych na wypłatę kwoty mieszczącej się w granicach sumy gwarancyjnej. Natomiast w razie szkód wyrządzonych przez pojazdy nieubezpieczone oraz w przypadku, gdy nie można ustalić ubezpieczonego, w grę wchodzi Fundusz Gwarancyjny; jego zakres i limity zostaną omówione poniżej.
Ustawa ogranicza w tym zakresie również umowy dotyczące odpowiedzialności: umowy uchylające lub zawężające przewidzianą odpowiedzialność prawną są nieważne, natomiast umowy i ugody dotyczące wysokości odszkodowania, co do których jest oczywiste, że są niewystarczające lub rażąco wygórowane, mogą zostać unieważnione w terminie dwóch lat od dnia ich zawarcia. Podpisane oświadczenie o zwolnieniu z długu lub ugoda nie powinny być uznawane za wywołujące skutki prawne bez łącznej oceny obu tych przepisów.
Odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy i choroby zawodowej
W przypadku wypadku przy pracy i choroby zawodowej działają dwie odrębne warstwy. W pierwszej warstwie mieszczą się świadczenia i renty wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (Kurum) zgodnie z przepisami. W drugiej warstwie, w odniesieniu do szkody niepokrytej przez Zakład, istnieje roszczenie o odszkodowanie majątkowe i zadośćuczynienie za krzywdę przeciwko pracodawcy, a także – jeśli występują – osobom trzecim; sprawy te są rozpoznawane przez sąd pracy. Należy jednak zauważyć, że to rozróżnienie nie działa w odniesieniu do każdego świadczenia: ustawa zakazuje potrącania z odszkodowania świadczeń z ubezpieczenia społecznego, które nie podlegają regresowi; szczegóły omówiono poniżej w części dotyczącej podstawy odpowiedzialności.
Podstawą powództwa o odszkodowanie przeciwko pracodawcy nie są przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych, lecz turecki Kodeks zobowiązań. Po uregulowaniu, że pracodawca jest zobowiązany do podjęcia wszelkich środków niezbędnych do zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy w miejscu pracy, ustawa poddaje odpowiedzialność pracodawcy za szkodę wynikłą ze śmierci pracownika, uszkodzenia ciała lub naruszenia dóbr osobistych spowodowaną zachowaniem sprzecznym z ustawą lub umową – przepisom o odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania. Ta kwalifikacja nie ma jedynie charakteru teoretycznego: bezpośrednio determinuje ona termin przedawnienia oraz rozkład ciężaru dowodu. Naruszenie obowiązków wynikających z przepisów dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy wypełnia natomiast przesłankę „zachowania sprzecznego z ustawą” w tym przepisie; sankcja przewidziana w tych przepisach ma charakter administracyjny i sama w sobie nie ustanawia odpowiedzialności odszkodowawczej.
Zakład, jeżeli wypadek przy pracy lub choroba zawodowa powstały w wyniku umyślnego działania pracodawcy lub działania sprzecznego z przepisami o ochronie zdrowia ubezpieczonych i bezpieczeństwie pracy, może dochodzić roszczenia regresowego od pracodawcy w zakresie sumy dokonanych wypłat oraz pierwszej wartości kapitałowej przyznanego świadczenia. Należy zwrócić uwagę na dwa punkty: umyślność nie jest wymagana, wystarczy samo działanie sprzeczne z przepisami; natomiast kwota, której można dochodzić regresowo, jest ograniczona do kwot, których ubezpieczony lub uprawnieni mogliby żądać od pracodawcy, a przy ustalaniu odpowiedzialności pracodawcy zasada nieuniknioności jest uwzględniana z mocy ustawy. Regres wobec osób trzecich, które spowodowały szkodę, uregulowano w odrębnym ustępie i jest on ograniczony do połowy pierwszej wartości kapitałowej.
Szczegóły tej kwestii oraz obowiązki pracodawcy omówiono na stronie prawa pracy; niniejsza strona dotyczy wyłącznie kwestii naprawienia szkody.
Odpowiedzialność lekarza i placówki medycznej
W przypadku szkód wynikających ze świadczenia zdrowotnego podstawa odpowiedzialności oraz właściwy pion sądownictwa są ustalane w zależności od tego, czy świadczenie było udzielane w placówce publicznej, czy w prywatnej placówce ochrony zdrowia.
W prywatnych placówkach opieki zdrowotnej stosunek prawny opiera się na umowie i podlega rozpoznaniu przez sądy powszechne. Jeżeli zobowiązanie nie zostanie w ogóle albo należycie wykonane, dłużnik jest obowiązany do naprawienia powstałej szkody, chyba że wykaże, iż nie można mu przypisać żadnej winy; innymi słowy, ciężar dowodu co do winy jest odwrotny niż w przypadku czynów niedozwolonych. Placówka opieki zdrowotnej odpowiada za szkodę wyrządzoną przez osoby działające w ramach jej struktury podczas wykonywania powierzonych im czynności, a ponieważ świadczona usługa wymaga szczególnej wiedzy fachowej i może być wykonywana wyłącznie za zezwoleniem, umowne wyłączenie odpowiedzialności za działania osób pomocniczych jest bezwzględnie nieważne; podobnie z góry zawarte porozumienie o braku odpowiedzialności za lekką winę jest bezwzględnie nieważne. Z tego względu podpisana przez pacjenta klauzula wyłączenia odpowiedzialności nie jest uznawana za ważną. Terminy przedawnienia nie mogą być również zmieniane umownie.
Przepisy prawa nie zawierają kwalifikacji wskazującej, do jakiego typu umowy należy zaliczyć ten stosunek prawny. W praktyce przyjmuje się, że stosunek leczenia jest kwalifikowany jako umowa typu vekâlet, a miernikiem należytej staranności jest zachowanie, jakiego należy oczekiwać od rozważnego pełnomocnika podejmującego się prac i usług w podobnej dziedzinie; w konsekwencji stosuje się pięcioletni termin przedawnienia. Uznaje się natomiast, że umowy, w których zobowiązano się do osiągnięcia określonego rezultatu, stanowią umowy o dzieło; w takim przypadku w odniesieniu do powództw z tytułu wad ustawa przewiduje termin dwóch lat dla dzieł innych niż budynki, a jeżeli wykonawca dopuścił się ciężkiej winy – termin dwudziestu lat. Ponieważ ustawa przewiduje również pięcioletnie terminy dla roszczeń z umowy o dzieło, termin nie może być ustalany według jednego kryterium.
W publicznych placówkach opieki zdrowotnej natomiast, zgodnie z konstytucją, administracja jest obowiązana do naprawienia szkody wyrządzonej swoimi działaniami i czynnościami, a zarzut wadliwego działania służby zdrowia stanowi przedmiot powództwa o pełne naprawienie szkody w sądownictwie administracyjnym. Ta droga postępowania ma swoisty i rygorystyczny reżim czasowy: przed wniesieniem powództwa konieczne jest wystąpienie do administracji. Wniosek ten musi zostać złożony w terminie jednego roku od dnia dowiedzenia się o działaniu i w każdym razie w ciągu pięciu lat od daty działania. W przypadku oddalenia żądania przez administrację powództwo wnosi się w terminie do wniesienia skargi, licząc od dnia następującego po doręczeniu decyzji odmownej, a w razie braku odpowiedzi w ciągu trzydziestu dni – od upływu tego terminu; termin do wniesienia powództwa do sądów administracyjnych wynosi sześćdziesiąt dni. Terminy jedno- i pięcioletnie nie są terminami do wniesienia powództwa, lecz terminami do złożenia wniosku – przeoczenie tego rozróżnienia prowadzi do utraty prawa. Odpowiednie rozporządzenie przewiduje ponadto, że we wniosku kierowanym do administracji kwoty odszkodowania i zadośćuczynienia za szkodę majątkową i niemajątkową należy wykazać oddzielnie.
