Alanya Adwokat ds. umów – prawo umów
Prawo umów reguluje, w jaki sposób powstaje zobowiązanie wskutek wzajemnych i zgodnych oświadczeń woli stron, jak powinno zostać wykonane oraz jakie środki przysługują w razie jego naruszenia. Pierwszym pytaniem decydującym o dalszym postępowaniu w sporze nie jest treść umowy, lecz do jakiego typu umowy należy ją zakwalifikować: kwalifikacja ta wpływa bowiem na termin przedawnienia, zasady dowodowe, właściwość sądu oraz czynności, które należy podjąć przed wniesieniem pozwu.
Drugim decydującym pytaniem jest charakter naruszenia. Ustawa przyznaje wierzycielowi w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania nie jedno uprawnienie, lecz wzajemnie wykluczające się uprawnienia z wyboru; wybór uprawnienia wpływa również na zakres możliwego do dochodzenia odszkodowania. Istotny jest też moment dokonania wyboru: ustawa wymaga, aby po bezskutecznym upływie terminu wyznaczonego w celu odstąpienia od wykonania zobowiązania lub odstąpienia od umowy zamiar ten został niezwłocznie zakomunikowany.
Po trzecie, kwestia, czy umowa została skutecznie zawarta, może być podnoszona na każdym etapie. Niezachowanie wymaganej formy, wadliwość oświadczenia woli, brak umocowania do działania w charakterze przedstawiciela lub narzucenie przez drugą stronę jednostronnie przygotowanych warunków mogą uniemożliwić wywołanie skutków prawnych przez postanowienie zawarte w treści dokumentu. Dlatego przy ocenie roszczenia wynikającego z umowy bada się nie tylko samą treść umowy, lecz również sposób jej zawarcia.
Główne obszary praktyki
Główne obszary sporów w prawie umów
Spory wynikające z umów nie wywodzą się z jednej tylko części jednej ustawy. Przepisy ogólne tureckiego kodeksu zobowiązań stosuje się do każdej umowy; ponadto dochodzą przepisy właściwe dla danego typu umowy, a jeśli strony są przedsiębiorcami – przepisy prawa handlowego, zaś gdy druga strona jest konsumentem – przepisy prawa konsumenckiego. Możliwe jest, aby wobec stron tego samego tekstu umowy stosowano różne reżimy prawne, co zmienia również czynności, które należy podjąć przed wniesieniem sprawy do sądu.
Zawarcie umowy, jej forma i wykładnia
Umowa zostaje zawarta przez zgodne oświadczenia woli stron, złożone sobie nawzajem. Oświadczenie woli może być wyraźne lub dorozumiane. Ustawa stanowi, że o ile ustawa nie stanowi inaczej, ważność umów nie jest uzależniona od żadnej formy; forma przewidziana w ustawie jest co do zasady formą zastrzeżoną pod rygorem nieważności, a umowy zawarte bez zachowania tej formy nie wywołują skutków prawnych; przypadki, w których ustawa wymaga formy wyłącznie dla celów dowodowych, są wyjątkiem od tej zasady. Dlatego powszechne przekonanie, że "umowa niezawarta w formie pisemnej jest nieważna", jest błędne — problemem w większości przypadków nie jest ważność, lecz kwestia dowodowa.
W przypadkach, w których ustawa przewiduje formę pisemną, jej elementy zostały określone odrębnie: w umowach, dla których przewidziano formę pisemną, konieczny jest podpis osób zaciągających zobowiązanie. W odniesieniu do bezpiecznego podpisu elektronicznego ustawa wprowadza dwa odrębne przepisy — bezpieczny podpis elektroniczny zastępuje formę pisemną oraz wywołuje wszelkie skutki prawne podpisu odręcznego. Istnieje jednak istotne ograniczenie: zgodnie z przepisami o podpisie elektronicznym czynności, dla których ustawy wymagają formy urzędowej lub szczególnego trybu, nie mogą być dokonane za pomocą bezpiecznego podpisu elektronicznego. Z tego względu przeniesienie własności nieruchomości, przyrzeczenie sprzedaży nieruchomości oraz poręczenie nie mogą być dokonane podpisem elektronicznym.
W przypadku niektórych umów ustawa wymaga surowszej formy. Sprzedaż nieruchomości oraz przyrzeczenie sprzedaży nieruchomości podlegają formie urzędowej; umowa o prawo pierwokupu wymaga natomiast wyłącznie formy pisemnej — wszystkie trzy nie podlegają temu samemu reżimowi. Pogląd, że umowa sprzedaży nieruchomości może być zawarta wyłącznie w urzędach ksiąg wieczystych, nie jest już aktualny: od nowelizacji z 2022 r. również notariusze mogą sporządzać umowy sprzedaży nieruchomości.
Przy wykładni umowy ustawa ustanawia zasadę pierwszeństwa: przy ustalaniu rodzaju i treści umowy oraz jej wykładni, bez względu na sformułowania użyte przez strony błędnie lub w celu ukrycia ich rzeczywistego zamiaru, decydujące znaczenie ma ich rzeczywista i zgodna wola. W praktyce przyjmuje się, że tytuł umowy nie przesądza o jej rodzaju, a rzeczywiste postępowanie stron jest uwzględniane przy wykładni, co wynika z tego przepisu.
Spełnienie świadczenia, kolejność spełnienia świadczenia i zwłoka
W odniesieniu do spełnienia zobowiązania na pierwszy plan wysuwają się dwa pytania: kiedy i w jakiej kolejności.
Wymagalność zobowiązania określa moment, w którym wierzyciel może żądać spełnienia świadczenia. Jeżeli termin spełnienia świadczenia nie został określony przez strony ani nie wynika z charakteru stosunku prawnego, zobowiązanie staje się wymagalne z chwilą powstania. Popadnięcie dłużnika w zwłokę w spełnieniu świadczenia wymagalnego zależy co do zasady – w przypadku zobowiązań umownych – od wezwania wierzyciela. Ustawa enumeratywnie wymienia przypadki, w których wezwanie nie jest wymagane: oznaczenie dnia spełnienia świadczenia przez strony wspólnie oraz określenie dnia spełnienia świadczenia przez jedną ze stron w drodze należytego zawiadomienia, na podstawie prawa zastrzeżonego w umowie. W tym samym przepisie uregulowano zwłokę bez wezwania również w odniesieniu do zobowiązań wynikających z czynu niedozwolonego oraz bezpodstawnego wzbogacenia.
Znaczenie wezwania nie ogranicza się jedynie do wyznaczenia momentu zwłoki: określa ono także początek biegu odsetek za zwłokę oraz moment, od którego można skorzystać z praw kształtujących. Najczęściej popełnianym w praktyce błędem jest wniesienie powództwa bez uprzedniego wezwania i dochodzenie odsetek dopiero od daty wniesienia pozwu.
Kwestia kolejności świadczeń została uregulowana przez ustawę pod nagłówkiem "kolejność świadczeń": strona żądająca wykonania umowy wzajemnej, o ile z treści lub właściwości umowy nie wynika uprawnienie do późniejszego spełnienia świadczenia, powinna już spełnić własne świadczenie albo zaoferować jego spełnienie. W praktyce zarzut ten nazywany jest "zarzutem niewykonania świadczenia" (exceptio non adimpleti contractus); ustawa nie posługuje się tym terminem. To, że skorzystanie z tego zarzutu nie powoduje popadnięcia dłużnika w opóźnienie, również nie zostało wyraźnie przewidziane w ustawie, lecz jest przyjmowane w doktrynie.
Od tego należy odróżnić stan określany w ustawie jako "niemożność spełnienia świadczenia" — używane w praktyce określenie "niewypłacalność" nie jest terminem ustawowym. Jeżeli w umowie wzajemnej jedna ze stron popadnie w niemożność spełnienia swojego świadczenia, w szczególności wskutek upadłości lub bezskuteczności prowadzonego przeciwko niej postępowania egzekucyjnego, a przez to prawa drugiej strony zostaną zagrożone, druga strona może powstrzymać się od spełnienia własnego świadczenia i, jeżeli w odpowiednim terminie nie zostanie jej udzielone żądane zabezpieczenie, może odstąpić od umowy.
Naruszenie umowy i jej wygaśnięcie
W razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania ustawa przewiduje odwrócenie ciężaru dowodu: dłużnik jest obowiązany do naprawienia powstałej szkody, chyba że wykaże, iż nie można mu przypisać żadnej winy. Na tym polega różnica w stosunku do czynu niedozwolonego — tam poszkodowany udowadnia szkodę oraz winę sprawcy. W zakresie winy oba reżimy są względem siebie całkowicie przeciwstawne.
Ustawa przewiduje również, że przepisy dotyczące odpowiedzialności za czyny niedozwolone będą stosowane przez analogię do przypadków naruszenia umowy. Praktycznym skutkiem jest to, że gdy wysokość szkody nie może zostać w pełni udowodniona, zostanie ona określona według uznania sędziego, a zasady zmniejszenia odszkodowania będą miały zastosowanie również w tym przypadku.
