Alanya İcra Vəkili və İcra və iflas hüququ
İcra hüququ, ödənilməmiş tələbin dövlət gücündən istifadə edilərək tutulmasını tənzimləyir. Kreditorun özbaşına tələbini tutmasının qadağan olması səbəbindən, borclunun əmlakına yönəlmiş hər bir əməliyyat qanunda göstərilən qayda və ardıcıllığa tabedir.
Təqibin hansı yolla başladılması nəticəyə birbaşa təsir edir. Əlində məhkəmə qərarı olan kreditor ilə yalnız bir fakturaya və ya müqaviləyə əsaslanan kreditorun izləyəcəyi yol, borclunun etiraz imkanları və etirazın təqibi dayandırıb-dayandırmayacağı bir-birindən fərqlidir. Çek, bono və poliçe kimi kambiyo sənədləri isə özlərinə xas xüsusi təqib üsuluna tabedir.
İcra hüququ başdan sona qısa və əksəriyyəti hüquq itirici xarakter daşıyan müddətlərdən ibarətdir. Eyni hadisədə hansı müddətin tətbiq olunduğu, təqibin hansı yolla başladılmasına görə dəyişir: ümumi həbs qoyma yolunda ödəniş əmrinə etiraz müddəti yeddi gündür və etiraz icra idarəsinə edilir, kambiyo sənədlərinə məxsus təqibdə isə müddət beş gündür və etiraz birbaşa icra məhkəməsinə edilir. Buna görə də ilk müəyyən edilməli olan, əldə olan sənədin ödəniş əmri, yoxsa icra əmri olması və təbliğ tarixidir.
Əsas fəaliyyət sahələri
İcra və iflas hüququnda başlıca mübahisələr
İcra təqibi tək bir əməliyyat deyil, bir-biri ilə əlaqəli əməliyyatlar zənciridir. Təqibin qətiləşməsi, əmlaka həbs qoyulması, əmlakın satışa çıxarılması və pulun bölüşdürülməsi ayrı-ayrı mərhələlərdir; hər mərhələdə müxtəlif etiraz və şikayət yolları mövcuddur və müxtəlif müddətlər tətbiq edilir.
Alacağın icra təqibi və səlahiyyətli icra idarəsi
Pul və təminat tələbləri üzrə icra təqibi, bir qayda olaraq, borclunun yaşayış yeri üzrə icra idarəsində başlanılır. İcra və İflas Qanunu buna əlavə olaraq, təqibə əsas olan müqavilənin bağlandığı yer üzrə icra idarəsini də səlahiyyətli saymışdır. Bundan başqa, Mülki Prosessual Məcəllənin aidiyyət qaydaları müvafiq olaraq tətbiq edildiyindən, müqavilədən irəli gələn tələblər üzrə müqavilənin yerinə yetiriləcəyi yer üzrə icra idarəsində də təqib aparıla bilər. Müqavilənin bağlandığı yer ilə onun yerinə yetiriləcəyi yerin fərqli olduğu hallarda kreditorun qarşısında bir neçə seçim olur.
Tərəflər arasında səlahiyyət müqaviləsi olduqda, bu müqavilənin etibarlılığı ayrıca qiymətləndirilir. Qanun səlahiyyət müqaviləsi bağlamaq imkanını yalnız tacirlərin və ya publik hüquqi şəxslərin öz aralarındakı mübahisələrə münasibətdə tanımışdır; buna görə də hazır (matbu) kredit, abunəlik və ya bənzər müqavilələrdə yer alan səlahiyyət şərtləri istehlakçıya qarşı hüquqi nəticə doğurmur. Əmək mübahisələrində səlahiyyət müqaviləsi qanunda açıq şəkildə etibarsız sayılmışdır. İstehlakçı mübahisələrində isə istehlakçının öz yaşayış yerindəki orqana müraciət etmək imkanı ayrıca qorunmuşdur.
İcra idarəsinin səlahiyyətinə dair etiraz mahiyyəti üzrə etirazla birlikdə və müəyyən edilmiş müddətdə irəli sürülməlidir; icra məhkəməsi səlahiyyət etirazına digər etirazlardan əvvəl baxaraq bu barədə qəti qərar verir. Müəyyən edilmiş müddətdə etiraz edilməzsə, səlahiyyət məsələsi qəti müəyyənləşir və səlahiyyətsiz icra idarəsində başlanmış təqib öz qüvvəsini saxlayır. Kambiyo veksellərinə xas təqibdə səlahiyyət etirazı da borca etirazla birlikdə, beş gün ərzində birbaşa icra məhkəməsinə verilir.
Tələbin əsaslandığı sənəd təqib yolunun seçimini birbaşa müəyyən edir. Məhkəmə qərarı və ya qanunun ilam xarakterli hesab etdiyi bir sənəd varsa, ilamlı icra təqibi; çek, bono və ya poliçe varsa, kambiyo veksellərinə xas təqib; ipoteka və ya daşınar əmlak üzərində girov varsa, girovun pula çevrilməsi yolu tətbiq edilir. Bunların heç biri yoxdursa, ümumi həbs yolu ilə təqib aparılır.
İcra əməliyyatlarının nə vaxt həyata keçirilə biləcəyi də qanunla məhdudlaşdırılmışdır. Günəşin batmasından bir saat sonra ilə doğmasından bir saat əvvələ qədərki dövrdə (gecə vaxtı) və tətil günlərində icra əməliyyatı aparıla bilməz; lakin tətil günlərində həbs və bildiriş göndərilə, habelə mühafizə tədbirləri görülə bilər, gecə iş görülən yerlərdə gecə vaxtı gəlirə həbs qoyula bilər və borclunun əmlakı gizlətdiyi məlum olarsa, gecə vaxtı belə həbs qoyula bilər. Qanun həmçinin icranın müvəqqəti təxirə salındığı (talik) halları sadalamışdır: borclunun həyat yoldaşı və ya qan və ya qohumluq əlaqəsi etibarilə üsulundan və ya füruundan birinin ölümü halında icra, ölüm günü ilə birlikdə üç gün müddətinə təxirə salınır; tərikənin borclarına görə də ölüm günü ilə birlikdə üç gün ərzində icra təxirə salınır və vərəsə mirası qəbul və ya rədd etməmişsə, Türk Mülki Məcəlləsində nəzərdə tutulan müddətlər başa çatanadək icra təxirə salınır. Konkordato üçün möhlət verilmiş və ya qanunda göstərilən bir səbəblə icra təxirə salınmışsa, həmin borcluya qarşı icra əməliyyatı aparıla bilməz.
Həbs və Mühafizə
İcra təqibinin qəti202ləşməsindən sonra kreditorun tələbi ilə borclunun əmlakına həbs qoyulur; icra idarəsi tələb tarixindən etibarən ən geci üç gün ərzində həbs qoyur. Həbs, alacağı və icra xərclərini ödəmək üçün kifayət edən miqdarda tətbiq edilir və qanun bu miqdarı aşacaq şəkildə həbs qoyulmasını açıq şəkildə qadağan etmişdir. Borclunun daşınar və daşınmaz əmlakına, üçüncü şəxslərdə olan hüquq və tələblərinə, habelə bank hesablarına həbs qoyula bilər; daşınmaz əmlaka qoyulan həbs daşınmaz əmlakın reyestrinə şərh edilir.
Qanun, borclunun və ailəsinin dolanışığını təmin etməsi və peşə fəaliyyətini davam etdirə bilməsi üçün zəruri olan bəzi mal və hüquqları həbsdən kənarda saxlamışdır. Borclu ilə eyni dam altında yaşayan ailə üzvlərinə məxsus şəxsi əşyalar və ailənin ümumi istifadəsinə xidmət edən ev əşyalarının hamısı, qiymətli əşyalar istisna olmaqla, həbs edilə bilməz. İqtisadi fəaliyyəti kapitalından daha çox fiziki əməyə əsaslanan borclunun bu fəaliyyəti üçün zəruri olan peşə əşyaları, ailənin iki aylıq dolanışığı üçün lazım olan ərzaq və yanacaq, tələbə təqaüdləri və borclunun vəziyyətinə uyğun evi də qanunda sadalanan hallara daxildir. Bu mühafizənin qanuni bir həddi vardır və səhifədə tez-tez nəzərdən qaçırılır: peşə əşyaları, fermerin dolanışığı üçün zəruri alət və heyvanlar, bağ-bağça alətləri və vəziyyətinə uyğun ev baxımından istisna, borcun bu əşyanın dəyərindən yaranmaması halına aiddir; borc həmin malın dəyərindən yaranmışsa, mühafizə tətbiq edilmir. Ailə üzvlərinə məxsus şəxsi əşyalar və ümumi istifadəyə xidmət edən ev əşyaları isə 2023 ilində edilən dəyişikliklə bu həddin xaricində saxlanılmışdır. Qanun həmçinin yüksək dəyərə malik mallar üçün ayrıca prosedur nəzərdə tutmuşdur: peşə əşyaları, bağ-bağça alətləri, fermerin alətləri və vəziyyətinə uyğun ev baxımından malın dəyəri yüksək olduqda, mal həbs edilərək satılır və satışdan əldə olunan məbləğin vəziyyətinə uyğun bir hissəsi ehtiyaclarını ödəyə bilməsi üçün borcluya verilir. Bu mühafizədən əvvəlcədən imtina edilməsinə dair müqavilələr etibarsızdır. Həbsin yol verilən olub-olmadığını əvvəlcə icra müdiri qiymətləndirir; müdürün bu barədəki əməliyyatından şikayət vermək üçün yeddi gün müddət vardır.