Do zabiegu medycznego wymagana jest zgoda pacjenta; w przypadku poważnych zabiegów chirurgicznych zgoda ta musi być ustawowo wyrażona na piśmie, a od 24 lipca 2025 r. może być również wyrażona w formie elektronicznej. Wymóg, aby zgoda była świadoma, został natomiast uregulowany na poziomie rozporządzenia, które przewiduje zakres informacji obejmujący przebieg choroby, opcje leczenia oraz możliwe powikłania; informacji tych udziela się w sposób zrozumiały dla pacjenta i przez pracownika medycznego wykonującego zabieg, formularz zgody podpisuje się w dwóch egzemplarzach, a jeden egzemplarz otrzymuje pacjent. Nikt nie może być poddany zabiegowi medycznemu w sposób niezgodny z jego zgodą; zabieg musi mieścić się w granicach zgody, a zgoda uzyskana w sposób sprzeczny z prawem jest nieważna. Skutki braku należytego uzyskania zgody dla odpowiedzialności odszkodowawczej nie zostały uregulowane w przepisach; w praktyce przyjmuje się, że naruszenie obowiązku informacyjnego samo w sobie rodzi odpowiedzialność.
W zakresie ubezpieczeń i postępowania wyjaśniającego istnieją jeszcze dwa odrębne reżimy prawne. Dla lekarzy zatrudnionych w prywatnych zakładach opieki zdrowotnej lub wykonujących zawód na własny rachunek obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej zawodowej jest wymagane z mocy ustawy; w przypadku osób zatrudnionych w prywatnych podmiotach ubezpieczenie zawiera podmiot zatrudniający, a połowę składki pokrywa pracodawca. W zakresie postępowania karnego w odniesieniu do czynności lekarzy, dentystów oraz innych przedstawicieli zawodów medycznych związanych z badaniem, diagnozą i leczeniem stosuje się szczególną procedurę uzyskiwania zgody, a zgodę na prowadzenie postępowania wydaje Komisja Odpowiedzialności Zawodowej; regulacja ta ma zastosowanie również do osób pracujących w prywatnych zakładach opieki zdrowotnej i uczelniach fundacyjnych. Od 1 marca 2024 roku organ administracji, po wypłacie odszkodowania, wstępując w prawa przedstawiciela zawodu medycznego, żąda zwrotu kwoty od zakładu ubezpieczeń, w którym zawarto obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej.
Odszkodowanie z tytułu umowy oraz szkody wyrządzonej mieniu
Szkoda nie zawsze musi mieć charakter cielesny. Szkody wynikające z naruszenia umowy, szkody wyrządzone rzeczom oraz straty w majątku również stanowią przedmiot odszkodowania.
Podstawowa różnica między tymi dwoma reżimami dotyczy ciężaru dowodu i odwraca się wyłącznie w odniesieniu do elementu winy. W przypadku czynu niedozwolonego poszkodowany ma obowiązek udowodnienia swojej szkody oraz winy sprawcy. W przypadku naruszenia umowy to wierzyciel udowadnia szkodę i naruszenie; różnica polega na tym, że dłużnik jest odpowiedzialny, chyba że udowodni, iż nie można mu przypisać żadnej winy. Ustawa przewiduje ponadto, że przepisy dotyczące odpowiedzialności za czyny niedozwolone stosuje się w drodze analogii do przypadków naruszenia umowy; dlatego też w sytuacjach, gdy wysokość szkody nie może być w pełni udowodniona, przepisy dotyczące ustalania i zmniejszania odszkodowania przez sędziego w ramach jego uznania znajdują zastosowanie w obu reżimach.
To samo zdarzenie może stanowić zarówno naruszenie umowy, jak i czyn niedozwolony. W takich przypadkach ustawa nie pozostawia wyboru uznaniu poszkodowanego: sędzia, chyba że poszkodowany zażądał inaczej lub ustawa stanowi inaczej, orzeka na podstawie przesłanki odpowiedzialności, która zapewnia poszkodowanemu najlepszą możliwość naprawienia szkody. Oznacza to, że stanowisko poszkodowanego nie sprowadza się do prawa wyboru, lecz do możliwości sprzeciwienia się wyborowi dokonanemu przez sędziego. Zasada ta ma znaczenie zwłaszcza ze względu na różnice dotyczące przedawnienia i ciężaru dowodu.
W przypadku szkody wyrządzonej rzeczy ustawa nie zawiera szczególnego przepisu; szczegóły dotyczące tego składnika omówiono poniżej, w części poświęconej składnikom odszkodowania.
Umowny aspekt szkód wynikających ze stosunków handlowych został omówiony dodatkowo na stronach Prawa handlowego oraz Prawa umów.
Proces krok po kroku
Jak przebiega proces dochodzenia odszkodowania?
Określenie podstawy odpowiedzialności i osoby odpowiedzialnej
Pierwszym krokiem nie jest obliczenie wysokości szkody, lecz ustalenie, na jakiej podstawie prawnej opiera się odpowiedzialność. Ustalenie to wpływa jednocześnie na właściwość sądu, rozkład ciężaru dowodu, bieg terminu przedawnienia oraz czynności, które należy wykonać przed wniesieniem powództwa.
Ustawa nie ustanawia jednej reguły co do właściwości rzeczowej sądu, a przepisy o właściwości mają charakter bezwzględnie obowiązujący (z urzędu). Co do zasady powództwa o odszkodowanie z tytułu czynu niedozwolonego rozpoznaje sąd pierwszej instancji właściwy dla spraw cywilnych (asliye hukuk). Natomiast roszczenia wynikające z umowy ubezpieczenia – ze względu na uregulowanie prawa ubezpieczeniowego w tureckim kodeksie handlowym – uznaje się za sprawy handlowe niezależnie od tego, czy strony mają status kupca i należą do właściwości sądu handlowego pierwszej instancji (asliye ticaret). Sprawy wynikające ze stosunku pracy oraz z wypadku przy pracy rozpoznaje sąd pracy, sprawy wynikające z czynności konsumenckich – sąd konsumencki; sprawy, w których stroną jest instytucja ubezpieczeń społecznych (Sosyal Güvenlik Kurumu) lub turecki urząd pracy (Türkiye İş Kurumu), również należą do właściwości sądu pracy. Jeżeli wypadek ma związek z przedsiębiorstwem handlowym obu stron, sprawa toczy się ponownie przed sądem handlowym pierwszej instancji. Sprawy o odpowiedzialność wynikającą z ustawy o ruchu drogowym (Karayolları Trafik Kanunu), w tym sprawy o szkody wyrządzone przez pojazdy należące do państwa i innych instytucji publicznych, należą do właściwości sądów powszechnych, a okoliczność, że poszkodowany jest funkcjonariuszem publicznym, nie wpływa na tę zasadę.
Na tym etapie analizowane są łącznie miejsce i data zdarzenia, protokoły ustaleń dotyczących wypadku lub zdarzenia, w razie ich istnienia akta postępowania karnego, dokumentacja medyczna i opinie, polisy ubezpieczeniowe oraz dokumenty dotyczące stosunku prawnego, z którego wynika odpowiedzialność. W przypadku istnienia więcej niż jednego podmiotu odpowiedzialnego odrębnie ocenia się, czy ponoszą oni odpowiedzialność solidarną, czy też każdy z osobna.
Wnioski przed wniesieniem pozwu
W przypadku niektórych roszczeń odszkodowawczych istnieje etap, który należy zakończyć przed wniesieniem powództwa. Gdy etap ten ma charakter przesłanki dopuszczalności postępowania i zostanie pominięty, pozew zostaje odrzucony z przyczyn formalnych. Nie istnieje jednak jedna reguła określająca, które roszczenie podlega któremu warunkowi wstępnemu, i jest to jeden z najczęściej mylonych punktów w praktyce.