Granica umów o wyłączeniu odpowiedzialności została uregulowana odrębnie i nie należy mylić zasady z wyjątkiem. Z góry zawarta umowa, zgodnie z którą dłużnik nie będzie odpowiadał za rażące niedbalstwo, jest bezwzględnie nieważna. Jeżeli usługa, działalność zawodowa lub rzemiosło wymagające fachowej wiedzy może być wykonywane tylko na podstawie zezwolenia wydanego przez ustawę lub właściwe organy, to z góry zawarta umowa, zgodnie z którą dłużnik nie będzie odpowiadał za lekkie niedbalstwo, jest również bezwzględnie nieważna. W odniesieniu do zobowiązań wynikających z umowy o świadczenie usług istnieje dodatkowa szczególna przesłanka bezwzględnej nieważności. Natomiast odpowiedzialność za działania osób pomocniczych może co do zasady zostać z góry wyłączona umową; ustawa znosi tę możliwość jedynie w przypadkach, gdy usługa wymaga fachowej wiedzy i może być wykonywana tylko na podstawie zezwolenia.
W przypadku ustania umowy należy odróżnić od siebie dwie drogi. W przypadku odstąpienia od umowy strony zostają wzajemnie zwolnione z obowiązku świadczenia i mogą żądać zwrotu tego, co już świadczyły; ustawa wyraża ten skutek tymi słowami, a określenie „działanie wsteczne” nie jest terminem ustawowym. Wypowiedzenie jest natomiast właściwe dla umów o świadczenie ciągłe: ustawa dodatkowo zastrzega prawo wierzyciela do wypowiedzenia w przypadku zwłoki dłużnika w umowach o świadczenie ciągłe, których wykonywanie już się rozpoczęło.
Kara umowna, poręczenie i zabezpieczenia
Ustawa reguluje trzy postacie instytucji określanej jako „kara umowna”: karę alternatywną, karę kumulatywną oraz karę odstąpienia. Rozróżnienie to ma decydujące znaczenie, ponieważ przesądza, czy wierzyciel może żądać zarówno spełnienia świadczenia głównego, jak i kary. Ustawa stanowi, że jeżeli z umowy nie wynika inaczej, wierzyciel może żądać albo spełnienia świadczenia, albo kary. Przypadek, w którym można żądać obu tych świadczeń łącznie, został ograniczony do wąsko określonej sytuacji — niewykonania zobowiązania w oznaczonym czasie lub miejscu — i wymaga, aby wierzyciel wyraźnie nie zrzekł się swojego prawa ani nie przyjął świadczenia bez zastrzeżeń.
Najistotniejszy przepis dotyczący wysokości kary umownej odnosi się do ingerencji sędziego: „Sędzia z urzędu obniża rażąco wygórowaną karę umowną.” Użyty w tym przepisie czasownik jest znamienny — w całym kodeksie zobowiązań forma „obniża” występuje wyłącznie w tym przepisie; w innych przepisach dotyczących miarkowania ustawodawca zastosował formę pozostawiającą sędziemu swobodę uznania. Natomiast w sprawach handlowych przepisy prawa handlowego stanowią, że dłużnik mający status kupca nie może żądać od sądu obniżenia rażąco wygórowanej kary umownej. Wzajemna relacja między tymi dwoma przepisami nie została jednoznacznie rozstrzygnięta w tekstach ustaw.
Poręczenie należy pod względem formy do najbardziej sformalizowanych umów uregulowanych w ustawie. Umowa poręczenia musi być zawarta na piśmie, a maksymalna kwota odpowiedzialności poręczyciela, data udzielenia poręczenia oraz, w stosownych przypadkach, wola wystąpienia w charakterze poręczyciela solidarnego muszą być wskazane własnoręcznie przez poręczyciela; poręczenie udzielone z naruszeniem tych wymogów jest nieważne. Ta sama forma wymagana jest w przypadku przyrzeczenia udzielenia poręczenia oraz szczególnego pełnomocnictwa do udzielenia poręczenia. Późniejsze zmiany zwiększające odpowiedzialność poręczyciela również podlegają tym samym wymogom formalnym.
Udzielenie poręczenia przez osobę pozostającą w związku małżeńskim wymaga co do zasady pisemnej zgody małżonka, przy czym zgoda ta musi zostać wyrażona przed zawarciem umowy albo najpóźniej w chwili jej zawarcia. Zasada ta nie ma charakteru bezwzględnego: zgoda nie jest wymagana, jeżeli sąd orzekł separację albo gdy jednemu z małżonków przysługuje ustawowe prawo do osobnego zamieszkania. Ustawa nie wymaga ponadto zgody małżonka w przypadku poręczeń udzielanych przez właściciela przedsiębiorstwa handlowego wpisanego do rejestru handlowego oraz wspólnika lub członka zarządu spółki handlowej, jeżeli poręczenie dotyczy tego przedsiębiorstwa lub spółki, a także przez osoby prowadzące działalność rzemieślniczą lub handlową wpisane do rejestru rzemieślników i przedsiębiorców, w związku z ich działalnością zawodową, oraz w przypadku niektórych rodzajów kredytów. Należy zwrócić uwagę na dwa łączne warunki: wpis do rejestru oraz związek poręczenia z działalnością przedsiębiorstwa lub spółki. Sam status podmiotu nie jest wystarczający. Jeżeli ta sama osoba, bez zmiany swojego statusu, poręcza za osobisty dług osoby trzeciej, zgoda małżonka jest nadal wymagana. Ponieważ w praktyce najczęściej spotykane są właśnie takie przypadki, przyjmowane założenie, że „zgoda małżonka jest wymagana w każdym przypadku”, jest błędne.
Co do okresu ustawa przewiduje maksymalny okres obowiązywania poręczenia udzielonego przez osobę fizyczną; po upływie tego okresu poręczenie wygasa z mocy prawa, a bieg okresu rozpoczyna się z chwilą zawarcia umowy poręczenia. Przedłużenie jest możliwe jedynie nie wcześniej niż na rok przed jego wygaśnięciem, w formie pisemnego oświadczenia zgodnej z formą poręczenia. W przypadku poręczenia udzielonego przez osobę prawną taki maksymalny okres nie obowiązuje.
Proces krok po kroku
Jak przebiega postępowanie w sporze wynikającym z umowy?
Kwalifikacja umowy i stosunku prawnego
Pierwszym krokiem nie jest czytanie tekstu, lecz zakwalifikowanie stosunku prawnego. Każdy z typów umów uregulowanych w ustawie podlega swoim szczególnym przepisom; kwalifikacja określa właściwy termin przedawnienia, reżim wad i wydania, warunki rozwiązania umowy oraz w niektórych przypadkach wymóg zachowania określonej formy. Tytuł nadany tekstowi nie przesądza o jego kwalifikacji.
Co do właściwości rzeczowej, sprawy wynikające z umów są co do zasady rozpoznawane przez sąd cywilny pierwszej instancji (asliye hukuk). Istnieją od tego trzy istotne wyjątki: spory uznawane za sprawy handlowe w ustawodawstwie handlowym należą do sądu gospodarczego (asliye ticaret), sprawy wynikające z czynności konsumenckich – do sądu konsumenckiego, a sprawy wynikające z umowy o pracę – do sądu pracy. Przepisy o właściwości rzeczowej mają charakter porządku publicznego i nie mogą być zmienione wolą stron; sąd bierze pod uwagę swoją niewłaściwość rzeczową z urzędu na każdym etapie postępowania. Ustawodawstwo handlowe przewiduje też ułatwienie: w miejscowościach, w których nie ma sądu gospodarczego (asliye ticaret), samo niepodniesienie zarzutu niewłaściwości rzeczowej nie skutkuje wydaniem postanowienia o niewłaściwości sądu.
Skutki kwalifikacji nie ograniczają się do tych trzech kwestii. Ten sam tekst może być dla jednej strony czynnością handlową, a dla drugiej – czynnością konsumencką; w takim wypadku czynności, które należy podjąć przed wniesieniem pozwu, ustala się odrębnie dla każdego pozwanego. Na tym etapie bada się łącznie treść umowy, jej załączniki, ewentualną umowę ramową, dokumenty zamówienia i wydania, faktury oraz dokumenty określające status stron. Gdy kwalifikacja jest błędna, konsekwencje nie są wyłącznie proceduralne – poleganie na niewłaściwym terminie przedawnienia może prowadzić do definitywnej utraty prawa co do istoty.
Co do właściwości miejscowej, ogólną zasadą jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego. W sprawach wynikających z umów ustawa dodaje właściwość przemienną: powództwo można wytoczyć także przed sądem miejsca wykonania umowy. Zastrzeżone są jednak przypadki właściwości wyłącznej: w sprawach o prawa rzeczowe na nieruchomości właściwy jest wyłącznie sąd miejsca położenia nieruchomości i w tych sprawach nie można zawrzeć umowy prorogacyjnej – zasada ta ma decydujące znaczenie w sprawach dotyczących sprzedaży nieruchomości i przyrzeczenia sprzedaży. Możliwość zawarcia umowy prorogacyjnej została przyznana wyłącznie kupcom (tacir) oraz osobom prawnym prawa publicznego, a ustawa co do zasady uznaje taką umowę za wyłączną (münhasır) – chyba że strony postanowiły inaczej, powództwo można wytoczyć wyłącznie przed wskazanym sądem.
Przed wniesieniem pozwu: wezwanie, wyznaczenie terminu i mediacja
Etap poprzedzający wniesienie pozwu spełnia dwie odrębne funkcje: doprowadzenie dłużnika do zwłoki oraz – jeżeli ma to zastosowanie – spełnienie przesłanki dopuszczalności drogi sądowej. Są to dwie różne kwestie, których nie należy mylić.