Əmək haqqı və bu kimi gəlirlər üzrə qanun qismən həbs rejimi nəzərdə tutmuşdur. Lakin buradakı dörddəbir nisbəti borclunu qoruyan yuxarı hədd deyil, tələbkarın xeyrinə aşağı həddir: qanun həbs olunacaq məbləğin gəlirin dörddəbirindən az ola bilməyəcəyini müəyyən edir. Borclunun və ailəsinin dolanması üçün icra məmuru tərəfindən təqdir edilən məbləğ bu həddin altına endirilmir. Qanun burada aliment tələbləri üçün ayrıca nisbət nəzərdə tutmamışdır; aliment tələblərinin tutulmasında dörddəbir həddinin tətbiq edilməməsi istiqamətindəki praktika qanun mətnindən deyil, məhkəmə qərarlarından qaynaqlanır. Qanunun özü növbəlilik qaydası müəyyən etmişdir: birdən çox həbs varsa, onlar növbəyə qoyulur və növbədə öndə olan həbs üzrə tutulma başa çatmadıqca sonrakı həbs üzrə tutulmaya başlanıla bilməz. Minimum əməkhaqqı səviyyəsindəki gəlirlərin qorunmasına dair praktika isə qanun mətnindən deyil, məhkəmə qərarlarından qaynaqlanır.
Borclunun üçüncü şəxslərdəki hüquqlarının və tələblərinin həbsi həbs xəbərnaməsi proseduru ilə həyata keçirilir və hər mərhələnin öz müddəti vardır. Birinci həbs xəbərnaməsinə yeddi gün ərzində etiraz edilməzsə, borc üçüncü şəxsin öhdəliyi hesab olunur; ikinci xəbərnaməyə də eyni müddətdə etiraz edilməzsə, üçüncü xəbərnamə təbliğ edilir və bundan sonra on beş gün ərzində ya borc ödənilir, ya da mənfi təsbit iddiası qaldırılır. Üçüncü şəxs mənfi təsbit iddiasını vaxtında qaldırmışsa, iddianın qaldırıldığına dair sənədi bildirişin verildiyi tarixdən etibarən iyirmi gün ərzində icra şöbəsinə təqdim etdikdə, onun barəsində aparılan məcburi icra hərəkətləri mənfi təsbit iddiası üzrə verilmiş qərar qanuni qüvvəyə minənədək dayandırılır; bu müddət ərzində satış tələb etmək müddətləri işləmir. Qanun burada üçüncü şəxsə sənəd təqdim etməklə qorunma deyil, iddia qaldırmaq öhdəliyi qoymuşdur; bu iddiada üçüncü şəxs təqib borclusuna borclu olmadığını və ya malın təqib borclusuna məxsus olmadığını sübut etməyə borcludur və iddiaya sabit dövlət rüsumu alınmaqla baxılır. Mənfi təsbit iddiasını uduzan üçüncü şəxs, iddianın predmetini təşkil edən şeyin dəyərinin iyirmi faizindən az olmamaq şərtilə zərərin ödənilməsinə məhkum edilir. Banklarda həbs xəbərnaməsi bütün filialları əhatə edəcək şəkildə bankın mərkəzinə təbliğ edilir.
Həbs edilmiş malların mühafizəsi qanunda mərhələli şəkildə tənzimlənmişdir və sərbəst seçim deyildir. Pul, qiymətli kağızlar, qızıl, gümüş və digər qiymətli əşyalar icra şöbəsində mühafizə edilir. Digər daşınar malların mühafizəsi, xərcləri əvvəlcədən tələbkardan alınmaqla, lisenziyalı yeddiəmin anbarlarında həyata keçirilir. Malın borclunun yanında saxlanılması yalnız tələbkarın razılığı ilə və tələb edildikdə verilməsi şərtilə müvəqqəti olaraq mümkündür; üçüncü şəxsə yeddiəmin kimi verilməsi isə həmin şəxsin qəbulundan asılıdır. Mühafizə altına alınmamış mal satıla bilməz. Reyestrdə qeydiyyatda olan nəqliyyat vasitələrində mühafizə, qiymətləndirmə və satış tələbinin birlikdə həyata keçirilməsi, habelə bunların xərclərinin birlikdə əvvəlcədən ödənilməsi tələb olunur. İcra məmurunun mühafizəyə dair hərəkətindən şikayət verilə bilər.
Satış və pula çevirmə
Həbs qoyulmuş əmlakın pula çevrilməsi elektron mühitdə həyata keçirilir. Qanun daşınar və daşınmaz əşyaların artırma yolu ilə satışında elektron satış portalını yeganə yol kimi nəzərdə tutmuşdur; fiziki artırma yerində satış üsulu ləğv edilmişdir. Bu üsuldan kənarda qalan iki hal borcluya satış səlahiyyəti verilərək əşyanın razılıqla satılması və qanunda sadalanan şərtlərin mövcud olduğu hallarda bazarlıq yolu ilə satışdır.
Portal vasitəsilə həyata keçirilən proses öz müddətləri ilə işləyir. Satış elanı, təklif vermə müddətinin başlamasından ən azı on beş gün əvvəl verilir və təklif vermə müddəti yeddi gündür. Hərrac təxmini dəyərin əlli faizi üzrə başlanır; lakin hərracın keçirilməsi üçün artırma məbləğinin təxmini dəyərin əlli faizi ilə həmin əmlakla təmin edilmiş və satış istəyən şəxsin alacağına nisbətən üstün hüquqa malik alacaqların cəmindən hansı daha çoxdursa, həmin məbləği və buna əlavə olaraq pula çevirmə və bölüşdürmə xərclərini aşması şərtdir; yəni əlli faiz hər halda kifayət edən təklif deyil. Təkliflər arasındakı fərq satışa çıxarılan əmlakın təxmini dəyərinin mində beşindən və hər halda min Türk lirəsindən az ola bilməz. Artırma müddətinin son on dəqiqəsi ərzində yeni təklif verilərsə, artırma üç dəqiqə uzadılır və uzadılma müddəti ərzində daxil olan hər yeni təkliflə bu uzadılma təkrarlanır; uzadılma müddətlərinin cəmi bir saatı keçə bilməz. Qanun ikinci artırmanı sonradan müəyyən edilən bir əməliyyat kimi tənzimləmir: ikinci artırmanın başlanğıc tarixi birinci artırmanın bitdiyi tarixdən etibarən bir ayı keçməyəcək şəkildə müəyyən edilir və hər iki artırmanın gün və saat aralığı əvvəlcədən birlikdə elan edilir. Hərrac bedelinin yeddi gün ərzində nağd ödənilməsi tələb olunur.
Ümumi mülkiyyətə xitam verilməsi məqsədilə aparılan satışlarda, vərəsələr arasında keçirilən birinci artırmada əmlakın təxmini dəyərinin tam ödənilməsi tələb olunur. Hərrac bedelini vaxtında ödəməyən alıcı üçün qanun ayrıca inzibati cərimə də nəzərdə tutmuşdur.
Satış tələbinin vaxtında verilməsi həbsin qüvvədə qalmasının qanuni şərtidir. Həbs yolu ilə icraatda satış həbs qoyulduğu tarixdən etibarən bir il ərzində tələb edilməlidir. Rəhni pula çevirmə yolu ilə icraatda müddət ödəmə və ya icra əmrinin təqdim edilməsindən etibarən daşınar rəhni üzrə altı ay, ipoteka üzrə isə bir ildir. Qanun bu halda açıq nəticə müəyyən etmişdir: qiymətləndirmə və satış xərclərinin hamısı satış tələbi ilə birlikdə əvvəlcədən ödənilməzsə, satış tələbi verilməmiş sayılır; əvvəlcədən ödənilmiş məbləğin satış prosesi zamanı kifayət etmədiyi müəyyən edilərsə, icra müdiri tərəfindən on beş günlük müddət verilir və bu müddətdə çatışmayan məbləğ tamamlanmazsa, tələb yenə verilməmiş sayılır. Həbs yolu ilə icraatda müddət ərzində satış tələb edilməzsə və ya tələb geri götürülərək müddət ərzində yenilənməzsə, həmin əmlak üzərindəki həbs qüvvədən düşür; rəhni pula çevirmə yolu ilə icraatda isə nəticə fərqlidir və qanun bu halda icraatın xitam olunacağını nəzərdə tutmuşdur. Satış tələbi yalnız bir dəfə geri götürülə bilər. Bununla belə, bir illik müddət ərzində satışı tələb edildiyi halda artırma nəticəsində satışı həyata keçirilməyən əmlakla bağlı satış tələb etmə müddəti satış istəyən kreditor baxımından daha bir il uzanır; bu uzadılma satış tələb etməyən kreditora əlavə müddət qazandırmır. Həbsin qüvvədən düşməsinə səbəb olan kreditor həmin əmlaka dair həbs və mühafizə xərclərinə görə məsuliyyət daşıyır.
Satışdan əvvəl əmlakın dəyəri müəyyən edilir. Dəyərin müəyyən edilməsi haqqında hesabatın təbliğindən etibarən yeddi gün ərzində şikayət verilə bilər; həmçinin şikayət tarixindən etibarən yeddi gün ərzində zəruri xərc yatırılmazsa, tələb qəti şəkildə rədd edilir. Bu müddətlər keçdikdən sonra müəyyən edilmiş dəyər qəti olur və satış həmin dəyər əsas götürülməklə həyata keçirilir. Qəti olmuş dəyərin müəyyən edildiyi tarixdən etibarən iki il keçmədikcə yenidən dəyərin müəyyən edilməsi tələb edilə bilməz; qanun bu qaydanın istisnasını təbii fəlakətlər və torpağın tikinti təyinatında çox mühüm dəyişikliklərə səbəb olan oxşar hallarla məhdudlaşdırmışdır.