Przed wniesieniem powództwa przeciwko ubezpieczycielowi w sprawach o wypadki drogowe należy złożyć w danym zakładzie ubezpieczeń pisemny wniosek. Obowiązkowa mediacja jako przesłanka dopuszczalności postępowania stanowi natomiast odrębną instytucję, a jej zakres określony jest nie w ustawie o mediacji, lecz w odpowiedniej ustawie dla każdego rodzaju sporu. Praktyczną konsekwencją tego jest, że powództwo o odszkodowanie wytoczone przeciwko ubezpieczycielowi uważa się za sprawę handlową, a ponieważ jego przedmiotem jest świadczenie pieniężne, co do zasady podlega obowiązkowej mediacji jako przesłance dopuszczalności postępowania; w takim wypadku oba warunki wstępne kumulują się. Natomiast powództwo o odszkodowanie wytoczone przeciwko posiadaczowi pojazdu lub kierowcy opiera się na czynie niedozwolonym, w związku z czym co do zasady nie podlega temu obowiązkowi i może być wytoczone bezpośrednio w sądzie. Od reguły tej istnieją wyjątki: jeżeli wypadek jest związany z działalnością gospodarczą obu stron, sprawa uznawana jest za handlową; jeżeli powstał w ramach stosunku pracownik–pracodawca – za spór ze stosunku pracy; a jeżeli przewóz ma charakter czynności konsumenckiej – za spór konsumencki, i w tych przypadkach objęta jest obowiązkową mediacją jako przesłanką dopuszczalności postępowania. Dlatego też warunek wstępny ustala się odrębnie dla każdego pozwanego. W przypadku powództw o naprawienie szkody majątkowej i niemajątkowej wynikających z wypadku przy pracy i choroby zawodowej oraz związanych z nimi powództw o ustalenie, sprzeciw i regres ustawa przewiduje wyraźny wyjątek; w sprawach tych mediacja nie stanowi przesłanki dopuszczalności postępowania. Nie wyklucza to jednak dobrowolnego skorzystania przez strony z mediacji.
W przypadkach, gdy osoby odpowiedzialne solidarnie mają być pozwane łącznie, rozróżnienie to ma szczególne znaczenie: w odniesieniu do ubezpieczyciela konieczne jest odrębne spełnienie wymogu mediacji, w przeciwnym razie powództwo wobec tego pozwanego zostanie oddalone z powodu braku warunku procesowego. Należy również uwzględnić, że w trakcie postępowania mediacyjnego bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu, lecz termin ten nie ulega przerwaniu. Jeżeli powództwo zostało oddalone z powodu jego przedwczesnego wniesienia, a w międzyczasie upłynął termin przedawnienia, ustawa przewiduje dodatkowy sześćdziesięciodniowy termin.
W przypadku roszczeń dotyczących odpowiedzialności administracyjnej przed wniesieniem powództwa konieczne jest zwrócenie się do organu administracji, które podlega odrębnemu reżimowi terminowemu; uregulowanie to zostało omówione powyżej w sekcji dotyczącej odpowiedzialności lekarza i placówki medycznej.
Postępowanie sądowe, dowodzenie i wyliczenie
Na etapie postępowania sądowego łącznie rozpatruje się dwie odrębne kwestie: istnienie odpowiedzialności oraz wysokość szkody.
W zakresie istnienia odpowiedzialności bada się winę, związek przyczynowy oraz bezprawność; w przypadkach odpowiedzialności niezależnej od winy dyskusja o winie ustępuje miejsca dowodzeniu przesłanek egzoneracyjnych. Ustalenia dokonane w sprawie karnej mogą być przedstawione jako dowód w procesie cywilnym; sam przebieg postępowania karnego omówiono na stronie prawa karnego. Ustawa w tym zakresie zawiera wyraźny przepis, przewidując, że sędzia cywilny, orzekając o istnieniu winy oraz o zdolności rozeznania, nie jest związany przepisami prawa karnego dotyczącymi odpowiedzialności ani wydanym przez sędziego karnego wyrokiem uniewinniającym; nie wiąże sędziego cywilnego również orzeczenie sędziego karnego dotyczące oceny winy oraz ustalenia szkody. Przepis ten wymienia jedynie te cztery kwestie, nie wspominając o ustaleniach faktycznych sądu karnego; nie należy zatem wyciągać wniosku, że orzeczenie karne nie wywiera żadnego wpływu na postępowanie cywilne.
Co do wysokości szkody, poszkodowany obowiązany jest udowodnić swoją szkodę. Ustawa przewiduje, że w przypadkach, gdy wysokość szkody nie może być dokładnie udowodniona, sędzia określi jej wysokość według zasad słuszności, uwzględniając zwykły bieg zdarzeń oraz środki podjęte przez poszkodowanego. W przypadku szkody na osobie oraz śmierci obliczenie następuje na podstawie opinii biegłego, przy uwzględnieniu wskaźnika utraty zdolności do pracy oraz danych o dochodach.
W kwestii sposobu dochodzenia roszczenia w pozwie w 2026 roku doszło do istotnej zmiany. W odniesieniu do roszczeń o naprawienie szkody na osobie oraz o odszkodowanie z tytułu utraty środków utrzymania, z dniem 31 lipca 2026 weszło w życie uregulowanie przewidujące nową ścieżkę: w przypadkach, gdy pozwem objęto jedynie część wierzytelności, przedmiot roszczenia może zostać rozszerzony w tym samym postępowaniu jednorazowo oraz bez podlegania zakazowi rozszerzania powództwa, aż do zakończenia postępowania dowodowego; w takim przypadku przedawnienie uważa się za przerwane również co do rozszerzonej części, od dnia wniesienia powództwa. Podwyższenie roszczenia po sporządzeniu opinii biegłego jest możliwe w ten sposób. Ustawa zawiera również przepis przejściowy: w sprawach wszczętych przed tą datą stosuje się nadal dotychczasowe uregulowanie. W ramach tej samej nowelizacji przewidziano, że odstęp między rozprawami nie może przekraczać trzech miesięcy, przyznając sędziemu uprawnienie do wyznaczenia dłuższego terminu z podaniem uzasadnienia w przypadkach koniecznych, takich jak przedłużające się postępowanie dowodowe.
Orzeczenie, odsetki i egzekucja
W przypadku roszczenia odszkodowawczego kwestia, od jakiej daty nalicza się odsetki, zależy od podstawy odpowiedzialności, a w tej dziedzinie decydująca jest zmiana wprowadzona w 2026 r.
Ogólna zasada została wyraźnie uregulowana w ustawie: w przypadku czynu niedozwolonego dłużnik popada w opóźnienie w dacie popełnienia czynu, tj. nie jest wymagane osobne wezwanie. Natomiast regulacja, która weszła w życie w 31 lipca 2026 r., w odniesieniu do czynów niedozwolonych i zdarzeń wyrządzających szkodę, mających miejsce po tej dacie, rozdzieliła początek naliczania odsetek na dwie kategorie dla szkód wynikających ze zmniejszenia się lub utraty zdolności do pracy oraz dla szkód z tytułu utraty wsparcia: odszkodowanie za okres, w którym dochód poszkodowanego lub osoby zapewniającej utrzymanie był znany, obciążone jest odsetkami ustawowymi od daty wystąpienia zdarzenia, natomiast odszkodowanie za okres, w którym jej dochód nie był znany – od daty wyroku. Na mocy tej samej nowelizacji postanowiono, że świadczenia wypłacone w celu spełnienia świadczenia do czasu rozpoczęcia postępowania wyjaśniającego będą potrącane proporcjonalnie od kwoty odszkodowania ustalonej według daty wypłaty. Przepisy te stosuje się wyłącznie do zdarzeń mających miejsce po wskazanej dacie; w odniesieniu do zdarzeń wcześniejszych zachowuje moc poprzednie brzmienie artykułu.
Sposób określania wysokości odsetek ustawowych również uległ zmianie w dniu 31 lipca 2026 r.; dla tej zmiany nie przewidziano przepisu przejściowego uzależnionego od daty zdarzenia.
W przypadku roszczeń wynikających z umowy odsetki naliczane są zgodnie z zasadami dotyczącymi opóźnienia; w przypadku roszczeń wobec ubezpieczyciela decydujące znaczenie ma termin zapłaty przewidziany w polisie i przepisach prawa.
Ustawa przewidziała również dwa mechanizmy elastyczności. Jeżeli zakres szkody na osobie nie może być w pełni określony w chwili orzekania, sędzia może zastrzec sobie prawo do zmiany rozstrzygnięcia w przedmiocie odszkodowania w ciągu dwóch lat od uprawomocnienia się wyroku. Jeżeli poszkodowany przedstawi wiarygodne dowody przemawiające za zasadnością roszczenia, a jego sytuacja ekonomiczna tego wymaga, sędzia może na wniosek orzec, że pozwany ma dokonać płatności tymczasowej; dokonane płatności tymczasowe zalicza się na poczet zasądzonego odszkodowania.