W przypadku zobowiązań wynikających z umowy wezwanie jest co do zasady przesłanką powstania zwłoki dłużnika i przesądza o początku biegu odsetek. Dla skorzystania z uprawnień wynikających z wyboru ustawa wymaga natomiast osobno wyznaczenia odpowiedniego terminu; termin ten może wyznaczyć wierzyciel albo może on zostać wyznaczony przez sąd na wniosek wierzyciela. Ustawa wymienia trzy przypadki, w których wyznaczenie terminu nie jest konieczne: gdy z okoliczności dotyczących dłużnika lub jego postawy wynika, że wyznaczenie terminu byłoby bezskuteczne, gdy wskutek zwłoki dłużnika spełnienie świadczenia stało się dla wierzyciela bezcelowe oraz gdy z umowy wynika, że świadczenie ma być spełnione w oznaczonym czasie lub w określonym terminie, a po jego upływie przyjęcie świadczenia nie będzie już możliwe. Ten ostatni przypadek w praktyce określa się mianem czynności z terminem stanowczym.
Mediacja jako przesłanka dopuszczalności drogi sądowej stanowi całkowicie odrębną instytucję, a w tym zakresie rozpowszechnione jest błędne przekonanie, które należy skorygować: w prawie tureckim nie istnieje przepis ustanawiający mediację jako przesłankę dopuszczalności drogi sądowej dla „wszystkich spraw o zapłatę, których przedmiotem jest świadczenie pieniężne”. Ustawa o mediacji sama nie określa zakresu jej stosowania; stanowi jedynie, że mediacja stanowi przesłankę dopuszczalności drogi sądowej „jeżeli w odpowiednich ustawach przewidziano uprzednie skierowanie sprawy do mediatora jako taką przesłankę”, odsyłając tym samym do innych aktów prawnych. Zakres ten został określony w czterech odrębnych reżimach prawnych:
Po pierwsze są to sprawy handlowe. Przepisy prawa handlowego uznają skorzystanie z mediacji za warunek dopuszczalności powództwa w sprawach handlowych, których przedmiotem jest oznaczona kwota pieniężna, tj. w sprawach o należności, odszkodowanie, uchylenie zarzutu, powództwo o ustalenie nieistnienia zobowiązania oraz powództwo o zwrot świadczenia. Ostatnie trzy rodzaje powództw zostały objęte tym zakresem w 2023 roku; dlatego działanie w oparciu o starsze źródła może prowadzić do utraty praw. Po drugie są to spory pracownicze; powództwa o odszkodowanie wynikające z wypadku przy pracy i choroby zawodowej zostały wyłączone z tego zakresu. Po trzecie są to spory konsumenckie, przy czym ustawa wymienia w tym zakresie pięć wyjątków — jednym z nich są spory wynikające z praw rzeczowych dotyczących nieruchomości stanowiącej przedmiot czynności konsumenckiej. Po czwarte zaś są to cztery spory wymienione w samej ustawie o mediacji: spory wynikające ze stosunku najmu — z wyłączeniem eksmisji wynajmowanych nieruchomości w trybie egzekucji bez tytułu wykonawczego —, z podziału rzeczy ruchomych i nieruchomych oraz ze zniesienia współwłasności, z własności lokali oraz z prawa sąsiedzkiego.
To rozróżnienie ma dwa praktyczne skutki. W sporze dotyczącym umowy, który nie ma charakteru handlowego i nie podlega tym czterem reżimom, mediacja nie jest warunkiem dopuszczalności powództwa. Z kolei w sprawach handlowych, ponieważ zakres ogranicza się do pięciu rodzajów powództw, żądanie wykonania umowy co do zasady pozostaje poza tym zakresem, natomiast w czterech sporach wymienionych w ustawie o mediacji oraz w sporach konsumenckich rodzaj żądania nie ma znaczenia — tam decydujące jest źródło sporu.
Istotne są jeszcze dwie uwagi. Jeżeli strony łączy umowa o arbitraż, przepisy te w ogóle nie znajdują zastosowania. Żądania zabezpieczenia roszczeń i zajęcia zabezpieczającego również nie oczekują na zakończenie postępowania; tymczasowa ochrona prawna może zostać udzielona wcześniej, a termin do wytoczenia powództwa nie biegnie w trakcie mediacji.
Jeżeli powództwo zostanie wytoczone bez spełnienia warunku dopuszczalności, skutki są dwojakie: jeżeli w ogóle nie zwrócono się do mediatora, powództwo zostaje odrzucone bez dokonania jakichkolwiek czynności z powodu braku warunku dopuszczalności powództwa; jeżeli natomiast zwrócono się do mediatora, ale protokół końcowy nie został załączony do pozwu, sąd wyznacza tygodniowy termin zawity. Należy również pamiętać, że postępowanie mediacyjne zawiesza, a nie przerywa bieg przedawnienia — w przypadku zawieszenia termin nie zaczyna biec od nowa, lecz biegnie dalej od momentu, w którym został zawieszony.
Postępowanie sądowe, dowodzenie i reguły dotyczące dokumentów
W sporach dotyczących umów dowodzenie przebiega według innej logiki niż w sprawach o odszkodowanie: decydujące znaczenie ma to, za pomocą jakiego dowodu można udowodnić daną okoliczność.
Przepisy proceduralne ustanawiają limit kwotowy: czynności prawne przekraczające ten limit muszą być udowodnione dokumentem. Limit ten corocznie wzrasta automatycznie zgodnie ze wskaźnikiem przeszacowania, a ustawa – przy stosowaniu limitu – opiera się na dacie dokonania czynności prawnej, a nie dacie wniesienia pozwu. Gdy to rozróżnienie zostanie przeoczone, stosunek prawny nawiązany wiele lat temu zostaje oceniony według dzisiejszego limitu, co prowadzi do błędnego wyniku.
Druga, surowsza reguła dotyczy dowodzenia przeciwko dokumentowi: czynności prawne podnoszone przeciwko twierdzeniu opartemu na dokumencie, mające na celu pozbawienie dokumentu mocy i skuteczności lub ich ograniczenie, nie mogą być dowodzone zeznaniami świadków. Te dwie reguły łącznie oznaczają, że w sprawie, w której istnieje pisemna umowa, twierdzenie o jej ustnej zmianie nie może być udowodnione zeznaniami świadków.
Ustawa złagodziła tę surowość w różnych punktach. Osobny przepis wylicza wyjątki od obowiązku udowodnienia na piśmie, wśród których znajdują się również zarzuty wad oświadczenia woli i pozorności. Dwie kwestie odpowiadają jednak najczęstszym potrzebom praktyki. Po pierwsze, instytucja, którą ustawa nazywa "początkiem dowodu na piśmie" — używane w praktyce określenie "pisemny początek dowodu" nie jest terminem ustawowym. Dokument wydany lub wysłany przez osobę, przeciwko której jest powoływany, lub jej przedstawiciela, nawet jeśli nie dowodzi w pełni zarzucanej czynności prawnej, ale czyni jej istnienie prawdopodobnym, umożliwia przesłuchanie świadków. Po drugie, reguła dowodu z dokumentu nie znajduje zastosowania w razie wyraźnej zgody strony przeciwnej.
W odniesieniu do korespondencji elektronicznej konieczna jest odrębna uwaga. Dane opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym mają moc dowodową dokumentu. Natomiast w przypadku wiadomości e-mail, SMS-ów i zapisów komunikatorów brak jest szczególnego przepisu w ustawodawstwie; stanowią one dokument w rozumieniu przepisów postępowania, nie mają mocy dokumentu, ale mogą — jeśli spełnione są przesłanki — stanowić początek dowodu na piśmie i podlegają swobodnej ocenie sędziego.
W roku 2026 weszła w życie także zmiana proceduralna: przepis dotyczący powództwa o świadczenie nieustalonej wysokości został uchylony z dniem 31 lipca 2026 r. W jego miejsce wprowadzono nową instytucję powództwa częściowego — w przypadkach, gdy pozwem objęto jedynie część wierzytelności, przedmiot żądania może zostać rozszerzony w tym samym postępowaniu jednorazowo oraz bez ograniczeń wynikających z zakazu rozszerzania powództwa aż do zakończenia postępowania dowodowego; w takim wypadku przedawnienie uważa się za przerwane również w odniesieniu do rozszerzonej części od dnia wniesienia pozwu. W sprawach wszczętych przed tą datą nadal stosuje się poprzednie uregulowanie.
Orzeczenie, odsetki i egzekucja
W przypadku wierzytelności pieniężnych wynikających z umowy odsetki naliczane są w dwóch kategoriach: odsetki określone w umowie oraz odsetki za opóźnienie. Odsetki za opóźnienie naliczane są od dnia, w którym dłużnik popadł w opóźnienie. Co do stopy procentowej istnieje trójstopniowy system: odsetki za opóźnienie określone w umowie; jeżeli nie zostały określone, a odsetki umowne przekraczają ustawową stopę procentową, stosuje się tę stopę; w przeciwnym razie stosuje się ustawową stopę procentową. W razie pominięcia środkowego stopnia wierzyciel w umowach przewidujących wysokie odsetki umowne doznaje uszczerbku.
Sposób określania ustawowej stopy procentowej został gruntownie zmieniony w dniu 31 lipca 2026. Porzucono system stałej stopy, a stopa została określona jako osiemdziesiąt procent stopy dyskontowej stosowanej przez Centralny Bank Republiki Turcji w dniu 31 grudnia poprzedniego roku w transakcjach kredytów krótkoterminowych. Ustawa przewiduje również korektę śródroczną: jeżeli ta stopa dyskontowa w dniu 30 czerwca różni się o pięć punktów lub więcej od stopy stosowanej w dniu 31 grudnia poprzedniego roku, w drugiej połowie roku obowiązuje osiemdziesiąt procent stopy określonej w dniu 30 czerwca. Dla tej zmiany nie przewidziano przepisu przejściowego uzależnionego od daty zdarzenia lub umowy; w związku z tym odsetki naliczane są okresowo, a okres przed dniem 31 lipca 2026 i okres po tej dacie podlegają różnym stopom procentowym. Skutkiem zmiany jest kilkukrotny wzrost stopy — każde naliczenie odsetek bez rozróżnienia okresu przed i po dniu 31 lipca 2026 jest błędne.