Daşınmaz əmlak satışlarında satış elanının maraqlı şəxslərə təbliğ edilməsi tələb olunur. Lakin qanun bu qaydaya bir məhdudiyyət qoymuşdur: daşınmaz əmlak reyestrində və ünvan qeydiyyatı sistemində ünvanı olmayan maraqlı şəxslər barəsində ayrıca ünvan araşdırması aparılmır və elanın verilməsi təbliğ etməni əvəz edir. Buna görə də hər bir təbliğ çatışmazlığı hərracın ləğvi səbəbi deyildir. Daşınmaz əmlak üzərində ipotekası olan kreditorlar və digər maraqlı şəxslər hüquqlarını satış elanından etibarən on beş gün ərzində bildirməsələr, hüquqları daşınmaz əmlak reyestri ilə təsdiqlənmədiyi halda satış məbləğinin bölüşdürülməsindən kənarda qalırlar.
Hərracın ləğvi tələbi, hərrac tarixindən etibarən yeddi gün ərzində və qanunda göstərilən əsaslara söykənməklə irəli sürülür. Ləğv tələbi irəli sürə biləcək şəxslər qanunda sadalanmışdır: yalnız satış tələb edən kreditor, borclu, həbs qoyulmuş əmlakın rəsmi reyestrində qeydiyyatda olan maraqlı şəxslər və məhdud əşya hüquqlarının sahibləri ilə qiymət təklif etməklə hərracda iştirak edənlər, ölkə daxilində bir ünvan göstərmək şərtilə bu tələbi irəli sürə bilərlər; 25 Dekabr 2025-də qüvvəyə minən dəyişikliklə, bu şəxslərdən başqa şəxslər tərəfindən irəli sürülən ləğv tələbinin məhkəmə tərəfindən iş üzrə və qəti şəkildə rədd ediləcəyi açıq şəkildə tənzimlənmişdir. Tələbin rədd edilməsi halında qanun hərrac qiymətinin on faizinə qədər pul cəriməsi nəzərdə tutmuşdur. Nisbi rüsum və təminat isə hər kəsdən tələb olunmur: bunlar satış tələb edən kreditorun, borclunun, rəsmi reyestrdə qeydiyyatda olan maraqlı şəxslərin və məhdud əşya hüquqlarının sahiblərinin xaricində qalan şəxslərin tələbləri üçün nəzərdə tutulmuşdur; rüsumun yarısı tələb irəli sürülərkən əvvəlcədən yatırılır və tələb qəbul edilərsə, müraciət əsasında geri qaytarılır. Eyni dəyişikliklə, təminatın və ya rüsumun ümumiyyətlə yatırılmaması və ya natamam yatırılması halında məhkəmənin təbliğ edəcəyi bildirişdə onun iki həftəlik qəti müddət ərzində tamamlanmasının tələb edilməsi, əks halda tələbin iş üzrə rədd edilməsi qaydası gətirilmişdir. Buna görə də ləğv tələbinin əsasının əvvəlcədən qiymətləndirilməsi zəruridir.
Əmlakın müvəqqəti həbsə alınması və müvəqqəti hüquqi müdafiə
Qanun ehtiyati həbslə bağlı şərtləri açıq şəkildə müəyyən etmişdir: qayda olaraq girovla təmin edilməmiş və vaxtı çatmış pul tələbinin kreditoru borclunun özündə və ya üçüncü şəxsdə olan daşınar və daşınmaz əmlakına, tələblərinə və digər hüquqlarına ehtiyati həbs qoyulmasını tələb edə bilər. Vaxtı çatmamış borc üçün ehtiyati həbs yalnız iki halda tələb edilə bilər: borclunun müəyyən yaşayış yerinin olmaması və ya borclunun öhdəliklərindən azad olmaq məqsədilə əmlakını gizlətməyə, qaçırmağa hazırlaşması, yaxud özünün qaçmağa hazırlaşması və ya qaçması, yaxud bu məqsədlə kreditorun hüquqlarını pozan saxta əməliyyatlar aparması. Bu yolla ehtiyati həbs qoyularsa, borc yalnız borcluya münasibətdə vaxtı çatmış hesab edilir. Ehtiyati həbs borclunun əmlakını özgəninkiləşdirməsinin qarşısını almağa yönəlmiş müvəqqəti hüquqi müdafiə vasitəsidir və məhkəmə qərarı ilə tətbiq edilir.
Qərarın müddətləri ikidən çoxdur və onların hər biri ayrıca hüquq itkisinə səbəb olur. Kreditor qərar tarixindən etibarən on gün ərzində qərarın icra edilməsini tələb etməlidir. Bundan əlavə, ehtiyati həbsin tətbiq edildiyi tarixdən, borclu hazır olmadıqda isə qərarın ona bildirildiyi tarixdən etibarən yeddi gün ərzində ya icra təqibinə başlamalı, ya da iddia qaldırmalıdır. Bundan sonrası səhifədə tez-tez gözdən qaçırılan məqamdır: ehtiyati həbsə əsasən başlanmış icra təqibində borclu ödəniş əmrini mübahisələndirərsə, etiraz kreditora bildirilir və kreditor bildiriş tarixindən etibarən yeddi gün ərzində icra məhkəməsindən etirazın aradan qaldırılmasını tələb etməli və ya məhkəmədə iddia qaldırmalıdır. Yəni ümumi həbs yolu üzrə kreditora verilən altı aylıq və bir illik müddətlər ehtiyati həbslə bağlı işdə tətbiq edilmir. İcra məhkəməsi etirazın aradan qaldırılması tələbini rədd edərsə, qərarın elan edildiyi və ya bildirildiyi tarixdən etibarən yeddi gün ərzində iddia qaldırılmalıdır. Əgər pul tələbi ilə bağlı iddia artıq məhkəmədə baxılırdısa və ya kreditor yuxarıda göstərilən müddət ərzində iddia qaldırmışdısa, işin mahiyyəti üzrə qərarın bildirildiyi tarixdən etibarən bir ay ərzində icra təqibinə başlanması tələb olunur. Bu müddətlərdən birinin ötürülməsi, iddiadan və ya icra təqibinə başlamaq tələbindən imtina edilməsi, icra təqibinə başlamaq tələbinin qanuni müddətlərin keçməsi ilə qüvvədən düşməsi, məhkəmə işinin icraatsız saxlanıldıqdan sonra bir ay ərzində təzələnməməsi və ya kreditorun iddiasında haqsız çıxması halında ehtiyati həbs qüvvədən düşür.
Kreditorun təminat göstərməsi qaydadır. Qanun bunun iki istisnasını müəyyən etmişdir: tələb məhkəmə qərarına əsaslanırsa, təminat tələb edilmir; məhkəmə qərarı qüvvəsinə malik sənədə əsaslanırsa, təminatın tələb olunub-olunmadığını məhkəmə müəyyən edir.
Qərara qarşı borclunun və üçüncü şəxslərin müraciət imkanları da müəyyən edilmişdir. Özü dinlənilmədən verilmiş ehtiyati həbs qərarına qarşı borclu həbsin əsaslandığı səbəblərə, məhkəmənin səlahiyyətinə və təminata etiraz edə bilər. Borclu iştirak etdiyi həbslərdə həbsin tətbiq edildiyi, digər hallarda isə həbs protokolunun ona bildirildiyi tarixdən etibarən yeddi gün ərzində məhkəməyə müraciət etməlidir. Hüquqları pozulan üçüncü şəxslər də ehtiyati həbsdən xəbər tutduqları tarixdən etibarən yeddi gün ərzində həbsi əsaslandıran səbəblərə və ya təminata etiraz edə bilərlər. Məhkəmə yalnız göstərilən səbəblərlə məhdudlaşan araşdırma aparır; etirazı əsaslı hesab edərsə, qərarını dəyişdirə və ya ləğv edə bilər. Etiraz üzrə verilən qərardan apellyasiya qaydasında şikayət verilə bilər; regional apellyasiya məhkəməsinin qərarı qətidir və apellyasiya şikayətinin verilməsi ehtiyati həbs qərarının icrasını dayandırmır. Borclu həmçinin pul, məhkəmənin qəbul edəcəyi girov, səhmlər və ya istiqrazların depozitə qoyulması, yaxud daşınmaz əmlak girovu və ya etibarlı bank zaminliyi təqdim etmək şərti ilə ehtiyati həbsin ləğv edilməsini istəyə bilər. Qərara qarşı borclunun etiraz etmək imkanı və əsassız ehtiyati həbsdən irəli gələn zərərin ödənilməsi tələbi ayrıca müəyyən edilmişdir.
Kambio sənədinə əsaslanan tələblərdə də ehtiyati həbs tələb oluna bilər; bu mərhələdə sənədin qanunda nəzərdə tutulan forma şərtlərini daşıyıb-daşımadığı araşdırılır.
Addım-addım proses
İcra təqibi necə aparılır?