Na etapie wykonania wyroku czynności związane ze ściągnięciem należności, zajęciem i sprzedażą przebiegają zgodnie z przepisami postępowania egzekucyjnego. W przypadku, gdy osoba odpowiedzialna jest ubezpieczona, możliwość ściągnięcia świadczenia jest ograniczona do sumy ubezpieczenia; w części przekraczającej tę sumę należy wystąpić przeciwko osobie odpowiedzialnej. Gdy ubezpieczyciel wypłaci odszkodowanie, wstępuje z mocy prawa w prawa ubezpieczonego; jeżeli naprawił szkodę w części, ubezpieczony zachowuje prawo do dochodzenia pozostałej części od osób odpowiedzialnych. Aspekt egzekucyjny został omówiony na stronie postępowanie egzekucyjne i upadłościowe.
Czego można żądać
Elementy odszkodowania
Odszkodowanie majątkowe
Ustawa, wyliczając szkody na osobie, posługuje się sformułowaniem „w szczególności obejmują”, co oznacza, że wyliczenie to ma charakter przykładowy, a nie wyczerpujący. Wymienione kategorie obejmują koszty leczenia, utratę zarobków, straty wynikające ze zmniejszenia lub utraty zdolności do pracy oraz straty wynikające z zachwiania przyszłości ekonomicznej.
Dwie ostatnie kategorie zostały uregulowane w odrębnych punktach i nie stanowią powtórzenia. Ustawa poprzestaje na ich nazwaniu, nie definiując ich treści; w praktyce przyjmuje się, że strata wynikająca ze zmniejszenia zdolności do pracy odpowiada zmniejszeniu zdolności poszkodowanego do osiągania zarobków, natomiast strata wynikająca z zachwiania przyszłości ekonomicznej odpowiada osłabieniu jego pozycji w życiu zawodowym. Ponieważ wyliczenie ma charakter przykładowy, również szkoda niewymieniona w katalogu może być dochodzona na podstawie przepisów ogólnych.
W praktyce stopień utraty zdolności do pracy ustala się na podstawie opinii sporządzonej po zakończeniu leczenia; w związku z tym wyliczenie dokonane w trakcie trwającego leczenia ma charakter tymczasowy. Ustawa przewiduje dwa odrębne rozwiązania tej niepewności: jeżeli zakres nie może być w pełni określony w chwili orzekania, sędzia może zastrzec sobie prawo do zmiany orzeczenia o odszkodowaniu, a jeżeli zachodzą ku temu przesłanki, może w toku postępowania zarządzić płatność tymczasową. Obie te instytucje zostały omówione w powyższej części dotyczącej postępowania.
Sposób zapłaty również należy do uznania sędziego: określa on zakres odszkodowania oraz sposób jego zapłaty, mając na uwadze okoliczności sprawy, w szczególności stopień winy; jeżeli orzeknie zapłatę odszkodowania w formie renty, dłużnik jest obowiązany do ustanowienia zabezpieczenia. Zasada ta zapewnia praktyczną ochronę wierzyciela w sprawach, w których orzeczono płatność długoterminową.
Utrata środków utrzymania
Szkody poniesione w razie śmierci zostały również wymienione, „w szczególności”: koszty pogrzebu, jeżeli śmierć nie nastąpiła natychmiast — koszty leczenia oraz straty wynikające z ograniczenia lub utraty zdolności do pracy, a także straty osób, które wskutek śmierci zmarłego zostały pozbawione jego wsparcia.
Druga pozycja to element, który ustawa uzależnia od jednego warunku: jeżeli śmierć nie nastąpiła natychmiast, koszty leczenia oraz utrata zdolności do pracy za okres pośredni zostały wymienione dodatkowo obok kosztów pogrzebu i strat z tytułu utraty wsparcia. Dlatego to, czy śmierć nastąpiła w tym samym momencie co wypadek, ma bezpośredni wpływ na poszczególne roszczenia.
Przyjmuje się, że odszkodowanie z tytułu utraty wsparcia jest roszczeniem niezależnym od statusu spadkobiercy: decydujące jest to, czy zmarły faktycznie zapewniał wsparcie i czy nadal by je zapewniał. Dlatego uznaje się, że roszczenie to może zgłosić także osoba, która odrzuciła spadek, natomiast samo bycie spadkobiercą nie rodzi prawa do tego odszkodowania.
Zadośćuczynienie za krzywdę niemajątkową
Zadośćuczynienie za krzywdę niemajątkową nie stanowi rekompensaty za straty materialne, lecz roszczenie mające na celu naprawienie uszczerbku w dobrach osobistych. Ustawa stanowi, że w razie naruszenia integralności cielesnej można, uwzględniając okoliczności zdarzenia, zasądzić na rzecz poszkodowanego odpowiednią sumę pieniężną.
Ponadto ustawa przewiduje drugi przypadek: w razie ciężkiego uszkodzenia ciała lub śmierci zadośćuczynienie może zostać przyznane również osobom najbliższym poszkodowanego lub osobom najbliższym zmarłego. Ponieważ te dwa przypadki uregulowano w tym samym zdaniu, uprawnienie osób najbliższych nie ogranicza się wyłącznie do przypadku śmierci — może powstać również w razie ciężkiego uszkodzenia ciała.
Wysokość zadośćuczynienia sąd ustala, uwzględniając okoliczności zdarzenia. Szczególne ograniczenia dotyczące obliczania odszkodowania za uszkodzenie ciała oraz odszkodowania z tytułu utraty środków utrzymania nie mają zastosowania do zadośćuczynienia za krzywdę niemajątkową; kryterium stanowią tu — zgodnie z brzmieniem ustawy — okoliczności zdarzenia.
Szkody w mieniu i inne szkody
Zasadą w przypadku szkody w mieniu jest naprawienie uszczerbku majątkowego powstałego u poszkodowanego. W ustawie brak jest szczególnego przepisu dotyczącego sposobu obliczania tej szkody; w ramach przepisów ogólnych przyjmuje się, że w przypadku szkody możliwej do naprawienia podstawą jest koszt naprawy, a gdy naprawa jest nieekonomiczna – różnica między wartością rzeczy sprzed szkody a jej wartością w stanie uszkodzonym, przy czym spadek wartości rzeczy pozostały po naprawie może być dochodzony jako odrębna pozycja.
W odniesieniu do tej pozycji istotne są dwie granice. Przepisy szczególne dotyczące obliczania odszkodowania za szkodę na osobie oraz utratę środków utrzymania – w tym zakaz kompensowania i regulacje dotyczące odsetek – nie obejmują szkody w mieniu; w tym zakresie zastosowanie mają przepisy ogólne. Druga granica wynika z ubezpieczenia: to, czy dana pozycja jest objęta ochroną ubezpieczeniową, określa polisa, a zakres i limity ubezpieczenia obowiązkowego i dobrowolnego są różne. W części przekraczającej zakres ubezpieczenia obowiązkowego konieczne jest wystąpienie z roszczeniem przeciwko osobie odpowiedzialnej.
Podstawa odpowiedzialności
Wina, odpowiedzialność niezależna od winy oraz przyczyny obniżenia
W przypadku odpowiedzialności opartej na winie poszkodowany powinien udowodnić bezprawny czyn, szkodę, związek przyczynowy między czynem a szkodą oraz winę sprawcy. Ustawa wyraźnie to reguluje i nakłada na poszkodowanego ciężar udowodnienia szkody oraz winy osoby, która ją wyrządziła. Kto wyrządza drugiemu szkodę zawinionym i bezprawnym czynem, jest obowiązany do jej naprawienia; ustawa przewiduje ponadto, że odpowiedzialność ponosi także ten, kto umyślnie wyrządza szkodę czynem sprzecznym z zasadami współżycia społecznego, nawet jeśli nie istnieje przepis prawa zakazujący takiego czynu.
Z kolei w niektórych przypadkach ustawa ustanawia odpowiedzialność niezależną od winy, a przypadki te dzielą się na dwie kategorie. Rozróżnienie to jest na tej stronie często mylone.