Ustawa wprowadziła również górny limit dla odsetek umownych, przy czym nie jest to jeden limit: odsetki umowne nie mogą być określone w wysokości przekraczającej o pięćdziesiąt procent ustawową stopę procentową, a odsetki za opóźnienie nie mogą przekraczać o sto procent ustawowej stopy procentowej — to znaczy, jeden limit wynosi półtorakrotność, a drugi dwukrotność stopy ustawowej. Ponieważ stopa ustawowa wzrosła, wzrosły również te limity.
W sprawach handlowych sytuacja jest odmienna i obowiązuje więcej niż jedna stopa. Jeżeli stopa nie została określona w umowie, odsetki za opóźnienie w sprawach handlowych określa się według stopy stosowanej w transakcjach zaliczkowych ogłaszanej przez Bank Centralny; gdy stopa ta jest wyższa niż ustawowa, można żądać tej wyższej stopy nawet bez zawarcia umowy. Istnieje również odrębny reżim dotyczący opóźnień w płatnościach za dostawę towarów i usług, a niektóre jego postanowienia mają charakter bezwzględnie obowiązujący — w przypadkach, gdy wierzyciel jest małym lub średnim przedsiębiorcą lub producentem rolnym lub zwierzęcym, albo gdy dłużnik jest dużym przedsiębiorcą, termin zapłaty nie może przekroczyć sześćdziesięciu dni. Te dwa warunki bada się oddzielnie, nie łącznie.
Na etapie wykonania orzeczenia czynności zmierzające do ściągnięcia należności, zajęcia i sprzedaży prowadzone są zgodnie z przepisami prawa egzekucyjnego; szczegóły zostały omówione na stronie postępowanie egzekucyjne i upadłościowe.
Czego można żądać w razie naruszenia
Alternatywne uprawnienia w przypadku naruszenia umowy
Wykonanie in natura i odszkodowanie za zwłokę
Gdy dłużnik popada w zwłokę, pierwszym uprawnieniem wierzyciela jest dalsze żądanie wykonania świadczenia in natura oraz odrębne dochodzenie naprawienia szkody wynikającej ze zwłoki. Ustawa reguluje to jako ogólną konsekwencję zwłoki, przewidując, że dłużnik jest zobowiązany do naprawienia szkody wynikającej ze zwłoki, chyba że wykaże, iż nie ponosi winy za popadnięcie w zwłokę.
W przypadku zobowiązań pieniężnych minimalnym odpowiednikiem tej szkody są odsetki za zwłokę. Jeżeli wierzyciel wykaże, że poniósł szkodę przewyższającą wysokość odsetek, może również żądać odszkodowania za szkodę przewyższającą odsetki; dłużnik uwolni się od tej odpowiedzialności tylko wtedy, gdy wykaże, że nie ponosi żadnej winy. Ustawa przewiduje ponadto, że jeżeli wysokość szkody przewyższającej odsetki może być ustalona w toczącym się postępowaniu, sąd – na wniosek powoda – orzeknie również o tej kwocie przy rozstrzyganiu co do istoty sprawy.
Zaletą tego rozwiązania jest zachowanie uprawnień alternatywnych: wierzyciel, oczekując na spełnienie świadczenia, może – gdy zostanie spełniony warunek wyznaczenia terminu – skorzystać z innych środków.
Szkoda wynikająca z niewykonania zobowiązania
W umowach wzajemnych, gdy dłużnik popada w zwłokę, wierzyciel może wyznaczyć odpowiedni termin na wykonanie zobowiązania lub zwrócić się do sądu o jego wyznaczenie. Jeżeli świadczenie nie zostanie spełnione w wyznaczonym terminie, wierzyciel — zachowując prawo do żądania wykonania zobowiązania i odszkodowania za opóźnienie — może, niezwłocznie zawiadamiając o rezygnacji z wykonania świadczenia, żądać naprawienia szkody wynikającej z niewykonania zobowiązania.
Jest to dosłowne sformułowanie ustawy; w praktyce pozycja ta określana jest mianem szkody w interesie pozytywnym — termin ten nie występuje w ustawie. W doktrynie i praktyce przyjmuje się, że szkodę tę oblicza się jako różnicę między sytuacją, w której wierzyciel znajdowałby się, gdyby umowa została należycie wykonana, a jego faktyczną sytuacją. Różnica wynikająca z zastępczego uzyskania niespełnionego świadczenia oraz utracony zysk są uwzględniane w tym zakresie.
Wyraźne brzmienie ustawy stanowi, że zawiadomienia należy dokonać niezwłocznie; opóźnione zawiadomienie podaje w wątpliwość możliwość skorzystania z tej drogi.
Szkoda poniesiona wskutek nieważności umowy
W tym samym przepisie wierzycielowi przyznano trzecią możliwość: odstąpić od umowy, niezwłocznie zawiadamiając o rezygnacji z wykonania świadczenia.
W przypadku odstąpienia od umowy strony są wzajemnie zwolnione z obowiązku świadczenia i mogą żądać zwrotu świadczeń już spełnionych. Wierzyciel może ponadto żądać naprawienia szkody poniesionej wskutek bezskuteczności umowy; dłużnik może się od tego uwolnić, udowadniając, że nie ponosi winy. W praktyce pozycja ta określana jest mianem ujemnego interesu umownego — nie jest to jednak termin ustawowy. W tym zakresie omawia się koszty zawarcia umowy oraz wydatki poniesione w celu przygotowania się do świadczenia.
Odstąpienia od umowy nie należy mylić z jej rozwiązaniem. W umowach o świadczenie ciągłe, jeżeli świadczenie zostało już rozpoczęte, ustawa zastrzega wierzycielowi prawo do rozwiązania umowy zamiast odstąpienia od niej.
Dostosowanie umowy i niemożność świadczenia
Zmiana okoliczności po zawarciu umowy w niektórych przypadkach wpływa na obowiązek spełnienia świadczenia.
Jeżeli spełnienie świadczenia stanie się niemożliwe z przyczyn, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności, zobowiązanie wygasa. W umowach wzajemnych dłużnik, choć zwolniony od obowiązku spełnienia świadczenia, jest zobowiązany do zwrotu otrzymanego od drugiej strony świadczenia zgodnie z przepisami o bezpodstawnym wzbogaceniu oraz traci prawo żądania świadczenia, które nie zostało mu jeszcze spełnione. Wymaga się również, aby dłużnik niezwłocznie zawiadomił wierzyciela o niemożności spełnienia świadczenia oraz podjął niezbędne środki w celu zapobieżenia zwiększeniu szkody.
Nadmierna trudność spełnienia świadczenia stanowi odrębną instytucję, którą ustawa uzależnia od czterech przesłanek: wystąpienia nadzwyczajnego zdarzenia, którego nie można było przewidzieć i którego przewidzenie nie było wymagane, braku związku tego zdarzenia z dłużnikiem, sytuacji, w której żądanie spełnienia świadczenia od dłużnika byłoby sprzeczne z zasadami uczciwości, oraz niewykonania przez dłużnika zobowiązania lub wykonania go z zastrzeżeniem praw. Dokładne brzmienie warunków znajduje się w sekcji poniżej dotyczącej często zadawanych pytań. Jeżeli przesłanki zostaną spełnione łącznie, dłużnik ma prawo żądać od sądu dostosowania umowy do nowych okoliczności; jeżeli nie jest to możliwe, może odstąpić od umowy, a w przypadku umów o świadczenia ciągłe co do zasady skorzystać z prawa wypowiedzenia.
Ustawa stanowi ponadto, że "przepis niniejszego artykułu stosuje się również do zobowiązań w walucie obcej", wyraźnie obejmując swoim zakresem zobowiązania w walucie obcej. Jednakże kwestia, czy sam wzrost kursu waluty stanowi nadmierną trudność spełnienia świadczenia, nie została uregulowana w ustawie; w szczególności w odniesieniu do elementu przewidywalności cztery przesłanki należy ocenić odrębnie w konkretnym przypadku.
Kontrola ważności
Nieważność, wady oświadczenia woli i ogólne warunki umów
Nie każde postanowienie zawarte w tekście wywołuje skutki prawne. Ważność umowy lub poszczególnych jej postanowień podlega odrębnej kontroli, a wyniki tej kontroli mogą się od siebie różnić.
Bezwzględna nieważność jest najsurowszym skutkiem. Umowy sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami ustawy, zasadami współżycia społecznego, porządkiem publicznym lub prawami osobistymi, a także umowy, których przedmiot jest niemożliwy, są bezwzględnie nieważne. Drugi ustęp tego samego przepisu wprowadza zasadę częściowej nieważności: nieważność części postanowień umowy nie wpływa na ważność pozostałych postanowień; jeżeli jednak wyraźnie wynika, że bez tych postanowień umowa nie zostałaby zawarta, cała umowa jest bezwzględnie nieważna. Ustawa nie zawiera przepisu, zgodnie z którym sąd miałby uwzględniać bezwzględną nieważność z urzędu, jednak takie stanowisko jest przyjmowane w doktrynie i praktyce.