Təqib tələbi və ödəniş əmri
Təqib, kreditorun icra dairəsinə təqib tələbi ilə müraciət etməsi ilə başlayır. Tələbdə tələbin məbləği, əsası və təqib yolu göstərilir. Qanun faizi ayrıca bir element kimi tələb edir: faizli tələblərdə faizin məbləği ilə hesablanmağa başladığı günün təqib tələbində göstərilməsi məcburidir. Tələb xarici valyutada yaranıbsa, əlavə olaraq hansı tarixdəki məzənnə üzrə tələb edildiyi və faizinin göstərilməsi lazımdır. Borclu baxımından bunun qarşılığı budur: etiraz yalnız tələbin özünə və ya məbləğinə deyil, birbaşa faizə də yönəldilə bilər; faiz dərəcəsinə, hesablanmağa başladığı günə və ya tələb olunan faiz növünə etiraz da vaxtında və qaydasına uyğun edilməlidir. Tələb icra dairəsinə yazılı, şifahi və ya elektron vasitələrlə edilə bilər. Tələb bir sənədə əsaslanırsa, sənədin əsli və ya kreditor, yaxud onun nümayəndəsi tərəfindən təsdiq edilmiş, borcluların sayından bir nüsxə artıq nüsxəsinin təqib tələbi təqdim edilən zaman icra dairəsinə verilməsi məcburidir. Təqib xərcləri borcluya aiddir; lakin kreditor tələb etdiyi əməliyyatın xərcini və borclunun edə biləcəyi etiraza dair bildirişin ona çatdırılması xərcini avans kimi əvvəlcədən ödəyir və bu xərcləri ilk ödənilən puldan ala bilər. İcra dairəsi tələbə uyğun olaraq borcluya ödəniş əmri və ya icra əmri göndərir.
Bu mərhələdə əmrin borcluya qaydasına uyğun çatdırılıb-çatdırılmadığı yoxlanılır. Bildiriş qaydasına zidd həyata keçirilmiş olsa belə, müxatəb bildirişdən xəbərdar olmuşsa, bildiriş etibarlı sayılır və müxatəbin bildirdiyi öyrənmə tarixi bildiriş tarixi kimi qəbul edilir. Yəni qaydanın pozulması müddətləri sıfırlamır, başlanğıc anını dəyişdirir. Qaydanın pozulmasının irəli sürülməsi öyrənmədən etibarən yeddi gün ərzində şikayət yolu ilə olur; etiraz müddəti bu səbəbdən buraxılmışsa, öyrənmədən etibarən üç gün ərzində gecikmiş etiraz yolu gündəmə gəlir. Müddətlər bildiriş tarixindən hesablanmağa başladığından, bildiriş tarixinin və qaydanın pozulması halında öyrənmə anının müəyyən edilməsi müddətin hesablanmasının başlanğıcını müəyyənləşdirir.
Etiraz, Etirazın Aradan Qaldırılması və Ləğvi
Etiraz müddəti və etirazın ediləcəyi orqan təqib yoluna görə dəyişir. Ümumi həbs qoyulması yolunda borclu ödəniş əmrinin çatdırılmasından etibarən yeddi gün ərzində icra dairəsinə etiraz edir və vaxtında edilən etiraz təqibi öz-özünə dayandırır. Veksellərə xas icra təqibində isə müddət beş gündür və etiraz birbaşa icra məhkəməsinə edilir; ödəniş müddəti on gündür. Bu etiraz satışdan başqa icra təqibi əməliyyatlarını dayandırmır — yəni satış dayanır, əmlaka həbs qoyulması və digər əməliyyatlar davam edir; təqibin tamamilə dayandırılması üçün icra məhkəməsindən ayrıca qərar alınması lazımdır. İlamlı təqibdə icra əmrinə əməl etmə müddəti yeddi gündür və borclunun etiraz yolu ilə təqibi dayandırmaq imkanı yoxdur.
Ümumi həbs yolu ilə icra təqibinin dayandırılması halında kreditorun iki yolu vardır və bu yollar üzrə müddətlər fərqlidir. Əlində qanunda sadalanan sənədlərdən biri varsa, etirazın ona bildirilməsindən etibarən altı ay ərzində icra məhkəməsindən etirazın aradan qaldırılmasını istəyə bilər; bu müddət ötürüldükdə, eyni tələb üzrə yenidən qətnaməsiz icra təqibi apara bilməz. Belə bir sənəd yoxdursa, etirazın bildirilməsindən etibarən bir il ərzində ümumi məhkəmədə etirazın ləğvi barədə iddia qaldırır; bu müddət ötürülsə belə, ümumi müddəalara əsasən tələb iddiası qaldırmaq hüququ saxlanılır. Hər iki müddət eyni vaxtda axmağa başladığı üçün hansından istifadə ediləcəyinin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi zəruridir.
Etirazın aradan qaldırılması yolu kreditorun əlində müəyyən bir sənədin olmasından asılıdır. Qanun bu sənədləri iki başlıq altında sadalamışdır: imzası etiraf edilmiş və ya notariat qaydasında təsdiq edilmiş, borc etirafını ehtiva edən sənəd; yaxud rəsmi idarələr və ya səlahiyyətli orqanlar tərəfindən lazımi qaydada verilmiş qəbz və ya sənəd. Adi sənədə əsaslanan icra təqibində borclu imzanı inkar edibsə, qanun ayrıca bir yol nəzərdə tutmuşdur: etirazın müvəqqəti olaraq aradan qaldırılması. Bu yolda qəbul edilən qərar müvəqqəti xarakter daşıyır və borclunun borcdan qurtulma iddiası qaldırmaq hüququ qüvvədə qalır.
Hər iki iddiada da qanun təzminat nəzərdə tutmuşdur, lakin şərtlər iki tərəf üçün eyni deyildir. Təzminat dərəcəsi iyirmi faizdən az ola bilməz; bu, minimum dərəcədir, sabit dərəcə deyildir. Fərq hansı yola müraciət edildiyinə görə dəyişir: etirazın qəti şəkildə aradan qaldırılmasında tələbin mahiyyətə dair əsaslarla qəbul edilməsi halında borclu, eyni əsaslarla rədd edilməsi halında isə kreditor təzminata məhkum edilir və burada pis niyyət axtarılmır. Buna qarşılıq, etirazın ləğvi barədə iddiada borclu baxımından etirazının haqsız olması kifayət etdiyi halda, kreditor yalnız icra təqibində haqsız və pis niyyətli hesab edilərsə, təzminata görə məsul tutulur. Etiraz edən şəxs valideyn, qəyyum və ya vərəsədirsə, borclunun əleyhinə təzminat tutulması pis niyyətin sübuta yetirilməsindən asılıdır. Həmçinin təzminat öz-özünə deyil, yalnız digər tərəfin tələbi əsasında tətbiq edilir.
Həbs, Dəyərin müəyyənləşdirilməsi və Satış
Təqibin yekunlaşmasından sonra kreditorun tələbi ilə əmlakın üzərinə həbs qoyulur. Borclunun əmlak bəyannaməsi təqdim etmək öhdəliyi bu mərhələdə gündəmə gəlir və müddəti təqib üsuluna görə dəyişir: ümumi həbs qoyulması üsulunda ödəniş əmrinin təqdim edilməsindən etibarən yeddi gün, məhkəmə qərarına əsaslanan icra təqibində icra əmrinin təqdim edilməsindən etibarən yeddi gün, kambiyo vərəqələrinə məxsus təqibdə ödəniş əmrinin təqdim edilməsindən etibarən on gün, etirazın aradan qaldırılmasına qərar verildiyi halda isə qərarın təqdim edilməsindən etibarən üç gündür. Əmlak bəyannaməsi təqdim etməmə və həqiqətə uyğun olmayan bəyannamə qanunda ayrı-ayrı sanksiyalarla tənzimlənmişdir.
Üzərinə həbs qoyulmuş əmlakın dəyəri müəyyən edilir, sonra satış mərhələsinə keçilir. Satış tələbi müddətində təqdim edilməli və xərclər əvvəlcədən ödənilməlidir; əks halda tələb təqdim edilməmiş sayılır və müddət keçdikdə əmlakın üzərinə qoyulmuş həbs aradan qalxır. Bu halda yenidən həbs qoyulması üçün icra hərəkətlərinin təkrarlanması, iş icraatdan çıxarılmışdırsa, əlavə olaraq yeniləmə tələbinin borcluya təqdim edilməsi tələb olunur. Elektron satış portalı vasitəsilə həyata keçirilən prosesdə elan, təkliflərin verilməsi, hərrac və satış qiymətinin ödənilməsi mərhələləri öz müddətlərinə uyğun olaraq həyata keçirilir.
Yaşayış sahəsində əmlakın üzərinə həbs qoyulması ilə bağlı qanun 2023 ilində ayrıca nəzarət mərhələsi müəyyən etmişdir. İcra müdiri, həbs qoyulması tələb edilən yerin yaşayış sahəsi olduğunu müəyyən edərsə, həmin yerdə həbs qoyulmasına qərar verir və bu qərarı dərhal icra məhkəməsinin təsdiqinə təqdim edir. Məhkəmə iş materiallarını ona təqdim edildiyi tarixdən etibarən ən geci üç gün ərzində iş materialları əsasında araşdırır; yerin yaşayış sahəsi olduğu müəyyən edilərsə, qərarın təsdiq edilməsinə dair qəti qərar verir və bu qərarın icra şöbəsinə bildirilməsindən sonra həbs qoyulması həyata keçirilir. Yerin yaşayış sahəsi olmadığı müəyyən edilərsə, məhkəmə yaşayış sahəsində həbs qoyulması barədə qərarı qəti olaraq ləğv edir və icra müdiri mövcud həbs tələbi barədə yenidən qərar verir. Təsdiq qərarı əsasında gedilən yerin yaşayış sahəsi olmadığı müəyyən edilərsə, həbs qoyulması davam etdirilir.