Pierwsza grupa to odpowiedzialność za należytą staranność i tutaj podmiot odpowiedzialny może się uwolnić, udowadniając, że dochował należytej staranności. Osoba powierzająca wykonanie czynności jest zobowiązana do naprawienia szkody wyrządzonej innym przez jej pracownika w trakcie wykonywania powierzonej czynności; jednakże nie ponosi odpowiedzialności, jeśli udowodni, że przy wyborze pracownika, wydawaniu mu poleceń oraz sprawowaniu nadzoru i kontroli dochowała należytej staranności wymaganej do zapobieżenia powstaniu szkody. Te trzy elementy są wymagane łącznie. W przypadku przedsiębiorstwa kryterium dla osoby powierzającej wykonanie czynności jest surowsze: odpowiedzialność powstaje, chyba że udowodniono, iż organizacja pracy w przedsiębiorstwie była odpowiednia do zapobieżenia powstaniu szkody, a nie osobista staranność. Możliwość dochodzenia przez osobę powierzającą wykonanie czynności od pracownika zwrotu wypłaconego odszkodowania istnieje jedynie w zakresie, w jakim pracownik sam ponosi odpowiedzialność. Podobna możliwość uwolnienia się od odpowiedzialności istnieje w przypadku osoby utrzymującej zwierzę; w tym przypadku podmiotem odpowiedzialnym nie jest właściciel zwierzęcia, lecz osoba, która stale lub tymczasowo przejęła nad nim opiekę i zarządzanie.
Druga grupa obejmuje odpowiedzialność obiektywną w ścisłym znaczeniu; w tym przypadku nie ma możliwości uwolnienia się od odpowiedzialności poprzez wykazanie dochowania należytej staranności. Odpowiedzialność właściciela budynku należy do tej grupy: właściciel budynku lub innego obiektu budowlanego jest zobowiązany do naprawienia szkody wynikającej z wad w ich wykonaniu lub braków w ich utrzymaniu, a ustawa nie przewiduje w tym przypadku możliwości uwolnienia się od odpowiedzialności poprzez wykazanie należytej staranności. Odpowiedzialność jest związana z właścicielem; osoby uprawnione z tytułu użytkowania i prawa do zamieszkania odpowiadają solidarnie z właścicielem wyłącznie za szkody wynikające z braków w utrzymaniu. Odpowiedzialność za ryzyko również należy do tej grupy: gdy działalność przedsiębiorstwa stwarzającego znaczne zagrożenie powoduje szkodę, właściciel przedsiębiorstwa oraz, jeżeli istnieje, podmiot prowadzący działalność odpowiadają solidarnie. Ustawa definiuje takie przedsiębiorstwo jako przedsiębiorstwo, które ze względu na swój charakter lub używane materiały, urządzenia czy siły jest nawet przy dochowaniu całej staranności wymaganej od specjalisty w tej dziedzinie zdolne do częstego lub poważnego wyrządzania szkód. Ponieważ szczególne przepisy dotyczące odpowiedzialności przewidziane dla określonych rodzajów zagrożeń pozostają w mocy, w przypadku odpowiedzialności posiadacza pojazdu mechanicznego stosuje się szczególne przepisy ustawy o ruchu drogowym. Ponadto ustawa przewiduje, że nawet jeśli działalność była dozwolona przez porządek prawny, poszkodowani mogą żądać wyrównania poniesionej szkody w odpowiedniej wysokości.
Gdy kilka osób wspólnie powoduje szkodę lub ponosi odpowiedzialność za tę samą szkodę z różnych przyczyn, stosuje się przepisy o odpowiedzialności solidarnej; poszkodowany może żądać całego odszkodowania od dowolnego z podmiotów odpowiedzialnych. W stosunkach wewnętrznych między podmiotami odpowiedzialnymi przy podziale odpowiedzialności uwzględnia się łącznie stopień winy oraz intensywność stworzonego zagrożenia; osoba, która zapłaciła więcej niż przypadającą na nią część odszkodowania, ma prawo regresu wobec pozostałych podmiotów odpowiedzialnych w zakresie nadwyżki i wstępuje w prawa poszkodowanego.
Zakres odszkodowania nie zawsze musi obejmować całą szkodę. Turecki Kodeks Zobowiązań przewiduje dwa odrębne przepisy dotyczące obniżenia odszkodowania. Jeśli poszkodowany wyraził zgodę na działanie powodujące szkodę lub przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, albo pogorszył sytuację podmiotu zobowiązanego do naprawienia szkody, sąd może obniżyć odszkodowanie lub całkowicie uchylić obowiązek jego zapłaty. Ponadto istnieje odrębna możliwość obniżenia odszkodowania, uzależniona od ściślejszych przesłanek: jeśli podmiot odpowiedzialny za szkodę wyrządził ją z lekką winą, zapłata odszkodowania doprowadziłaby go do ubóstwa i wymaga tego zasada słuszności, sąd może obniżyć odszkodowanie. Przepis ten nie ma zastosowania, dopóki te trzy przesłanki nie zostaną spełnione łącznie, a przewidziana w nim sankcja ogranicza się wyłącznie do obniżenia odszkodowania, bez możliwości całkowitego uchylenia obowiązku jego zapłaty.
W kwestii zaliczania na poczet odszkodowania świadczeń otrzymanych przez poszkodowanego ustawa wprowadziła – wbrew oczekiwaniom – zakaz. Świadczenia z ubezpieczenia społecznego, które w części lub w całości nie podlegają regresowi, oraz świadczenia niewypłacane w celu wykonania zobowiązania nie mogą być uwzględniane przy ustalaniu szkody na osobie ani szkody z tytułu utraty wsparcia i nie mogą być odliczane od szkody ani odszkodowania. Zaliczanie na poczet odszkodowania może mieć miejsce wyłącznie w odniesieniu do świadczeń pozostających poza zakresem tego zakazu, to jest świadczeń z ubezpieczenia społecznego podlegających regresowi oraz świadczeń wypłacanych w celu wykonania zobowiązania. Z tego względu nie należy wychodzić z założenia, że każde świadczenie wypłacone przez Instytucję zostanie odliczone od odszkodowania.
Ten sam przepis zawiera jeszcze jeden zakaz: odszkodowanie obliczone z tytułu szkód wynikających z utraty wsparcia oraz szkód na osobie nie może zostać podwyższone ani obniżone ze względu na wysokość kwoty, powołując się na względy słuszności. Zakaz ten nie dotyczy zadośćuczynienia za krzywdę; w przypadku zadośćuczynienia za krzywdę sędzia, biorąc pod uwagę okoliczności zdarzenia, ustala odpowiednią kwotę.
Na koniec kwestia proceduralna bezpośrednio wpływa na wynik: jeżeli zarzut przedawnienia nie zostanie podniesiony, sędzia nie może uwzględnić przedawnienia z urzędu. Roszczenie, którego termin przedawnienia upłynął, nie zostanie z tego powodu oddalone, jeżeli strona przeciwna nie podniesie zarzutu. Natomiast zrzeczenie się przedawnienia z góry jest niedopuszczalne.
Terminy
Przedawnienie roszczeń odszkodowawczych
Przedawnienie roszczeń odszkodowawczych ma strukturę zależną od ich podstawy, a w niektórych przypadkach biegną jednocześnie dwa terminy: krótki termin związany z powzięciem wiadomości oraz termin maksymalny związany z czynem lub zdarzeniem. Ponieważ krótki termin rozpoczyna bieg z chwilą powzięcia wiadomości, może zacząć biec także wiele lat po zdarzeniu; termin maksymalny natomiast biegnie zawsze od daty zdarzenia i jest niezależny od powzięcia wiadomości. W przypadku roszczeń wynikających z umowy termin rozpoczyna bieg z chwilą wymagalności wierzytelności; długość terminu zależy natomiast od rodzaju umowy — o ile ustawa nie stanowi inaczej, wynosi dziesięć lat, a w przypadku umowy zlecenia i umowy o dzieło co do zasady pięć lat.