Wady oświadczenia woli działają odmiennie: umowa zostaje zawarta, a strona ma prawo nie czuć się nią związana. Ustawa reguluje trzy przypadki — błąd, podstęp i groźbę. Przypadki błędu istotnego są w ustawie wymienione z zastrzeżeniem "w szczególności"; wyliczenie nie jest wyczerpujące, lecz przykładowe, a zwykłe pomyłki rachunkowe zostały uregulowane odrębnie.
W przypadku podstępu istotne jest zastrzeżenie ustawy: strona podstępnie wprowadzona w błąd nie jest związana umową, nawet jeśli jej błąd nie był istotny. Podstęp osoby trzeciej i groźba osoby trzeciej podlegają natomiast odmiennemu reżimowi. W podstępie wymaga się, aby druga strona umowy wiedziała o podstępie lub mogła się o nim dowiedzieć; w groźbie takiego warunku nie ma — brak wiedzy drugiej strony o groźbie może jedynie, ze względów słuszności, rodzić obowiązek naprawienia szkody.
W tych przypadkach możliwość uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli jest ograniczona terminem jednego roku: liczy się go od chwili wykrycia błędu lub podstępu albo ustania groźby. Ustawa w swoisty sposób określa skutek upływu tego terminu — jeżeli strona w tym terminie nie oświadczy, że nie czuje się związana umową, albo nie zażąda zwrotu świadczenia, uważa się ją za potwierdzającą umowę. Ustawa nie używa tu określenia "termin zawity"; jest to nazewnictwo doktryny. Ustawa przewiduje ponadto, że potwierdzenie umowy niewiążącej z powodu podstępu lub groźby nie pozbawia prawa do odszkodowania; w przypadku błędu reżim odszkodowawczy jest ustanowiony w odrębnym artykule i w przeciwnym kierunku — jeżeli strona błądząca ponosi winę, może być zobowiązana do naprawienia szkody drugiej strony.
Nadmierne wykorzystanie jest czwartym kryterium kontroli — dawny termin "gabin" z uchylonej ustawy nie jest już używany. Jeżeli w umowie istnieje wyraźna dysproporcja świadczeń i została ona osiągnięta przez wykorzystanie trudnego położenia, lekkomyślności lub niedoświadczenia strony poszkodowanej, strona ta może oświadczyć, że nie czuje się związana umową, albo zażądać wyrównania dysproporcji świadczeń. Te dwie możliwości są alternatywne. Jeśli chodzi o terminy, ustawa ustanawia regulację dualną: jeden rok i w każdym wypadku pięć lat od zawarcia umowy. Początek terminu rocznego nie jest jednakowy dla wszystkich trzech przesłanek — w przypadku lekkomyślności lub niedoświadczenia decyduje chwila dowiedzenia się, a w przypadku trudnego położenia — chwila ustania tego stanu.
Umocowanie do reprezentacji stanowi odrębną kwestię i jest najczęściej spornym punktem w czynnościach spółki. Umowa zawarta przez nieumocowanego przedstawiciela nie wiąże reprezentowanego, dopóki ten jej nie zatwierdzi. W razie braku zatwierdzenia druga strona może żądać naprawienia poniesionej szkody, a ustawa nałożyła ciężar dowodu na nieumocowanego przedstawiciela: przedstawiciel uwolni się od tej odpowiedzialności jedynie wtedy, gdy udowodni, że druga strona wiedziała o braku umocowania. Z tego względu to, czy druga strona widziała dokument umocowania, ma bezpośredni wpływ na wynik sprawy.
Reżim ogólnych warunków umów poddaje kontroli jednostronnie przygotowane umowy wzorcowe. Jego rdzeń tworzą cztery przepisy. Po pierwsze – kontrola zakresu: aby ogólne warunki umów sprzeczne z interesem drugiej strony weszły w zakres umowy, konieczne jest, by strona je wprowadzająca wyraźnie poinformowała o ich istnieniu, zapewniła możliwość zapoznania się z ich treścią, a druga strona je zaakceptowała; w przeciwnym razie warunki te uważa się za nie napisane. Po drugie – zakaz działający odwrotnie niż reżim ogólnej nieważności: w razie wystąpienia warunków uznanych za nie napisane pozostała część umowy pozostaje ważna, a strona wprowadzająca nie może podnosić, że bez tych postanowień nie byłaby związana pozostałymi. Po trzecie – postanowienia przyznające stronie wprowadzającej jednostronne uprawnienie do zmiany postanowienia na niekorzyść drugiej strony albo do wprowadzenia nowego uregulowania uważa się za nie napisane. Po czwarte – reguła wykładni: ogólne warunki umów, które można rozumieć na wiele sposobów, wykłada się na niekorzyść strony wprowadzającej. Ustawa dodatkowo wskazała, że dla kwalifikacji nie ma znaczenia zakres, rodzaj pisma ani forma; przewidziała też, że reżim stosuje się niezależnie od charakteru do umów przygotowywanych przez osoby i podmioty świadczące usługi wykonywane za zezwoleniem. Ponadto ustawa uznała za nie napisane – z odrębnej przyczyny – ogólne warunki umów obce naturze umowy i właściwości danego stosunku, a także wprowadziła przepis dotyczący kontroli treści. Reżim nie ogranicza się zatem do czterech przepisów.
Na koniec klauzula bezwzględnie obowiązująca: terminy określone w przepisach ogólnych o przedawnieniu nie mogą być zmieniane umową, a zrzeczenie się przedawnienia przed jego upływem jest niedopuszczalne. Zakaz ten nie obejmuje każdego terminu właściwego dla danego typu umowy – szczegóły omówiono w poniższej części dotyczącej przedawnienia. Natomiast dopóki przedawnienie nie zostanie podniesione, sąd nie może go uwzględnić z urzędu – żądanie, którego termin upłynął, nie zostanie oddalone z tego powodu, jeśli druga strona nie podniesie zarzutu.
Terminy
Przedawnienie roszczeń wynikających z umowy
Przedawnienie roszczeń wynikających z umowy różni się od dwuwarstwowej struktury czynów niedozwolonych: co do zasady obowiązuje jeden termin, który rozpoczyna bieg z chwilą wymagalności roszczenia. Nie ma krótkiego terminu uzależnionego od powzięcia wiadomości. Jest to ogólna zasada dotycząca roszczeń umownych; przepisy szczególne dotyczące wad fizycznych uzależniają jednak początek biegu terminu od wydania, przeniesienia lub przejścia własności — różnicę tę przedstawiono w tabeli. Długość terminu zależy natomiast od rodzaju umowy.
Zasadą jest, że termin wynosi dziesięć lat, o ile ustawa nie stanowi inaczej. Ustawa przewiduje ponadto pięcioletni termin dla grupy roszczeń, wymieniając je wyczerpująco w jednym przepisie — w przepisie tym nie ma zwrotu rozszerzającego, takiego jak „w szczególności”. Wymienione sześć grup to: świadczenia okresowe, takie jak czynsz najmu i odsetki od kapitału; należności za nocleg oraz wyżywienie w hotelach, restauracjach i podobnych miejscach; roszczenia z tytułu drobnych robót rzemieślniczych oraz drobnej sprzedaży detalicznej; roszczenia wspólników względem siebie nawzajem oraz względem spółki w ramach spółki; roszczenia z umowy zlecenia, komisu, agencyjnej oraz niehandlowej umowy pośrednictwa; oraz roszczenia z umowy o dzieło — z wyjątkiem przypadków rażącego niedbalstwa wykonawcy. Roszczenie niewymienione w tym katalogu, w braku przepisu szczególnego, podlega terminowi ogólnemu. Sformułowanie „roszczenia z umowy o dzieło” w tym katalogu odnosi się do roszczeń umownych, takich jak wynagrodzenie; powództwa z tytułu wad dzieła podlegają odrębnemu przepisowi i własnym terminom wskazanym w poniższej tabeli.
| Podstawa wierzytelności | Termin | Początek biegu |
|---|---|---|
| Zasada ogólna (jeżeli ustawa nie stanowi inaczej) | 10 lat | przyspieszenie wymagalności |
| Sześć grup wierzytelności enumeratywnie wskazanych w ustawie | 5 lat | przyspieszenie wymagalności |
| Wada sprzedanej rzeczy (w sprzedaży ogólnej) | 2 lat | przeniesienie rzeczy sprzedanej na kupującego |
| Wada przy sprzedaży budynku | 5 lat | przeniesienie własności |
| Wada przy sprzedaży budynku (rażąca wina sprzedawcy) | 20 lat | przeniesienie własności |
| Wada w umowie o dzieło (z wyjątkiem obiektów budowlanych będących nieruchomościami) | 2 lat | odbiór |
| Wada w umowie o dzieło (dotycząca nieruchomych obiektów budowlanych) | 5 lat | odbiór |
| Wada w umowie o dzieło (ciężkie zawinienie wykonawcy) | 20 lat | odbiór |
Nie należy mylić trzeciego i czwartego wiersza tabeli: w sprzedaży ogólnej dwuletni termin biegnie od przeniesienia rzeczy na kupującego, a sprzedawca może, jeśli chce, przyjąć dłuższy termin; natomiast pięcioletni termin przewidziany przez ustawę dla sprzedaży budynku jest uregulowany w odrębnym przepisie, ma zastosowanie tylko wtedy, gdy przedmiotem jest budynek — nieruchomości bez budynku, takie jak grunt lub pole, nie wchodzą w zakres tego wiersza — i biegnie od przeniesienia własności, czyli od wpisu do księgi wieczystej. W sprzedaży ogólnej, jeśli przy przeniesieniu rzeczy obciążonej wadą na kupującego sprzedawca działał z ciężką winą, ustawa stanowi jedynie, że nie można korzystać z dwuletniego terminu, nie wskazując terminu zastępczego; dwudziestoletni termin przy sprzedaży budynku nie powinien być z tym mylony.