Bölgü, Ödəmə qabiliyyətsizliyi haqqında sənəd və Şikayət
Satışdan əldə edilən məbləğ, ilk növbədə bütün kreditorları maraqlandıran ümumi xərclər ödənildikdən sonra bölüşdürülür. Girovlu kreditorların girovla təmin edilmiş tələbləri baxımından üstünlük hüququ vardır. Satış məbləği bütün tələbləri ödəməyə yetmədikdə növbə cədvəli tərtib edilir; imtiyazlı növbələrə qeydiyyata alınarkən həbs tələbinin tarixi əsas götürülür.
Növbə cədvəlinə qarşı müraciət yolu etirazın nəyə yönəldiyinə görə dəyişir və bu fərq qarışdırıldıqda müraciət səhv orqana edilir. Tələbin mahiyyətinə və ya məbləğinə dair etiraz ümumi məhkəmədə iddia yolu ilə, yalnız növbəyə dair etiraz isə icra məhkəməsinə şikayət yolu ilə irəli sürülür. Hər iki müraciət üçün müddət yeddi gündür.
Tələbin tamamı tutula bilmədikdə acizlik halı sənədləşdirilir. Kreditor tələbinin tamamını ala bilmədikdə icra idarəsi qəti acizlik sənədi tərtib edir; borclunun həbs qoyula bilən heç bir malı olmadığı hallarda həbs protokolunun özü qəti acizlik sənədi hökmündədir. Malların yetərsizliyinin məlum olduğu hallarda isə protokol müvəqqəti acizlik sənədi yerinə keçir; bu, ayrıca verilən bir sənəd deyildir. Acizlik sənədinin konkret nəticələri vardır: borc etirafını ehtiva edən sənəd xarakteri daşıyır, kreditor bir il ərzində icra təqibinə başlayarsa yenidən ödəniş əmrinin təbliği tələb olunmur, acizlik halında qalan hissə üçün faiz tələb edilə bilməz və tələb iyirmi illik zamanaşımına tabedir. Bunun xaricində, haqqında acizlik sənədi alınmış borclunun minimum əməkhaqqından yuxarı bir güzəran keçirdiyi, tələbin acizlik sənədinə bağlanmasından ən gec beş il içindəki müraciəti əsasında icra məhkəməsində sübut edilərsə, minimum əməkhaqqından yuxarı qalan gəlirindən icra məhkəməsinin dörddə birdən az olmamaqla müəyyən edəcəyi hissə, qərarın qanuni qüvvəyə minməsindən etibarən ən gec bir ay içində başlamaqla və acizlik sənədindəki borc ödənilənədək hər ay yatırılmaq üzrə icra idarəsinə ödənilir; bu öhdəlik özbaşına yaranmır, məhkəmə qərarından asılıdır.
İcra idarəsinin və məmurunun hərəkətlərinə qarşı şikayət yolu hər mərhələdə açıqdır. Şikayət icra məhkəməsinə edilir və müddəti, hərəkətin öyrənilməsindən etibarən yeddi gündür. Bir hüququn yerinə yetirilməməsi və ya əsassız olaraq ləngidilməsi halında isə müddət şərti tələb olunmur. Şikayətin icranı özbaşına dayandırmadığı, ancaq icra məhkəməsinin qərar verməsi halında icranın dayana biləcəyi unudulmamalıdır.
Şikayətin və ya etirazın icra məhkəməsində rədd edilməsi prosesi bitirmir; qərardan şikayət vermək üçün qanunla müəyyən edilmiş müddət ayrıca hesablanır və bu müddət 2024 ilində dəyişmişdir. İcra məhkəməsinin qərarlarından apellyasiya şikayəti vermə müddəti iki həftəyə çatdırılmış və müddət yalnız təqdim edilmə tarixindən hesablanmağa başlamışdır; artıq elan edilməsi müddətin başlanmasına səbəb olmur. Regional apellyasiya məhkəməsinin qərarlarından kassasiya şikayəti vermə müddəti də təqdim edilmə tarixindən etibarən iki həftədir. Qanun həmin dəyişikliklə həftələrlə müəyyən edilən müddətlərin hesablanmasını da tənzimləmişdir: müddət başladığı günə son həftə ərzində uyğun gələn gündə başa çatır. Apellyasiya şikayətinin verilməsi satışdan başqa icra hərəkətlərini dayandırmır; icraatın dayandırılması üçün ayrıca qərar tələb olunur. Qanunla müəyyən edilmiş qaydada şikayət vermək imkanı həmçinin məbləğ həddindən asılıdır; bu hədlər hər təqvim ilinin əvvəlində yenidən qiymətləndirmə əmsalına uyğun olaraq artırılır və hansı məbləğin tətbiq ediləcəyi şikayətin verildiyi və ya iddianın qaldırıldığı tarixə əsasən müəyyən edilir. İcra məhkəməsinin bəzi qərarlarından isə dəyərindən asılı olmayaraq şikayət verilə bilməz.
Təqib üsulu nəticəni müəyyən edir
İcra təqibinin yolları
Ümumi haciz yolu (ilamsız icraat)
Əlində məhkəmə qərarı və ya kambiyo sənədi olmayan kreditorun istifadə etdiyi yoldur. Fakturaya, müqaviləyə, cari hesab çıxarışına və ya yalnız şifahi borc münasibətinə əsaslanaraq da təqib başlana bilər; qanun bu yolda kreditordan sənəd tələb etmir.
Borclunun bu yolda istifadə edə biləcəyi ayrıca bir iddia imkanı da vardır. Borclu, icra təqibindən əvvəl və ya təqib zamanı borclu olmadığını sübut etmək üçün mənfi müəyyən etmə iddiası qaldıra bilər. Təqibdən əvvəl qaldırılan iddiada məhkəmə, tələb əsasında alacağın on beş faizindən az olmayan məbləğdə göstəriləcək təminat müqabilində təqibin dayandırılması barədə müvəqqəti tədbir qərarı verə bilər. Təqibdən sonra qaldırılan mənfi müəyyən etmə iddiasında isə müvəqqəti tədbir yolu ilə təqibin dayandırılmasına qərar verilə bilməz; borclu yalnız gecikmədən yaranan zərərləri ödəmək və eyni nisbətdən az olmayan məbləğdə təminat göstərmək şərti ilə icra kassasındakı pulun kreditora verilməməsini tələb edə bilər. İddia borclunun xeyrinə nəticələnərsə, təqib dərhal dayanır; qərarın qanuni qüvvəyə minməsi ilə icra, əlavə qərara ehtiyac olmadan qismən və ya tamamilə əvvəlki vəziyyətinə qaytarılır. Borclunu mənfi müəyyən etmə iddiası qaldırmağa məcbur edən təqibin haqsız və pis niyyətli olduğu müəyyən edilərsə, borclunun iddia səbəbindən uğradığı zərərin də kreditordan tutulmasına qərar verilir. Borc ödənildikdən sonra borclu olmadığı müəyyən edilən məbləğin geri alınması isə geri tələb etmə iddiası yolu ilə tələb edilir.
Bu yolun qarşılığı borclunun geniş etiraz imkanına malik olmasıdır. Borclu, ödəmə əmrinin ona təqdim edilməsindən etibarən yeddi gün ərzində icra dairəsinə etiraz edərsə, təqib öz-özünə dayanır və kreditorun məhkəməyə müraciət etməsi tələb olunur. Etiraz alacağın özünə, məbləğinə, faizə, səlahiyyətə və ya kreditorun təqib aparmaq hüququna yönələ bilər; imzanın borcluya aid olmadığı iddiası da bu yolda icra dairəsinə bildirilir. Buna görə sənədsiz alacaqlarla bağlı təqib etirazın verilməsi ehtimalı nəzərə alınaraq planlaşdırılmalıdır.
Məhkəmə qərarına əsaslanan icra
Bu, məhkəmə qərarına və ya qanunun icra sənədi qüvvəsində saydığı sənədə əsaslanan icradır. Qanun bu sənədləri sadalamışdır: məhkəmə qarşısında bağlanan barışıqlar və verilən etiraflar, istinaf və kassasiya təminatları, icra idarəsində verilən təminatlar və notariusların rəsmi qaydada tərtib etdiyi, pul borcunun etirafını ehtiva edən sənədlər bu qəbildəndir. Notariusda yalnız imzası təsdiq edilmiş sənəd bu qəbildən sayılmır. Vasitəçilik razılaşması sənədinin icra edilə bilməsi isə ayrıca qanuna əsaslanır və iki yolla təmin edilə bilər: razılaşma sənədinə icra edilə bilməsi barədə şərhin verilməsi və ya sənədin tərəflər, onların vəkilləri və vasitəçi tərəfindən birlikdə imzalanması.
İlamlı icrada borcluya ödəmə əmri əvəzinə icra əmri göndərilir və borclunun etiraz yolu ilə icranı dayandırmaq imkanı yoxdur. Borclunun müraciət edə biləcəyi əsas yol, yeddi gün ərzində icra məhkəməsindən icranın geri qoyulmasını istəməkdir. Bu tələbin əsaslana biləcəyi səbəblər məhdud saydadır: borcun zamanaşımına uğraması, xitam tapması və ya möhlət verilməsi. Xitam və möhlət iddiasının qanunda göstərilən xüsusiyyətlərə malik sənədlə sübut edilməsi lazımdır. Buna qarşılıq, icra əmrinin təbliğindən sonra yaranan bu səbəblər hər zaman irəli sürülə bilər; qanun bu halda daha ağır sübut şərti qoymuşdur: xitama və ya möhlətə əsaslanan tələblər mütləq notarius tərəfindən rəsmi qaydada tərtib edilmiş və ya təsdiq olunmuş sənədlərə yaxud icra protokoluna əsaslandırılmalıdır. Geri qoyulma yeganə yol da deyil: qanun yoluna müraciət edən borclunun təminat göstərərək icranın dayandırılmasını istəməsi, qərarın regional apellyasiya məhkəməsi tərəfindən ləğv edilməsi və ya pozulması halında icra hərəkətlərinin dayandırılması və məmurun hərəkətlərindən şikayət verilməsi ayrıca yollardır. Xarici məhkəmə qərarlarının bu yolla icrası isə əvvəlcə həmin qərarın tanınması və tanınaraq icra edilməsi barədə qərar alınmasından asılıdır.