Istnieje od tego ważny wyjątek: jeżeli odszkodowanie wynika z czynu zagrożonego karą, dla którego przepisy prawa karnego przewidują dłuższy termin przedawnienia, w postępowaniu cywilnym stosuje się ten dłuższy termin. Zasada ta w praktyce wydłuża ogólne terminy przedawnienia w przypadku roszczeń odszkodowawczych wynikających z poważnych czynów zagrożonych karą.
| Podstawa | Krótki termin | Termin maksymalny | Początek biegu |
|---|---|---|---|
| Czyn niedozwolony (ogólny) | 2 lat | 10 lat | data dowiedzenia się / data czynu |
| Wypadek drogowy — szkoda majątkowa | 2 lat | 10 lat | nauka / dzień wypadku |
| Wobec ubezpieczyciela — ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej (poza ruchem drogowym) | — | 10 lat | zdarzenie objęte ubezpieczeniem |
| Naruszenie umowy (ogólne) | — | 10 lat | przyspieszenie wymagalności |
| Umowa o prowadzenie spraw (vekâlet) / umowa o dzieło | — | 5 lat | przyspieszenie wymagalności |
| Wypadek przy pracy i choroba zawodowa | — | 10 lat | przyspieszenie wymagalności |
| Regres między solidarnie odpowiedzialnymi (ogólnie) | 2 lat | 10 lat | zapłata i ustalenie osoby odpowiedzialnej |
| Odszkodowanie z tytułu czynu zabronionego | przedawnienie karalności | przedawnienie karalności | zgodnie z przepisami prawa karnego |
Istotne jest zastrzeżenie zawarte w drugim wierszu tabeli: szczególny przepis o przedawnieniu dotyczący wypadków drogowych, zgodnie ze swoim brzmieniem, odnosi się wyłącznie do szkód majątkowych i nie reguluje, jaki termin ma zastosowanie do roszczenia o zadośćuczynienie za krzywdę. Ten sam przepis w takim przypadku odsyła do przepisów ogólnych. Innym punktem, w którym przedawnienie roszczeń z wypadku drogowego różni się od ogólnego terminu przedawnienia czynów niedozwolonych, jest początek terminu maksymalnego: biegnie on tu od dnia wypadku.
W odniesieniu do dwóch wierszy tabeli istotna jest reguła pierwszeństwa. W ubezpieczeniach odpowiedzialności cywilnej dziesięcioletni termin biegnący od zdarzenia objętego ubezpieczeniem jest regułą ogólną; ponieważ jednak ustawa zastrzega stosowanie przepisów zawartych w innych ustawach, do roszczeń opartych na obowiązkowym ubezpieczeniu komunikacyjnym stosuje się szczególny termin przewidziany w tureckiej ustawie o ruchu drogowym. Odmienność występuje również w zakresie regresu: termin maksymalny wskazany w tabeli dotyczy przepisu ogólnego, a dla regresu w wypadkach drogowych nie przewidziano terminu maksymalnego. W przypadku roszczeń wynikających ze świadczenia usług zdrowotnych termin omówiono powyżej w części dotyczącej odpowiedzialności lekarza i zakładu opieki zdrowotnej.
W przypadku odszkodowań z tytułu wypadku przy pracy i choroby zawodowej przepisy o ubezpieczeniu społecznym ani przepisy dotyczące sądów pracy nie przewidują szczególnego terminu przedawnienia. Ponieważ roszczenia te podlegają przepisom o odpowiedzialności z tytułu naruszenia umowy, stosuje się ogólny dziesięcioletni termin przedawnienia. W powództwie wytoczonym przeciwko osobom trzecim, z którymi pracodawcy nie łączy umowa o pracę, biegnie natomiast termin przedawnienia czynów niedozwolonych. Co do początku biegu przedawnienia ustawa nie wprowadziła regulacji właściwej dla wypadku przy pracy, a w praktyce przyjmuje się, że w przypadkach, w których stopień trwałej niezdolności do pracy został ustalony później, początek biegu terminu ulega przesunięciu.
Odpowiedzialność administracyjna pozostaje poza tym zakresem i ma odmienną strukturę. Nie obowiązuje tam termin przedawnienia, lecz dwustopniowy reżim składający się z terminu wystąpienia do organu administracji oraz terminu wniesienia skargi do sądu; szczegóły omówiono powyżej.
Przerwanie i zawieszenie przedawnienia to odrębne zagadnienie. Ustawa wymienia przyczyny przerwania w dwóch grupach: uznanie długu przez dłużnika — w szczególności zapłata odsetek, częściowe spełnienie świadczenia, ustanowienie zastawu lub wskazanie poręczyciela — oraz wystąpienie wierzyciela do sądu lub arbitra w drodze powództwa albo zarzutu, wszczęcie postępowania egzekucyjnego lub zgłoszenie wierzytelności do masy upadłości. Wszczęcie mediacji nie należy do tych przyczyn; w toku mediacji przedawnienie ulega zawieszeniu, a nie przerwaniu. Przerwanie powoduje rozpoczęcie biegu nowego terminu; jeżeli dług został uznany w dokumencie lub stwierdzony wyrokiem sądu albo arbitra, nowy termin wynosi zawsze dziesięć lat.
To, wobec kogo przerwanie wywołuje skutek, uregulowano w sposób odwrotny do oczekiwanego w praktyce. Jeżeli przedawnienie zostanie przerwane wobec jednego z dłużników solidarnych lub jednego z dłużników zobowiązania niepodzielnego, uznaje się je za przerwane również wobec pozostałych; przerwanie wobec dłużnika głównego działa także wobec poręczyciela, natomiast przerwanie wobec poręczyciela nie wywołuje skutku wobec dłużnika głównego. Przerwanie z reguły zatem rozciąga się. Zasada skutku osobistego odnosi się nie do przerwania, lecz do zrzeczenia się: zrzeczenie się przedawnienia przez jednego z dłużników solidarnych nie może być podniesione wobec pozostałych. W wypadkach komunikacyjnych skutek ten jest jeszcze szerszy i dwukierunkowy: jeżeli przedawnienie zostanie przerwane wobec podmiotu zobowiązanego do odszkodowania, uznaje się je za przerwane również wobec ubezpieczyciela, a przedawnienie przerwane wobec ubezpieczyciela uznaje się za przerwane również wobec podmiotu zobowiązanego do odszkodowania. Praktyczna konsekwencja jest następująca: gdy postępowanie przedsądowe wobec ubezpieczyciela się przedłuża, powództwo wytoczone wobec posiadacza pojazdu przerywa przedawnienie także wobec ubezpieczyciela.
Element zagraniczny
Sprawy odszkodowawcze z elementem zagranicznym
Wyrządzenie szkody przez osobę zagraniczną, poniesienie szkody przez osobę zagraniczną lub zdarzenie mające miejsce za granicą wiąże się z dodatkowymi czynnościami proceduralnymi w sprawie odszkodowawczej. W miejscach takich jak Alanya, gdzie turystyka i liczba zagranicznych rezydentów są znaczne, kwestia ta może pojawić się w sprawach dotyczących wypadków drogowych.
Prawo właściwe
W zobowiązaniach wynikających z czynu niedozwolonego zasadą jest prawo kraju, w którym czyn niedozwolony został popełniony. Jeżeli miejsce popełnienia czynu i miejsce powstania szkody znajdują się w różnych krajach, stosuje się prawo kraju, w którym szkoda powstała. Jeżeli stosunek zobowiązaniowy jest ściślej związany z innym krajem, stosuje się prawo tego kraju. Ustawa przewiduje ponadto dwie możliwości: jeżeli prawo właściwe dla czynu niedozwolonego lub umowy ubezpieczenia na to pozwala, poszkodowany może dochodzić swojego roszczenia bezpośrednio od ubezpieczyciela osoby odpowiedzialnej; a strony mogą po zaistnieniu czynu niedozwolonego wyraźnie wybrać prawo właściwe.
Okoliczność, że strony wypadku drogowego, do którego doszło w Turcji, są cudzoziemcami, co do zasady nie wyłącza zastosowania prawa tureckiego.
Pojazd zagraniczny, Zielona Karta i Fundusz Gwarancyjny
W przypadku szkód wyrządzonych w Turcji przez pojazdy zarejestrowane za granicą rozstrzygające jest to, czy pojazd posiada ważną ochronę ubezpieczeniową na terytorium Turcji. Ustawa przewiduje, że jeżeli pojazdy z zagranicznymi tablicami rejestracyjnymi nie posiadają ważnego w Turcji ubezpieczenia, obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej zostanie zawarte w momencie ich wjazdu na terytorium Turcji. Ponadto za ważny w naszym kraju może zostać uznany również dokument ubezpieczenia sporządzony zgodnie z umową międzynarodową dotyczącą obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych. Podmiotem tego systemu w Turcji jest Tureckie Biuro Pojazdów Mechanicznych, a Biuro jest obowiązane zapewnić prowadzenie i rozliczenie szkód wyrządzonych przez te pojazdy w ramach umów ubezpieczenia zawartych za granicą i ważnych w naszym kraju.