W umowie o dzieło istnieją natomiast trzy okresy, które zmieniają się w zależności od charakteru wadliwego dzieła: dwa lata w przypadku dzieł innych niż budowle, pięć lat w przypadku budowli, a w razie ciężkiego zawinienia wykonawcy niezależnie od charakteru wadliwego dzieła dwadzieścia lat.
Roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia nie zostało ujęte w tabeli, ponieważ nie wynika z umowy; jednak w przypadkach odstąpienia i niemożności świadczenia stanowi ono podstawę obowiązku zwrotu, dlatego należy znać termin jego przedawnienia. Roszczenie to przedawnia się z upływem dwóch lat od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o przysługującym mu prawie do żądania zwrotu, a w każdym razie z upływem dziesięciu lat od dnia, w którym nastąpiło wzbogacenie.
Roczny termin biegnący przy wadzie oświadczenia woli również nie jest i nie powinien być ujęty w tabeli: nie jest to termin przedawnienia. Skutek jest także odmienny — po upływie terminu roszczenie nie ulega przedawnieniu, lecz uznaje się, że strona zatwierdziła umowę.
Charakter prawny terminów podanych w tabeli również nie jest jednakowy. Terminów zawartych w przepisach ogólnych o przedawnieniu nie można zmienić umową; natomiast w odniesieniu do dwuletniego terminu dotyczącego wad przy sprzedaży ogólnej ustawa wyraźnie przewiduje, że sprzedawca może zobowiązać się do dłuższego terminu. Jeśli nie uwzględni się tego rozróżnienia, z tabeli wyciągnie się błędne wnioski.
Zawieszenie i przerwanie przedawnienia to odrębne zagadnienie. Ustawa reguluje przyczyny przerwania w dwóch grupach. Pierwsza grupa to uznanie długu przez dłużnika, przy czym grupa ta jest zilustrowana zastrzeżeniem "w szczególności": zapłata odsetek, częściowe spełnienie świadczenia, ustanowienie zastawu lub wskazanie poręczyciela. Druga grupa została wyliczona w sposób ograniczony — wytoczenie powództwa lub podniesienie zarzutu przed sądem albo przed arbitrem przez wierzyciela, wszczęcie postępowania egzekucyjnego lub zgłoszenie do masy upadłości. Przerwanie powoduje rozpoczęcie biegu nowego terminu; jeżeli dług został uznany w instrumencie dłużnym albo stwierdzony wyrokiem sądu lub orzeczeniem arbitrażowym, nowy termin wynosi zawsze dziesięć lat.
W zakresie, wobec kogo przerwanie wywołuje skutek, istnieje szczególna norma dotycząca poręczenia: przerwanie przedawnienia wobec dłużnika głównego jest przerwaniem także wobec poręczyciela, natomiast przerwanie wobec poręczyciela nie wywołuje skutku wobec dłużnika głównego.
Mediacja nie należy do tych przesłanek — w pełnym tekście odpowiedniej ustawy termin „mediator” nie pojawia się w ogóle. W postępowaniu mediacyjnym bieg przedawnienia ulega zawieszeniu, a nie przerwaniu; skutek ten został uregulowany w ustawie regulującej mediację w dwóch odrębnych przepisach, osobno dla mediacji fakultatywnej i mediacji wymaganej jako warunek wszczęcia postępowania sądowego. Różnica między zawieszeniem a przerwaniem ma wymiar praktyczny: w przypadku zawieszenia termin nie biegnie od nowa, lecz kontynuuje bieg od miejsca, w którym został zatrzymany.
Wreszcie, jeżeli powództwo zostało wytoczone przedwcześnie i z tego powodu odrzucone, a w międzyczasie upłynął termin przedawnienia, ustawa przewiduje sześćdziesięciodniowy dodatkowy termin.
Element zagraniczny
Umowy z elementem zagranicznym
Okoliczność, że strony mają miejsce zamieszkania lub siedzibę w różnych państwach, że umowa ma być wykonana za granicą albo że towar ma zostać przewieziony przez granicę, dodaje do umowy dodatkową warstwę: konieczne jest odrębne określenie prawa właściwego oraz właściwego organu. W miejscowościach takich jak Alanya, gdzie turystyka i liczba zagranicznych rezydentów są szczególnie duże, kwestia ta może pojawić się w umowach sprzedaży, umowach o świadczenie usług oraz umowach o roboty budowlane.
Prawo właściwe i wybór prawa
W zakresie stosunków zobowiązaniowych wynikających z umów przepisy międzynarodowego prawa prywatnego przyznają stronom szeroki zakres swobody: stosunki zobowiązaniowe wynikające z umowy podlegają prawu wybranemu przez strony w sposób wyraźny. Wybór prawa, który można w sposób niebudzący wątpliwości ustalić z postanowień umowy lub z okoliczności sprawy, jest również ważny. Strony mogą postanowić, że wybrane prawo stosuje się do całości lub części umowy, i mogą tego wyboru dokonać lub go zmienić w każdym czasie; wybór prawa dokonany po zawarciu umowy obowiązuje ze skutkiem wstecznym, jednak prawa osób trzecich pozostają nienaruszone.
Jeżeli nie dokonano wyboru prawa, umowa podlega prawu, z którym ma najściślejszy związek, a ustawa przewiduje dla tego ustalenia domniemanie oparte na świadczeniu charakterystycznym.
Swoboda wyboru prawa ma dwa istotne ograniczenia. W odniesieniu do umów konsumenckich oraz umów o pracę ustawa wprowadziła odrębne przepisy i zagwarantowała zachowanie minimalnego poziomu ochrony, który słabsza strona miałaby zapewniony na podstawie bezwzględnie obowiązujących przepisów swojego prawa. Przepis dotyczący umów o pracę został zmieniony 4 czerwca 2025 i jest to jedyna zmiana, jakiej właściwa ustawa została poddana od 2007. Drugim ograniczeniem są porządek publiczny i przepisy wymuszające swoje zastosowanie.
Międzynarodowa sprzedaż towarów
Konwencja Narodów Zjednoczonych o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów, której stroną jest Turcja, weszła w naszym kraju w życie 1 sierpnia 2011, a Turcja nie zgłosiła do Konwencji żadnych zastrzeżeń.
Konwencję stosuje się do umów sprzedaży towarów między stronami, których miejsca prowadzenia działalności znajdują się w różnych państwach, w dwóch przypadkach: gdy państwa te są państwami-stronami Konwencji albo gdy normy prawa prywatnego międzynarodowego wskazują prawo państwa-strony Konwencji. Drugi przypadek bywa w praktyce przeoczany — Konwencję można zastosować nawet wtedy, gdy miejsce prowadzenia działalności kontrahenta znajduje się w państwie niebędącym stroną Konwencji.
Jest jeszcze jeden, częściej przeoczany punkt: nawet jeśli strony wybrały prawo tureckie, konwencja nadal ma zastosowanie, ponieważ konwencja stanowi część prawa tureckiego. Wyraźne wyłączenie stosowania konwencji jest jednak możliwe; jeżeli strony nie zawarły w tym zakresie odpowiedniego postanowienia, konwencja ma zastosowanie do stosunku umownego.
Zakres konwencji jest ograniczony. Towary nabyte na użytek osobisty lub rodzinny albo na potrzeby gospodarstwa domowego — z wyjątkiem przypadków, gdy sprzedawca nie wiedział o takim przeznaczeniu i nie musiał o nim wiedzieć — sprzedaże dokonywane w drodze licytacji, sprzedaże w postępowaniu egzekucyjnym lub inne sprzedaże dokonywane z mocy prawa, a także sprzedaż papierów wartościowych, weksli i pieniędzy, statków, łodzi, poduszkowców i statków powietrznych oraz energii elektrycznej są wyłączone z zakresu konwencji. Ponadto konwencji nie podlegają umowy, w których świadczeniem przeważającym jest dostarczenie siły roboczej lub usług; postanowienie to ma rozstrzygające znaczenie w sprawach dotyczących granicy między umową sprzedaży a umową o dzieło. Kwestie dotyczące ważności umowy oraz przejścia własności towarów również pozostają poza zakresem konwencji i są rozstrzygane według właściwego prawa krajowego.
Dwa punkty mają w praktyce rozstrzygające znaczenie: konwencja nie przewiduje wymogu zachowania określonej formy przy zawarciu umowy, a terminy dotyczące zawiadomienia kupującego o wadzie różnią się od terminów przewidzianych w prawie krajowym. W przypadkach, gdy sprzedawca znał wadę lub nie mógł o niej nie wiedzieć, przewidziano ponadto, że sprzedawca nie może powoływać się na te terminy.
Właściwość, arbitraż i zabezpieczenie
W umowach zawierających element zagraniczny strony mogą postanowić, że spór między nimi będzie rozpoznawany przez sąd obcego państwa. Ustawa nie wymaga dla tej umowy zachowania formy pisemnej, lecz przewiduje, że umowa będzie ważna, jeżeli zostanie udowodniona dokumentem pisemnym. Sprawy należące do jurysdykcji wyłącznej sądów tureckich nie mieszczą się w tym zakresie. Ustawa przewiduje ponadto, że w sprawach wynikających z indywidualnych umów o pracę, umów konsumenckich oraz umów ubezpieczenia ustalonej jurysdykcji nie można wyłączyć w drodze umowy stron.