Kambiyo sənədlərinə xas icra təqibi
Kambiyo sənədinə əsaslanan tələblər üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi icra yoludur. Sənədin kambiyo sənədi xarakteri daşıması, yəni qanunda nəzərdə tutulmuş forma şərtlərini tam şəkildə təmin etməsi lazımdır; bu şərtlərdən birinin çatışmaması təqibin bu yolla aparılmasına mane olur.
Bu yolda borclunun etirazı icra idarəsinə deyil, birbaşa icra məhkəməsinə edilir və müddət beş gündür. Etiraz satış istisna olmaqla digər icra hərəkətlərini dayandırmır; satış dayanır, həbs qoyulması və digər hərəkətlər davam edir. Təqibin tamamilə dayandırılması üçün icra məhkəməsinin ayrıca qərar verməsi lazımdır.
Borca etiraz və imzaya etiraz fərqli nəticələrə bağlanmışdır. Borca etirazda məhkəmənin icraatı müvəqqəti dayandıra bilməsi etiraz ərizəsinə əlavə edilən sənədlərdən asılıdır. İmzaya etirazda isə məhkəmə etirazı ciddi hesab etdiyi halda, kreditora bildiriş göndərməyə ehtiyac görmədən, sənədlər əsasında icraatı dayandıra bilər; bu yol daha çevikdir. Lakin bunun əvəzində borclu üçün nəticə də nəzərdə tutulmuşdur: araşdırma nəticəsində imzanın borcluya məxsus olduğu müəyyən edilərsə, borclu alacağın iyirmi faizindən az olmamaqla inkar təzminatına və alacağın on faizi miqdarında pul cəzasına məhkum edilir.
Girovun pula çevrilməsi
Alacaq daşınmaz əmlak ipotekası və ya daşınar əmlak girovu ilə təminata alınmışsa, kreditor, bir qayda olaraq, əvvəlcə girova müraciət etməlidir. Lakin bu qayda mütləq deyildir; qanun öz mətnində bir neçə istisna nəzərdə tutmuşdur. Girovun satışından əldə edilən məbləğ alacağı tam ödəməzsə, qalan hissə üçün əmlakın üzərinə həbs qoyulması və ya iflas yolu açıqdır. Mənzil maliyyələşdirilməsindən doğan alacaqlar və Kütləvi Mənzil İdarəsinin alacaqları üzrə kreditor girova müraciət etmədən əmlakın üzərinə həbs qoyulması və ya iflas yolunu seçə bilər. Alacaq kambiyo sənədinə bağlanmışsa, girovun olmasına baxmayaraq kambiyo sənədlərinə xas icra yolu izlənilə bilər. İpoteka ilə təmin edilmiş faiz və illik taksit alacaqları üzrə də kreditora seçim hüququ tanınmışdır. Buna görə girovun mövcudluğu izləniləcək yolu təkbaşına müəyyən etmir.
İpotekanın xarakteri həm prosedura, həm də borclunun etiraz imkanlarına təsir göstərir və buradakı qanuni meyar tapudakı əqd cədvəlinin qeyd-şərtsiz pul borcunun etirafını ehtiva edib-etməməsidir. Əgər ehtiva edirsə, borcluya icra əmri göndərilir və borclu etiraz edə bilməz; müraciət edə biləcəyi hüquqi müdafiə vasitəsi icranın geri qoyulmasıdır. Qanun hər iki halda da otuz günlük ödəmə müddəti nəzərdə tutmuşdur: əqd cədvəli qeyd-şərtsiz pul borcunun etirafını ehtiva edirsə, icra əmrində borcun otuz gün ərzində ödənilməli olduğu və bu müddətdə borc ödənilmədikdə və icranın geri qoyulmasına dair qərar təqdim edilmədikdə kreditorun daşınmaz əmlakın satışını tələb edə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edilir; digər hallarda göndərilən ödəmə əmrində də ödəmə müddəti otuz gün kimi göstərilir və yeddi gün ərzində etiraz edilmədikdə və otuz günlük müddətdə borc ödənilmədikdə satışın tələb oluna biləcəyi bildirilir. Əgər ehtiva etmirsə, ödəmə əmri göndərilir və borclu yeddi gün ərzində etiraz edə bilər; lakin girov hüququnun özünə etiraz edilə bilməz. Cari hesab və ya kredit təminatı kimi qurulan ipotekalarda icra məhkəməsi müqaviləni və qəbzləri araşdıraraq alacağın məbləğini müəyyən edə bilər. Daşınmaz əmlakın üçüncü şəxsə məxsus olması halında həmin şəxsin hüquqi vəziyyəti ayrıca qiymətləndirilir.
İcarəyə verilmiş daşınmaz əmlakın məhkəmə qərarı olmadan boşaldılması
İcarə haqqının ödənilməməsi və ya icarə müddətinin başa çatması hallarında qanun həm icarə alacağının təqibi, həm də icarəyə verilmiş daşınmaz əmlakın boşaldılması üçün ayrı bir yol nəzərdə tutmuşdur. İcarə haqqının ödənilməməsi halında kreditor yığılmış icarə alacağını təqib edərkən həmin təqib çərçivəsində boşaldılmanı da tələb edə bilər. Bunun üçün icarəçiyə veriləcək ödəmə müddəti Türk Borclar Qanununa görə müəyyən edilir: yaşayış və dam örtüklü iş yeri icarələrində ən azı otuz gün, digər icarə münasibətlərində ən azı on gün, məhsul icarəsində ən azı altmış gündür. İcarəçi ödəmə əmrinə yeddi gün ərzində etiraz edə bilər; etiraz halında kreditor altı ay ərzində etirazın aradan qaldırılmasını tələb etməlidir. Boşaldılma tələbi isə xəbərdarlıq müddətinin bitimindən etibarən altı ay ərzində irəli sürülür və boşaldılma qərarının icrası üçün icarəçiyə on gün müddət verilir.
İcarə müddətinin başa çatmasına əsaslanan çıxarılmada isə prosedur fərqlidir: müqavilənin müddətin bitməsindən etibarən bir ay ərzində icra dairəsinə təqdim edilməsi, çıxarılma əmrinə on beş gün ərzində əməl edilməsi və kirayəçinin yeddi gün ərzində etiraz edə bilməsi nəzərdə tutulmuşdur.
Bu yolun qanunda nəzərdə tutulmuş bir şərti vardır: İcra məhkəməsindən çıxarılma qərarı verilə bilməsi, icarə müqaviləsinin notariat orqanı tərəfindən rəsmi qaydada tərtib edilməsinə və ya imzasının təsdiq edilməsinə, yaxud müqavilənin kirayəçi tərəfindən etiraf edilməsinə bağlıdır; əks halda çıxarılma tələbi məhkəmə yolu ilə irəli sürülür. Kirayə verənin ehtiyacı, daşınmaz əmlakın yenidən tikilməsi, yeni mülkiyyətçinin tələbatı və iki əsaslı xəbərdarlıq kimi səbəblərə əsaslanan çıxarılma isə yalnız məhkəmə yolu ilə irəli sürülə bilər. Yazılı çıxarılma öhdəliyinə əsaslanan tələb baxımından isə hər iki yol açıqdır. Bu səbəbdən çıxarılma tələbinin icra yolu ilə, yoxsa məhkəmə yolu ilə irəli sürüləcəyi, icarə münasibətinin xarakterinə və əsasına görə müəyyən edilir.
Borclu baxımından
Borclunun Hüquqları, Öhdəlikləri və Müraciət Yolları
İcra təqibi borclu baxımından da yalnız ödəniş öhdəliyi doğurmur; qanunda nəzərdə tutulmuş müddətlərdə istifadə edilməli hüquqları və yerinə yetirilməli öhdəlikləri də ehtiva edir. Bu hüquqlardan vaxtında istifadə edilmədikdə təqib qəti olur və borca etiraz etmək imkanı, bir qayda olaraq, aradan qalxır.
Etiraz və şikayət bir-birindən ayrı iki yoldur; hansının açıq olduğu iddianın alacağa, yoxsa icra dairəsinin hərəkətinə yönəlməsindən asılı olaraq müəyyən edilir. Etiraz alacağın özünə, məbləğinə, faizə, icra dairəsinin səlahiyyətinə və ya kreditorun icra təqibi aparmaq hüququna yönəlir; ümumi haciz yolunda icra dairəsinə edilir, müddəti yeddi gündür və təqibi avtomatik olaraq dayandırır. İmzanın borcluya aid olmadığı iddiası da bu yolla icra dairəsinə bildirilir. Şikayət isə icra dairəsinin və ya məmurun hərəkətinin qanuna zidd olması, konkret hadisəyə uyğun olmaması və ya bir hüququn həyata keçirilməməsi iddiası ilə icra məhkəməsinə verilir; müddəti hərəkətin öyrənildiyi gündən etibarən yeddi gündür və şikayət icra məhkəməsi qərar qəbul etməyincə icranı dayandırmır. Hansı yolun açıq olduğu iddianın alacağa, yoxsa hərəkətə yönəlməsindən asılı olaraq müəyyən edilir.