W zakresie wypłaty tryb postępowania jest następujący: akta szkody objęte tym zakresem są kompletowane przez Biuro, a odszkodowanie jest wypłacane z Funduszu Gwarancyjnego. Należy uwzględnić, że poszkodowany nie zwraca się bezpośrednio do Funduszu Gwarancyjnego, lecz do Funduszu zwraca się Biuro.
Zakres Funduszu Gwarancyjnego jest natomiast węższy, niż się powszechnie sądzi, i w znacznej mierze ogranicza się do szkody na osobie. W przypadkach, gdy nie można ustalić ubezpieczonego, w granicach sum gwarancyjnych, w razie szkód wyrządzonych przez osoby, które nie zawarły umowy ubezpieczenia, oraz w razie wypadku z udziałem pojazdu skradzionego lub zrabowanego — w tym ostatnim przypadku wyłącznie wtedy, gdy na podstawie ustawy nie można przypisać odpowiedzialności posiadaczowi pojazdu — do Funduszu można wystąpić wyłącznie o odszkodowanie za szkody na osobie. Jedynym przypadkiem, w którym objęta jest również szkoda majątkowa, jest cofnięcie zezwoleń zakładowi ubezpieczeń lub jego upadłość. Poza tym pokrycie szkód w rzeczach z Funduszu zależy od decyzji Prezydenta Republiki. Fundusz nie ma odrębnej sumy gwarancyjnej, a wypłata następuje do wysokości obowiązujących sum gwarancyjnych ustalonych w odpowiednim ubezpieczeniu obowiązkowym.
Właściwość, zakres ochrony i doręczenia
W sprawach z czynów niedozwolonych ustawa przyznaje, obok sądu miejsca zamieszkania pozwanego, jeszcze cztery fakultatywne podstawy właściwości: miejsce popełnienia czynu niedozwolonego, miejsce powstania szkody, miejsce, w którym może powstać szkoda oraz miejsce zamieszkania poszkodowanego. W sprawach o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy właściwy jest także sąd miejsca, w którym nastąpił wypadek przy pracy lub powstała szkoda, oraz sąd miejsca zamieszkania poszkodowanego pracownika, a umowy o właściwość sądu sprzeczne z tymi przepisami są nieważne. Możliwość zawarcia umowy o właściwość sądu co do zasady przysługuje wyłącznie kupcom i osobom prawnym prawa publicznego.
Reguła właściwości sądu właściwa dla wypadków komunikacyjnych uległa zawężeniu w 2024 roku. Wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z odpowiedniego ustępu usunięto wyrażenie "siedziba", w związku z czym powództwa o odpowiedzialność cywilną wynikającą z wypadków komunikacyjnych można obecnie wytoczyć przed jednym z sądów miejsca, w którym znajduje się oddział ubezpieczyciela lub agent zawierający umowę ubezpieczenia, albo przed sądem miejsca, w którym nastąpił wypadek. Miejsce siedziby ubezpieczyciela nie jest już podstawą właściwości sądu opartą na tym przepisie.
W kwestii zabezpieczenia istnieją dwa odrębne reżimy, których nie należy ze sobą mieszać. Obowiązek zabezpieczenia przewidziany w przepisach proceduralnych dotyczy powoda będącego obywatelem tureckim niemającym zwykłego miejsca zamieszkania w Turcji. W odniesieniu do cudzoziemców – osób fizycznych i prawnych właściwy jest natomiast odrębny przepis prawa prywatnego międzynarodowego: cudzoziemcy – osoby fizyczne i prawne, którzy wytaczają powództwo przed sądem tureckim, wstępują do sprawy lub prowadzą postępowanie egzekucyjne, są zobowiązani do złożenia zabezpieczenia w wysokości określonej przez sąd na pokrycie kosztów postępowania i egzekucji oraz szkody strony przeciwnej. Przepis ten nie zawiera zastrzeżenia dotyczącego „zwykłego miejsca zamieszkania”, wobec czego jego zakres jest szerszy niż zakres przepisu proceduralnego. Sąd zwalnia z obowiązku zabezpieczenia na zasadzie wzajemności.
Doręczenie pozwanemu przebywającemu za granicą następuje co do zasady za pośrednictwem właściwego organu tego państwa i jest dokonywane w ramach umów międzynarodowych, których stroną jest Turcja; jeżeli adresat jest obywatelem tureckim, doręczenie może nastąpić także za pośrednictwem ambasady lub konsulatu Turcji w tym państwie. Droga ta w sposób wyraźny wydłuża czas trwania sprawy i powinna być uwzględniona od samego początku przy planowaniu postępowania.
Uznawanie i wykonywanie zagranicznych orzeczeń
Na podstawie orzeczenia sądu zagranicznego nie można w Turcji bezpośrednio wszcząć postępowania egzekucyjnego; najpierw należy uzyskać od właściwego sądu tureckiego orzeczenie o wykonaniu (tenfiz). Sądem właściwym jest sąd pierwszej instancji (asliye mahkemesi), a sprawy te podlegają uproszczonemu trybowi postępowania. Uznanie (tanıma) umożliwia przyjęcie orzeczenia jako dowodu rozstrzygającego lub jako prawomocnego rozstrzygnięcia; wykonalność zależy natomiast od wykonania (tenfiz).
Wśród przesłanek wymaganych do nadania orzeczeniu klauzuli uznania i wykonania (tenfiz) znajduje się wzajemność; przesłanka ta może wynikać z umowy opartej na zasadzie wzajemności, przepisu prawa obowiązującego w danym państwie, umożliwiającego nadanie orzeczeniom sądów tureckich klauzuli uznania i wykonania, lub z faktycznej praktyki. Ustawa wyraźnie przewiduje, że przesłanki tej nie wymaga się przy uznaniu (tanıma). Wśród pozostałych przesłanek, które mogą prowadzić do oddalenia wniosku o nadanie klauzuli uznania i wykonania (tenfiz), znajduje się wydanie orzeczenia w sprawie nienależącej do wyłącznej właściwości sądów tureckich, brak oczywistej sprzeczności z porządkiem publicznym oraz należyte wezwanie lub reprezentowanie osoby, przeciwko której żąda się nadania tej klauzuli. W przypadku orzeczeń odszkodowawczych najczęściej kwestionowaną w praktyce przesłanką jest kontrola zgodności z porządkiem publicznym. Ustawa nie przewiduje odrębnego reżimu dla orzeczeń odszkodowawczych; orzeczenia te podlegają tym samym przepisom co inne orzeczenia w sprawach cywilnych. Należy także uwzględnić, że wniesienie środka odwoławczego w trybie temyiz wstrzymuje wykonanie.
Kryteria oceny
Kryteria oceny przy roszczeniach odszkodowawczych
Sposób postępowania w ramach roszczenia odszkodowawczego określa się na podstawie tego, z jakiego stosunku wynika szkoda, czy odpowiedzialność opiera się na winie, czy osoba odpowiedzialna jest ubezpieczona oraz ile czasu upłynęło od zdarzenia. W ocenie tej uwzględnia się łącznie protokoły ustalenia zdarzenia, dokumentację i raporty medyczne, akta postępowania karnego, jeśli istnieją, polisy ubezpieczeniowe oraz dokumenty dochodowe.
W przypadkach uszczerbku na zdrowiu oraz śmierci rozstrzygające znaczenie mają stopień utraty zdolności do pracy, to, czy leczenie zostało zakończone, oraz istnienie stosunku wsparcia. W przypadku szkód majątkowych na pierwszy plan wysuwają się natomiast możliwość naprawienia, utrata wartości oraz zakres ochrony polisowej. Wnioski, które należy złożyć przed wniesieniem powództwa, oraz to, czy mediacja jest stosowana jako przesłanka dopuszczalności powództwa, ustala się odrębnie w każdej sprawie; uwzględnia się przy tym, że w tym samym stanie faktycznym wobec różnych pozwanych mogą działać różne warunki wstępne.
W sprawach z udziałem strony zagranicznej lub z elementem zagranicznym dodatkowo ocenia się prawo właściwe, jurysdykcję, zabezpieczenie, doręczenia oraz uznanie i wykonanie orzeczeń zagranicznych.