Arbitraż jest najczęściej stosowaną alternatywą w umowach handlowych. W sporach zawierających element zagraniczny, w których miejsce arbitrażu określono jako Turcję, stosuje się przepisy o arbitrażu międzynarodowym; ten sam skutek powstaje, gdy strony postanowią o zastosowaniu tych przepisów. Wymaga się, aby umowa arbitrażowa była pisemna. Ustawa zawęziła swój zakres w dwóch punktach: przepisów o arbitrażu międzynarodowym nie stosuje się do sporów dotyczących praw rzeczowych na nieruchomościach położonych w Turcji oraz do sporów, którymi strony nie mogą swobodnie rozporządzać. W razie istnienia umowy arbitrażowej nie stosuje się przepisów o mediacji jako warunku dopuszczalności powództwa.
W zakresie zabezpieczenia istnieją dwa odrębne reżimy, których nie należy ze sobą utożsamiać. Obowiązek zabezpieczenia przewidziany w ustawie procesowej dotyczy powoda będącego obywatelem tureckim, który nie ma miejsca zwykłego pobytu w Turcji. W odniesieniu do osób fizycznych i prawnych będących cudzoziemcami odrębny przepis znajduje się w przepisach o międzynarodowym prawie prywatnym: cudzoziemcy – osoby fizyczne i prawne – którzy wytaczają powództwo przed sądem tureckim, wstępują do sprawy lub wszczynają postępowanie egzekucyjne, są zobowiązani do złożenia zabezpieczenia, którego wysokość określi sąd, na pokrycie kosztów postępowania i egzekucji oraz szkody strony przeciwnej. Ponieważ w tym przepisie nie ma zastrzeżenia dotyczącego „miejsca zwykłego pobytu”, jego zakres jest szerszy niż zakres przepisu ustawy procesowej. Sąd zwalnia z obowiązku złożenia zabezpieczenia na zasadzie wzajemności.
Doręczenie pozwanemu przebywającemu za granicą następuje co do zasady za pośrednictwem właściwego organu tego państwa i w ramach umów międzynarodowych, których stroną jest Turcja; jeżeli adresat jest obywatelem tureckim, doręczenie może także nastąpić za pośrednictwem Ambasady lub Konsulatu Turcji w tym miejscu — nie jest to droga obowiązkowa, lecz alternatywna. Droga ta w wyraźny sposób wydłuża czas trwania sprawy i powinna być uwzględniona od początku przy planowaniu postępowania.
Uznawanie i wykonywanie zagranicznych orzeczeń
Na podstawie orzeczenia sądu zagranicznego nie można w Turcji bezpośrednio wszcząć postępowania egzekucyjnego; najpierw należy uzyskać od właściwego sądu tureckiego orzeczenie o wykonaniu (tenfiz). Sądem właściwym jest sąd pierwszej instancji (asliye mahkemesi), a sprawy te podlegają uproszczonemu trybowi postępowania. Uznanie (tanıma) umożliwia przyjęcie orzeczenia jako dowodu rozstrzygającego lub jako prawomocnego rozstrzygnięcia; wykonalność zależy natomiast od wykonania (tenfiz).
Jednym z warunków uregulowanych w ustawie pod tytułem "warunki wykonania" jest wzajemność; warunek ten może być spełniony poprzez umowę opartą na zasadzie wzajemności, przepis ustawy umożliwiający w danym państwie wykonanie orzeczeń sądów tureckich albo faktyczną praktykę. Ustawa wyraźnie przewiduje, że warunku tego nie wymaga się przy uznaniu. Do pozostałych warunków należą: wydanie orzeczenia w sprawie, która nie wchodzi w zakres wyłącznej właściwości sądów tureckich, brak wyraźnej sprzeczności z porządkiem publicznym oraz prawidłowe wezwanie lub reprezentowanie osoby, przeciwko której żąda się wykonania. Należy również uwzględnić, że wniesienie środka odwoławczego wstrzymuje wykonanie.
W odniesieniu do zagranicznych orzeczeń arbitrażowych funkcjonuje odrębny reżim, a ustawa używa w tym zakresie nie terminu "warunki wykonania", lecz przesłanki odmowy. Konwencja nowojorska o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych, której Turcja jest stroną, weszła w życie w naszym kraju 30 września 1992 roku, a Turcja złożyła dwa zastrzeżenia: oświadczyła, że będzie stosować konwencję wyłącznie do orzeczeń wydanych na terytorium państwa będącego stroną konwencji oraz wyłącznie do sporów uznanych za mające charakter handlowy. Dlatego przy uzgadnianiu zapisu na sąd polubowny w umowach handlowych istotne jest uwzględnienie etapu wykonania już od samego początku.
Kryteria oceny
Kryteria oceny w sporach umownych
Sposób postępowania w sporze umownym zależy od tego, do jakiego typu należy umowa, czy została ważnie zawarta, jaki jest charakter naruszenia, jakie dowody są dostępne oraz ile czasu upłynęło od dnia wymagalności roszczenia. W ramach tej oceny bierze się łącznie pod uwagę treść umowy, jej załączniki oraz, w stosownych przypadkach, umowę ramową, dokumenty zamówienia i dostawy, faktury i rejestry płatności, korespondencję oraz wezwania.
Na etapie przygotowywania umowy pierwszeństwo ma zapobieganie sporom: wyraźne określenie w tekście praw i obowiązków, czasu i miejsca spełnienia świadczenia, skutków zwłoki, kary umownej, zabezpieczeń, przypadków wypowiedzenia i odstąpienia, prawa właściwego oraz sposobu rozwiązywania sporów wyznacza dalszy tok postępowania. W jednostronnie przygotowanych wzorcach umownych należy od początku uwzględniać kontrolę ogólnych warunków umów.
Które z czynności, które należy zakończyć przed wniesieniem powództwa, mają zastosowanie w odniesieniu do danego roszczenia, ustala się odrębnie w każdej sprawie; ponieważ zakres mediacji jako warunku dopuszczalności powództwa zmienia się w zależności od rodzaju sporu, w tym samym stanie faktycznym mogą mieć zastosowanie różne warunki wstępne wobec różnych pozwanych.
W sprawach z udziałem strony zagranicznej lub z elementem zagranicznym dodatkowo ocenia się prawo właściwe, jurysdykcję, arbitraż, zabezpieczenie, doręczenia oraz uznanie i wykonanie orzeczeń zagranicznych.
W konkretnych sporach ocena prawna zależy od cech umowy i naruszenia.
Do obszarów działalności kancelarii należą spory wynikające z prawa umów. W celu umówienia spotkania można skorzystać ze strony kontaktowej.
Najczęściej zadawane pytania
Często zadawane pytania
Czy umowa musi mieć formę pisemną?
Z zasady nie. Ustawa stanowi, że ważność umów nie jest zależna od zachowania jakiejkolwiek formy, o ile ustawa nie stanowi inaczej. Istnieją jednak dwie odrębne kwestie. Po pierwsze, w odniesieniu do niektórych umów ustawa przewiduje wymóg formy — poręczenie podlega formie pisemnej, a sprzedaż nieruchomości i przyrzeczenie sprzedaży podlegają formie urzędowej; niezachowanie wymaganej formy powoduje, że umowa nie wywołuje skutków prawnych. Po drugie, chodzi o dowód: czynności prawne przekraczające próg pieniężny określony w przepisach postępowania cywilnego muszą być udowodnione dokumentem, a przeciwko twierdzeniu opartemu na dokumencie nie można przesłuchiwać świadków. Problemem więc często nie jest ważność umowy, lecz wykazanie jej istnienia i treści.
Czy korespondencja e-mailowa lub wiadomości wymieniane za pomocą komunikatorów mogą zastąpić umowę?
Umowy, dla których nie przewidziano wymogu zachowania szczególnej formy, mogą być zawarte również w drodze korespondencji; oświadczenie woli może być wyraźne lub dorozumiane. W zakresie dowodów należy jednak rozróżnić poszczególne przypadki. Dane opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym mają moc dokumentu równoważnego dokumentowi opatrzonemu podpisem własnoręcznym i wywołują wszystkie skutki prawne podpisu własnoręcznego. Natomiast w odniesieniu do wiadomości e-mail, krótkich wiadomości tekstowych i zapisów korespondencji brak jest szczególnego przepisu w przepisach prawa; stanowią one dokument w rozumieniu przepisów postępowania cywilnego, nie mają jednak mocy dokumentu równoważnego podpisanemu dokumentowi, lecz mogą, jeśli spełnione są odpowiednie warunki, stanowić początek dowodu na piśmie i umożliwić przesłuchanie świadków. Z tego względu samej korespondencji nie należy uznawać za wystarczającą, lecz oceniać ją łącznie z zapisami dotyczącymi płatności i wydania rzeczy. Ponadto czynności, które ustawy poddają formie urzędowej lub szczególnym formalnościom — takie jak przeniesienie własności nieruchomości, umowa przedwstępna sprzedaży nieruchomości i poręczenie — nie mogą być dokonane nawet z użyciem bezpiecznego podpisu elektronicznego.
Druga strona nie dokonuje płatności — co należy zrobić?