Borclunun mal bəyannaməsi vermək öhdəliyi qanunda nəzərdə tutulmuşdur və müddəti təqib yolundan asılı olaraq yeddi, on və ya üç gündür. Bəyannamə verməmək və həqiqətə zidd bəyannamə vermək ayrı-ayrı sanksiyalara bağlanmışdır; bu sanksiyalar arasında qanunda nəzərdə tutulan hallarda məcburi həbs də yer alır. Bəyannamə verməməyin və həqiqətə zidd bəyannamə verməyin sanksiyaları qanunda ayrıca tənzimlənmişdir.
Üzərinə həbs qoyula bilməyən mal və hüquqlar qanunda sadalanmışdır. Borclunun vəziyyətinə uyğun evi, iqtisadi fəaliyyəti kapitalından daha çox fiziki əməyinə əsaslanan borclunun peşə əşyaları, borclu ilə eyni dam altında yaşayan ailə üzvlərinə məxsus şəxsi əşyalar və ailənin birgə istifadəsinə xidmət edən ev əşyaları, ailənin iki aylıq dolanışığı üçün zəruri ərzaq və yanacaq, habelə tələbə təqaüdləri bu əhatəyə daxildir. Bu müdafiədən əvvəlcədən imtina edilməsinə dair müqavilələr etibarsızdır. Üzərinə həbs qoyula bilməyən bir mala həbs qoyulmuşdursa, bu məsələ etiraz deyil, şikayət yolu ilə irəli sürülür.
Həbs qoyulmuş malın özünə məxsus olduğunu iddia edən üçüncü şəxsin müraciət yolu istihkak iddiasıdır. Müddət yeddi gündür, lakin başlanğıc vəziyyətə görə dəyişir: həbsdən xəbərdar olma tarixindən, icra məhkəməsi qərarının elan edilməsindən və ya təbliğindən, yaxud icra müdirinin verdiyi müddətdən etibarən axır. Malın kimin əlində olması sübut yükünün hansı tərəfin üzərinə düşəcəyini müəyyən etdiyindən, həbs protokoluna malın harada və kimin sahibliyində olduğunun qeyd edilməsi bu işdə birbaşa nəticə doğurur.
Borclunun kreditorla hissə-hissə ödəmə barədə razılaşması və icra müdürlüyündə öhdəlik götürməsi mümkündür. Öhdəliyin etibarlılığı qanunda nəzərdə tutulan şərtlərdən asılıdır və onun sanksiyası qanunda açıq şəkildə adlandırılmışdır: icra müdürlüyündə razılaşdırılmış borc ödəmə şərtini üzrlü səbəb olmadan pozan borclu barəsində, kreditorun şikayəti əsasında üç aya qədər məcburi həbs barədə qərar verilir. Həbsin icrasına başlandıqdan sonra borc və ya həmin tarixə qədər ödənilməli olan məbləğ ödənilərsə, borclu azadlığa buraxılır; ödənişlər yenidən dayandırılarsa, məcburi həbs barədə yenidən qərar verilir və bir borca görə məcburi həbsin müddəti üç ayı keçə bilməz. Bu səbəbdən öhdəlik protokolunun məzmunu və şərtləri imzalanmadan əvvəl qiymətləndirilməlidir.
Borclunun əmlakını kreditorlardan gizlətməyə yönəlmiş əməliyyatları ilə bağlı kreditorun sərəncamın ləğvi (iptalı) davası açmaq imkanı vardır. Bu dava, əlində müvəqqəti və ya qəti acizlik sənədi olan kreditor tərəfindən açıla bilər. Dava, ləğvə məruz qalan sərəncamın edildiyi tarixdən etibarən beş illik hüquqdan salan müddətə tabedir. Ləğvə məruz qalan əvəzsiz sərəncamların əhatə dairəsi 2022, 2023 və 2025 illərindəki Konstitusiya Məhkəməsinin ləğvetmə qərarları ilə üç dəfə daralmış, daha sonra müddəa 7571 nömrəli Qanunla yenidən tənzimlənərək 25 dekabr 2025 tarixində qüvvəyə minmişdir; yəni bu hüquqi institut ləğv olunmamış, yenidən yazılmışdır. Qüvvədə olan müddəaya görə, adi hədiyyələr istisna olmaqla, müvəqqəti və ya qəti acizlik sənədinin və ya acizlik sənədi xarakterli həbs protokolunun tərtib edildiyi, yaxud iflasın açıldığı tarixdən əvvəlki bir il ərzində edilmiş bütün bağışlamalar və əvəzsiz sərəncamlar ləğvə tabedir. Qanun həmçinin üç qrup əməliyyatı bağışlama sayır: gerçək dəyərinə uyğun olaraq əvəzli olduğu sübut edilmədikcə, aşağı və yuxarı xətt üzrə qohumlar, üçüncü dərəcə daxil olmaqla qan qohumları, son bir il ərzində nikah birliyi sona çatmış olsa belə, həyat yoldaşı və üçüncü dərəcə daxil olmaqla həyat yoldaşının qohumları, övladlığa götürənlə övladlığa götürülmüş şəxs və ümumi yaşayış yerində yaşayan şəxslər arasında edilmiş sərəncamlar; əksinə sübut edilmədikcə, borclunun özünün verdiyi şeyin gerçək dəyərinə nisbətən çox aşağı bir əvəzlə qəbul etdiyi müqavilələr; müvafiq qarşılıq təmin edildiyi sübut edilmədikcə, ömürlük gəlir, intifa hüququnun təsisi və ya ölənədək baxım müqavilələri. Buna qarşılıq, ləğvetmə davaları ləğvi tələb edilən əməliyyatın edildiyi tarixdə qüvvədə olan qanun müddəalarına tabe olduğundan, 25 dekabr 2025 tarixindən əvvəlki sərəncamlar baxımından həmin tarixdə qüvvədə olan mətn tətbiq edilir; bu səbəbdən əməliyyat tarixinin müəyyən edilməsi əhatə dairəsinin qiymətləndirilməsinin ilk addımıdır.
İflas və yenidən strukturlaşdırma
İflas və Konkordat
İflas, borclunun bütün əmlakının ləğv edilərək kreditorların kollektiv şəkildə təmin edilməsini məqsəd qoyan bir yoldur. İflas yolu ilə təqib yalnız qanunda sadalanan üç qrup barəsində aparıla bilər: Türk Ticarət Qanununa əsasən tacir sayılanlar, tacirlər haqqında müddəalara tabe olanlar və xüsusi qanunlarına görə tacir olmadıqları halda iflasa tabe olduqları bildirilən fiziki və ya hüquqi şəxslər. Tacir hər cür borcu üçün iflasa tabedir. Tacir sayılma ticarət müəssisəsini faktiki idarə etməklə məhdudlaşmır; müəssisəni qurub açdığını elan və ya qeydiyyatdan keçirən, icazəsiz və ya qanaklaya zidd şəkildə idarə edən şəxslər və ticarət müəssisəsi işlədən vəqf və dərnəklər də bu əhatəyə daxildir. Tacir statusu olmayan bəzi şəxslər də qanuna görə iflasa tabe ola bilər; kollektiv şirkətin qeyri-məhdud məsuliyyətli ortağı şirkət iflas etmədən özü iflas edə bilər. Ticarəti tərk edən tacir haqqında da elandan etibarən bir il ərzində iflas yolu ilə təqib aparıla bilər. Bu səbəbdən iflas yolunun açıq olub-olmadığı hər bir hadisədə borclunun hüquqi statusuna görə ayrıca qiymətləndirilməlidir.
İflas, kreditorun təqib tələbi ilə və ya qanunda nəzərdə tutulmuş hallarda əvvəlcədən təqibə ehtiyac qalmadan birbaşa tələb edilə bilər. Adi iflas yolunda borcluya iflas ödəmə əmri göndərilir; borclu yeddi gün ərzində borcu ödəməzsə və borcu olmadığına və ya iflasa tabe şəxslərdən olmadığına dair etirazını bu müddət ərzində bildirməzsə, kreditor ticarət məhkəməsindən iflas qərarı istəyə bilər. İflas tələb etmək hüququ ödəmə əmrinin təbliğindən bir il sonra qüvvədən düşür. Veksel sənədlərinə əsaslanan alacaqlar üçün ayrıca bir iflas yolu nəzərdə tutulmuşdur və həmin yolda ödəmə, etiraz və şikayət müddəti beş gündür.
Birbaşa iflas yalnız borca batıqlıq vəziyyətinə xas deyildir. Kreditor borclunun məlum yaşayış yerinin olmaması, öhdəliklərindən qurtulmaq məqsədi ilə qaçması, kreditorların hüquqlarını pozan saxtakarlıq xarakterli əməliyyatlar aparması və ya mallarını gizlətməsi, ödənişlərini dayandırması və ya məhkəmə qərarına əsaslanan alacağın icra əmrinə baxmayaraq ödənilməməsi hallarında əvvəlcədən təqibə ehtiyac qalmadan iflas tələb edə bilər. Borclu da aciz vəziyyətdə olduğunu bildirərək öz iflasını tələb edə bilər; qanunda göstərilən halda isə bunu tələb etməyə borcludur. Sərmayə şirkətlərinin və kooperativlərin borca batıq olduğunun müəyyən edilməsi halında da əvvəlcədən təqibə ehtiyac qalmadan onların iflasına qərar verilir və bu müəyyənləşdirmə yalnız şirkət orqanları tərəfindən deyil, kreditor tərəfindən də irəli sürülə bilər.