W konkretnych sporach ocena prawna różni się w zależności od okoliczności zdarzenia i charakteru szkody.
Do obszarów działalności kancelarii należą spory wynikające z prawa odszkodowawczego. Aby poprosić o konsultację, można skontaktować się za pośrednictwem strony kontaktowej.
Najczęściej zadawane pytania
Często zadawane pytania
Czy po wypadku drogowym mogę od razu wnieść powództwo?
Przed wytoczeniem powództwa przeciwko ubezpieczycielowi należy złożyć pisemny wniosek do właściwego zakładu ubezpieczeń. Jeżeli zakład ubezpieczeń nie udzieli pisemnej odpowiedzi w terminie najpóźniej piętnastu dni od daty złożenia wniosku albo udzielona odpowiedź nie zaspokoi żądania, można wytoczyć powództwo lub zwrócić się do Komisji Arbitrażowej ds. Ubezpieczeń. Ubezpieczyciel obowiązany jest dokonać wypłaty w terminie ośmiu dni roboczych od przekazania mu dokumentów. Ponadto powództwo przeciwko ubezpieczycielowi jest uznawane za sprawę gospodarczą, a jego przedmiotem jest określona kwota pieniężna, dlatego co do zasady podlega również mediacji jako warunkowi wszczęcia postępowania sądowego; występują zatem dwa warunki wstępne łącznie. Powództwo przeciwko posiadaczowi pojazdu lub kierowcy opiera się natomiast na czynie niedozwolonym, dlatego co do zasady nie wchodzi w ten zakres.
Co się stanie, jeśli pojazd sprawcy wypadku nie ma ubezpieczenia?
W przypadkach, gdy ubezpieczonego nie można ustalić oraz gdy szkody zostały wyrządzone przez osoby, które nie zawarły umowy ubezpieczenia, wchodzi w grę Fundusz Gwarancyjny. Jednak w takich sytuacjach zakres jest ograniczony wyłącznie do szkód na osobie; jedynym przypadkiem, w którym pokrywana jest również szkoda majątkowa, jest cofnięcie licencji zakładom ubezpieczeń lub ich upadłość. Możliwość zwrócenia się do Funduszu w razie wypadku z udziałem pojazdu skradzionego lub zrabowanego zależy dodatkowo od istnienia sytuacji, w której posiadacz pojazdu nie ponosi odpowiedzialności na podstawie ustawy. Fundusz nie ma odrębnego limitu; wypłata następuje do wysokości obowiązujących kwot ochrony ustalonych w odpowiednim ubezpieczeniu obowiązkowym.
Według jakich kryteriów ustala się zadośćuczynienie za krzywdę?
Zadośćuczynienie za krzywdę nie jest ekwiwalentem strat majątkowych; służy naprawieniu uszczerbku w dobrach osobistych. Ustawa przewiduje, że w razie ciężkiego uszkodzenia ciała lub śmierci można orzec zadośćuczynienie za krzywdę również na rzecz osób bliskich poszkodowanego lub zmarłego; oznacza to, że prawo do żądania osób bliskich nie ogranicza się wyłącznie do przypadku śmierci. Wysokość jest ustalana przez sędziego z uwzględnieniem okoliczności zdarzenia; szczególne ograniczenia dotyczące obliczania szkody na osobie i odszkodowania z tytułu utraty wsparcia nie mają zastosowania do zadośćuczynienia za krzywdę.
Czy po odrzuceniu spadku po zmarłym krewnym mogę żądać odszkodowania?
Tak. To roszczenie nie wynika z dziedziczenia; bada się, czy zmarły faktycznie zapewniał Panu/Pani wsparcie. Odrzucenie spadku nie wyłącza tego roszczenia, a sam fakt bycia spadkobiercą również nie daje prawa do tego odszkodowania.
Czy w sprawie odszkodowania za wypadek przy pracy obowiązkowe jest skorzystanie z mediacji?
Nie. Ustawa wyraźnie przewiduje, że w sprawach odszkodowania za szkodę majątkową i zadośćuczynienia za krzywdę z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej oraz związanych z nimi powództw o ustalenie, sprzeciw i regres nie stosuje się przepisu o mediacji jako warunku dopuszczalności powództwa. Nie uniemożliwia to stronom dobrowolnego skierowania sprawy do mediacji; oznacza jedynie, że nie jest to warunek dopuszczalności powództwa.
W jakim terminie muszę wnieść powództwo?
Termin zależy od podstawy i w części przypadków biegną równolegle dwa terminy: krótki termin liczony od powzięcia wiadomości oraz termin maksymalny liczony od zdarzenia. Tabela porównawcza znajduje się w powyższej części dotyczącej przedawnienia. Jeżeli odszkodowanie wynika z czynu zagrożonego karą, dla którego przepisy karne przewidują dłuższy termin przedawnienia, stosuje się ten dłuższy termin. W przypadku odpowiedzialności administracyjnej struktura jest odmienna: nie obowiązuje tam jeden termin przedawnienia, lecz dwuetapowa procedura obejmująca najpierw wniosek do organu administracji, a następnie wniesienie powództwa.
Czy jeśli toczy się postępowanie karne, należy poczekać z powództwem odszkodowawczym?
Ustalenia zawarte w aktach sprawy karnej mogą być przedstawione jako dowód w sprawie cywilnej. Ustawa stanowi, że sąd cywilny nie jest związany wyrokiem uniewinniającym ani rozstrzygnięciem sądu karnego dotyczącym oceny winy i ustalenia szkody. Ustawa nie nakłada obowiązku oczekiwania na wynik postępowania karnego; natomiast sąd może uznać sprawę karną za zagadnienie prejudycjalne. W kontekście wydłużającego skutku przedawnienia karnego szczególne znaczenie ma charakter akt sprawy karnej.
SGK przyznało świadczenie, czy mogę dodatkowo żądać odszkodowania?
Część pokryta przez instytucję i część niepokryta zostają od siebie oddzielone, a powództwo odszkodowawcze wytacza się w zakresie szkody niepokrytej przez instytucję. Należy tu sprostować często przyjmowane założenie: nie każda płatność dokonana przez instytucję podlega odliczeniu od odszkodowania. Ustawa przewiduje, że świadczenia z zakresu zabezpieczenia społecznego, których nie można dochodzić w drodze regresu w części lub w całości, oraz płatności niemające na celu wykonania zobowiązania nie mogą być uwzględniane przy ustalaniu szkody i nie podlegają odliczeniu od odszkodowania. Prawo instytucji do regresu wobec pracodawcy lub osób trzecich jest natomiast odrębnym stosunkiem i podlega własnym warunkom.
Wyjaśnienia zawarte na tej stronie mają charakter ogólnoinformacyjny i nie stanowią opinii prawnej ani porady. Ponieważ okoliczności każdego konkretnego przypadku są różne, ocena prawna powinna być dokonana indywidualnie dla danej sprawy.
Informacje zamieszczone na stronie zostały opublikowane w ramach Regulaminu zakazu reklamy Türkiye Barolar Birliği (Tureckiego Związku Izb Adwokackich) w celu przekazania informacji o obszarach działalności kancelarii, bez sugerowania specjalizacji; nie mają na celu pozyskiwania zleceń.
Wyświetlenie tej strony lub nawiązanie kontaktu za pośrednictwem znajdujących się na niej linków bądź danych kontaktowych nie oznacza nawiązania stosunku pełnomocnictwa między adwokatem a osobą zgłaszającą się ani przyjęcia sprawy.
Informacje i terminy zawarte na stronie zostały przygotowane zgodnie z przepisami obowiązującymi na dzień 4 września 2026. Ponieważ przepisy mogą ulec zmianie, obliczanie terminów należy w każdym przypadku przeprowadzać na podstawie aktualnego tekstu ustawy.
W sporach odszkodowawczych droga prawna, którą należy obrać, może różnić się w zależności od rodzaju szkody, okoliczności, w jakich doszło do zdarzenia, stopnia zawinienia, dostępnych dowodów oraz podstawy prawnej żądania. Z tego względu istotne znaczenie ma prawidłowe ustalenie szkody i odpowiedzialności, monitorowanie terminów składania wniosków i wnoszenia powództw oraz ocena składników szkody, których można dochodzić w konkretnym stanie faktycznym.
Merve Kartal
Adwokat