Pierwszym krokiem jest doprowadzenie dłużnika do zwłoki. W przypadku zobowiązań wynikających z umowy zwłoka co do zasady zależy od wezwania; jeżeli dzień spełnienia świadczenia został wspólnie określony przez strony, wezwanie nie jest konieczne. Wezwanie wyznacza zarówno początek naliczania odsetek za zwłokę, jak i moment, w którym możliwe staje się skorzystanie z uprawnień przysługujących wierzycielowi według jego wyboru. Jeżeli zamierza się zrezygnować ze świadczenia lub odstąpić od umowy, ustawa wymaga dodatkowo wyznaczenia odpowiedniego terminu i przewiduje niezwłoczne zawiadomienie o dokonanym wyborze. Na etapie postępowania sądowego to, czy mediacja jest warunkiem dopuszczalności powództwa, zależy od rodzaju sporu; nie jest to jedna reguła obowiązująca w każdym powództwie o zapłatę. Jeżeli wierzyciel posiada dokument, którego podpis został uznany, należy rozważyć również bezpośrednie wszczęcie postępowania egzekucyjnego.
Czy mogę jednostronnie wypowiedzieć umowę?
Zależy to od tego, czy umowa jest umową o świadczenia ciągłe, czy umową o świadczenie jednorazowe, oraz od podstawy wypowiedzenia. W przypadku umów o świadczenia ciągłe oraz gdy rozpoczęto już ich wykonanie, ustawa zastrzegła prawo wierzyciela do wypowiedzenia w razie zwłoki dłużnika. Natomiast w umowach o świadczenie jednorazowe w razie zwłoki drugiej strony stosuje się co do zasady odstąpienie, a w tym celu należy najpierw wyznaczyć odpowiedni termin, a następnie niezwłocznie zawiadomić o dokonanym wyborze. Jeżeli umowa zawiera postanowienie przyznające prawo wypowiedzenia, stosuje się przede wszystkim to postanowienie. Wypowiedzenie dokonane bez ważnej przyczyny może dać drugiej stronie prawo do żądania odszkodowania. Dlatego przed wysłaniem zawiadomienia należy ustalić, z którego prawa się korzysta — wybór jest często nieodwracalny.
Kara umowna jest bardzo wysoka, czy można ją obniżyć?
Co do zasady tak. Brzmienie ustawy jest jednoznaczne: „Sędzia sam z urzędu obniża karę umowną, którą uzna za wygórowaną.” Ustawa nie użyła tu trybu pozostawiającego obniżenie uznaniu sędziego. Istnieje jednak istotne ograniczenie: przepisy prawa handlowego przewidują, że dłużnik mający status kupca nie może żądać od sądu obniżenia wygórowanej kary umownej. Relacja między tymi dwoma przepisami nie została wyraźnie rozstrzygnięta w tekstach ustaw, a pozycja strony będącej kupcem i strony niebędącej kupcem w tej samej umowie jest różna. Rodzaj kary również wpływa na wynik: co do zasady wierzyciel może żądać albo wykonania świadczenia, albo kary; możliwość żądania obu łącznie została ograniczona do wąskiego przypadku.
Zostałem poręczycielem — jak długo będę odpowiadał?
Najpierw bada się formę: poręczenie musi być pisemne, a maksymalna kwota, za którą poręczyciel będzie odpowiadał, data poręczenia oraz, jeśli istnieje, wola bycia poręczycielem solidarnym muszą być napisane własnoręcznie przez poręczyciela; poręczenie niespełniające tych warunków nie jest ważne. W przypadku osób pozostających w związku małżeńskim co do zasady wymagana jest pisemna zgoda małżonka, a zgoda ta musi być wyrażona przed zawarciem umowy lub najpóźniej w chwili jej zawarcia. Zasada ta nie jest kategoryczna — w przypadku poręczeń udzielonych przez właściciela przedsiębiorstwa wpisanego do rejestru handlowego oraz wspólnika lub członka zarządu spółki handlowej w związku z przedsiębiorstwem lub spółką, w przypadku poręczeń udzielonych przez wpisanych do rejestru rzemieślników i rękodzielników w związku z ich działalnością zawodową oraz w niektórych rodzajach kredytów zgoda małżonka nie jest wymagana. Wymagane są łącznie dwa warunki: wpis do rejestru oraz to, by poręczenie było związane z przedsiębiorstwem lub spółką; sam status nie wystarcza; jeżeli ta sama osoba poręcza za osobisty dług osoby trzeciej, zgoda małżonka jest nadal wymagana. W zakresie czasu ustawa przewiduje maksymalny okres dla poręczenia udzielonego przez osobę fizyczną; po upływie tego okresu poręczenie wygasa samoistnie, a bieg terminu rozpoczyna się od zawarcia umowy poręczenia. Przedłużenie jest możliwe jedynie najwcześniej rok przed jego upływem i poprzez pisemne oświadczenie zgodne z formą poręczenia. Dla poręczenia udzielonego przez osobę prawną taki maksymalny okres nie istnieje.
Czy przed wniesieniem pozwu trzeba obowiązkowo skorzystać z mediacji?
Zależy to od rodzaju sporu i istnieje tu rozpowszechniona błędna informacja: nie istnieje ogólny przepis ustanawiający mediację warunkiem wniesienia pozwu w każdej sprawie o zapłatę wierzytelności pieniężnej. Zakres określono w czterech odrębnych reżimach. W sprawach handlowych, których przedmiotem jest określona kwota pieniężna, mediacja jest warunkiem wniesienia pozwu w sprawach o wierzytelność, o odszkodowanie, o uchylenie sprzeciwu, o ustalenie nieistnienia długu i o zwrot świadczenia — ostatnie trzy rodzaje powództw zostały objęte zakresem w 2023 roku. W sporach pracowniczych mediacja jest warunkiem wniesienia pozwu; wyłączone są powództwa o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy i choroby zawodowej. W sporach konsumenckich mediacja jest warunkiem wniesienia pozwu; istnieje pięć wyjątków, w tym sprawy należące do właściwości komisji arbitrażowej ds. konsumentów oraz sprawy dotyczące praw rzeczowych do nieruchomości będącej przedmiotem czynności konsumenckiej. Wreszcie mediacja jest również warunkiem wniesienia pozwu w sporach dotyczących najmu, zniesienia współwłasności, własności lokali i prawa sąsiedzkiego. W sporze umownym nieobjętym tymi czterema reżimami mediacja nie jest obowiązkowa. Jeżeli istnieje umowa o arbitraż, przepisów tych w ogóle się nie stosuje; wnioski o udzielenie zabezpieczenia i o ustanowienie zajęcia również nie muszą czekać na zakończenie tego procesu. Powództwo wniesione bez uprzedniego zwrócenia się do mediatora zostaje odrzucone z przyczyn proceduralnych bez podejmowania jakichkolwiek czynności.
Czy kurs walutowy wzrósł — czy można dostosować umowę?
Ustawa ani kategorycznie nie przyjmuje, ani nie odrzuca takiej możliwości. Przepis o nadmiernej trudności w spełnieniu świadczenia wymaga łącznego wystąpienia czterech przesłanek: pojawienia się nadzwyczajnej sytuacji, której nie przewidziano przy zawieraniu umowy i której nie można było przewidzieć, niepowstania tej sytuacji z przyczyn leżących po stronie dłużnika, zmiany sytuacji na niekorzyść dłużnika w stopniu powodującym, że żądanie spełnienia świadczenia byłoby sprzeczne z zasadami uczciwości oraz tego, że dłużnik nie spełnił jeszcze świadczenia albo spełnił je z zastrzeżeniem praw. Ustawa, stanowiąc, że "przepis tego artykułu stosuje się również do zobowiązań w walucie obcej", wyraźnie objęła swoim zakresem zobowiązania w walucie obcej. Jednak ustawa nie stanowi, że sam wzrost kursu walutowego spełnia te przesłanki; w szczególności przesłanka przewidywalności jest oceniana odrębnie w konkretnym przypadku. Jeżeli przesłanki zostaną spełnione, dłużnik może zażądać od sądu dostosowania umowy; jeśli nie jest to możliwe, może odstąpić od umowy, a w umowach o świadczeniach ciągłych możliwe jest jej rozwiązanie.
Wyjaśnienia zawarte na tej stronie mają charakter ogólnoinformacyjny i nie stanowią opinii prawnej ani porady. Ponieważ okoliczności każdego konkretnego przypadku są różne, ocena prawna powinna być dokonana indywidualnie dla danej sprawy.
Informacje zamieszczone na stronie zostały opublikowane w ramach Regulaminu zakazu reklamy Türkiye Barolar Birliği (Tureckiego Związku Izb Adwokackich) w celu przekazania informacji o obszarach działalności kancelarii, bez sugerowania specjalizacji; nie mają na celu pozyskiwania zleceń.
Wyświetlenie tej strony lub nawiązanie kontaktu za pośrednictwem znajdujących się na niej linków bądź danych kontaktowych nie oznacza nawiązania stosunku pełnomocnictwa między adwokatem a osobą zgłaszającą się ani przyjęcia sprawy.
Informacje i terminy zawarte na stronie zostały przygotowane zgodnie z przepisami obowiązującymi na dzień 4 września 2026. Ponieważ przepisy mogą ulec zmianie, obliczanie terminów należy w każdym przypadku przeprowadzać na podstawie aktualnego tekstu ustawy.
Sposób postępowania w sporach prawnych wynikających z umów może się różnić w zależności od rodzaju umowy, obowiązków stron, charakteru naruszenia oraz dostępnych dokumentów. Dlatego zarówno przy sporządzaniu umowy, jak i przy ocenie po powstaniu sporu istotne jest jasne i prawidłowe zbadanie postanowień, ustalenie praw i obowiązków oraz podjęcie niezbędnych czynności w terminie.
Merve Kartal
Adwokat