Səhmdar cəmiyyətlərində maliyyə vəziyyətinin pisləşməsi mərhələli şəkildə tənzimlənmişdir. Son illik balansa görə nizamnamə kapitalı ilə qanuni ehtiyat fondlarının cəminin yarısının zərər səbəbindən qarşılıqsız qaldığı müəyyən edilərsə, idarə heyəti dərhal ümumi yığıncağı çağırır və müvafiq hesab etdiyi yaxşılaşdırıcı tədbirləri təqdim edir. Bu nisbət üçdə ikiyə çatarsa, dərhal toplanan ümumi yığıncaq kapitalın üçdə biri ilə kifayətlənməyə və ya kapitalın tamamlanmasına qərar verməzsə, şirkət öz-özünə ləğv olunur; müvafiq bildirişə əsasən ümumi yığıncaq kapitalın azaldılması, kapitalın tamamlanması və ya kapitalın artırılması yollarından birinə qərar verə bilər. Borca batıqlıq isə şirkət aktivlərinin borcları ödəməyə kifayət etməməsi halıdır. Borca batıqlıq şübhəsi doğuran əlamətlər varsa, idarə heyəti aktivləri həm müəssisənin fəaliyyətinin davamlılığı prinsipi əsasında, həm də ehtimal olunan satış qiymətləri üzrə göstərən aralıq balans tərtib edir; aktivlərin alacaqları ödəməyə kifayət etmədiyi müəyyən edilərsə, vəziyyəti birinci instansiya kommersiya məhkəməsinə bildirmək və şirkətin iflasını tələb etmək məcburiyyətindədir. Bu bildiriş idarə heyətinin ötürülməz və imtina edilməz vəzifələrindəndir. Şirkətin çatışmazlığını ödəyəcək məbləğdə tələblərin kreditorları, tələblərinin sırasının bütün digər kreditorların sırasından sonraya qoyulmasını yazılı şəkildə qəbul edər və bu bəyanatın etibarlılığı məhkəmə tərəfindən təyin edilən ekspertlər tərəfindən təsdiqlənərsə, iflas qərarı verilmir. İdarə heyəti və ya hər hansı bir kreditor bu iflas tələbi ilə birlikdə və ya iflas icraatı zamanı konkordat da tələb edə bilər. Bundan əlavə, müvafiq bildirişin müvəqqəti müddəasına əsasən 1 yanvar 2027 tarixinə qədər, kapital itkisi və borca batıqlıq hesablamalarında hələ yerinə yetirilməmiş xarici valyuta öhdəliklərindən yaranan məzənnə fərqi zərərlərinin tamamı, habelə 2020 və 2021 illərinə aid müəyyən xərclərin yarısı nəzərə alınmaya bilər. Xarici valyuta ilə borclanan müəssisələr baxımından bu müvəqqəti müddəa borca batıqlıq hesabına daxil ediləcək maddələri dəyişdirir.
İflas qərarının verilməsi ilə müflisin üzərinə həbs qoyula bilən bütün malları iflas masasını təşkil edir və alacaqların ödənilməsinə ayrılır; iflasın bağlanmasına qədər müflisə keçən mallar da masaya daxil olur. Müflisin masaya aid mallar üzərindəki hər cür sərəncamı kreditorlara qarşı etibarsızdır və müflis heç bir ödəniş qəbul edə bilməz. Adi ləğvetmədə kreditorlar alacaqlarını elandan etibarən bir ay ərzində qeyd etdirməlidirlər; uzaq yerlərdə və ya xarici ölkələrdə olan kreditorlar üçün bu müddət uzadıla bilər, vaxtında qeyd etdirilməyən alacaqlar isə iflasın bağlanmasına qədər qəbul olunur və gecikmədən yaranan xərclər kreditora aid olur. İlk kreditorlar yığıncağı üçün elandan etibarən ən çox on gün nəzərdə tutulmuşdur. Sıra cədvəli, qeydiyyat müddəti keçdikdən sonra və iflas idarəsinin seçilməsindən etibarən ən gec iki ay ərzində tərtib edilir; zəruri hallarda icra məhkəməsi bu müddəti yalnız bir dəfə olmaqla ən çox iki ay daha uzada bilər. Sıra cədvəlinə etiraz edənlər cədvəlin elanından etibarən on beş gün ərzində kommersiya məhkəməsində iddia qaldırmalıdırlar; etiraz yalnız sıraya aid olduqda şikayət yolu ilə icra məhkəməsinə müraciət edilir.
Konkordat borclunun maliyyə vəziyyətinin pisləşməsi halında kreditorlarla razılaşaraq borclarını yenidən qurmasına imkan verən bir hüquqi institutdur. İflasın təxirə salınması institutu 2018 ildə 7101 saylı Qanunla ləğv edilmişdir: İcra və İflas Qanununun müvafiq maddələri qüvvədən salınmış, Türk Ticarət Qanununun müvafiq maddəsinin "İflasın təxirə salınması" adlı başlığı "Konkordat" olaraq dəyişdirilmiş və konkordat əsaslı şəkildə yenidən tənzimlənmişdir. Bu səbəbdən iflasın təxirə salınmasına dair köhnə tarixli mənbələrdəki izahlar mövcud vəziyyəti əks etdirmir. Yalnız qanunun qüvvəyə mindiyi tarixdə baxılmaqda olan iflasın təxirə salınması və konkordat tələbləri baxımından, tələb tarixində qüvvədə olan müddəaların tətbiqi davam etdirilir. Bu gün borclunun müraciət edə biləcəyi yenidən qurulma yolu, bir qayda olaraq, konkordatdır; bununla yanaşı, kapital şirkətləri və kooperativlərə xas olan razılaşma yolu ilə yenidən qurulma yolu da qüvvədədir.
Konkordat tələbi ilə müraciət edən borcluya, qanunda sadalanan sənədləri tam təqdim etmək şərtilə, məhkəmə dərhal müvəqqəti möhlət verir və müvəqqəti konkordat komissarı təyin edir; kreditorların sayı və alacağın məbləği tələb edərsə, üç komissar təyin edilə bilər. Müvəqqəti möhlət üç aydır və borclunun və ya müvəqqəti komissarın tələbi ilə ən çox iki ay daha uzadıla bilər; ümumi müddət beş ayı keçə bilməz. Müvəqqəti möhlətə dair qərarlardan qanun yoluna müraciət edilə bilməz. Məhkəmə qəti möhlət barədə qərarını müvəqqəti möhlət müddətində verir və konkordatın uğurla nəticələnməsinin mümkün olduğu müəyyən edilərsə, bir illik qəti möhlət verir; xüsusi çətinlik yaradan hallarda komissarın əsaslandırılmış hesabatı və tələbi əsasında altı aya qədər uzadıla bilər və beləliklə qəti möhlət maksimum on səkkiz aya çata bilər. Qanun burada uzadılmaların sayını deyil, yuxarı həddini müəyyən etmişdir. Kreditorların bu mərhələdə müraciət etmək imkanı vardır və bu müddətin ötürülməsi mümkündür: müvəqqəti möhlət qərarı elan edilir və kreditorlar elandan etibarən yeddi günlük qəti müddət ərzində ərizə ilə etiraz edərək konkordat möhlətinin verilməsini tələb edən halın mövcud olmadığını dəlilləri ilə irəli sürə və bu çərçivədə məhkəmədən konkordat tələbinin rədd edilməsini istəyə bilərlər. Bu etiraz qəti möhlət qərarına qarşı qanun yolu deyildir; məhkəmə qəti möhlət barədə qərar verərkən etiraz edən kreditorların ərizələrində irəli sürdükləri səbəbləri də nəzərə alır. Qəti möhlət tələbinin qəbul edilməsinə və möhlətin qaldırılması tələbinin rədd edilməsinə dair qərarlardan qanun yoluna müraciət edilə bilməz.
Müvəqqəti möhlət qəti möhlətin nəticələrini doğurur. Möhlət müddətində borcluya qarşı, dövlət borclarının yığılmasına dair qanuna əsasən aparılan təqiblər də daxil olmaqla, heç bir təqib aparıla bilməz; əvvəllər başlanmış təqiblər dayanır; müvəqqəti təminat tədbiri və müvəqqəti həbs qoyulması barədə qərarlar tətbiq edilmir; bir təqib əməliyyatı ilə kəsilə bilən zamanaşımı və hüquq itirici müddətlər işləmir. Bu qaydanın qanunda nəzərdə tutulmuş məhdudiyyətləri vardır. Birinci sıradakı imtiyazlı tələblər üçün həbs yolu ilə təqib aparıla bilər; bu sıraya işçilərin əmək münasibətinə əsaslanan və iflâsın açılmasından əvvəlki bir il ərzində hesablanmış xəbərdarlıq və iş stajına görə təzminatlar da daxil olmaqla tələbləri, habelə son bir il ərzində hesablanmış aliment tələbləri daxildir. İflâs səbəbindən əmək münasibətinin sona çatması ilə əlaqədar yaranan xəbərdarlıq və iş stajına görə təzminatlar isə bu bir illik həddən asılı olmayaraq eyni sırada yer alır. Girovla təmin edilmiş tələblər baxımından isə girovun pula çevrilməsi yolu ilə təqib başlana və ya davam etdirilə bilər; lakin bu təqib səbəbindən mühafizə tədbiri tətbiq edilə bilməz və girov qoyulmuş əmlakın satışı həyata keçirilə bilməz. Həmçinin, təsdiq edilmiş layihə əksini nəzərdə tutmadıqca, qəti möhlət tarixindən etibarən girovla təmin edilməmiş tələblər üzrə faiz hesablanması dayanır.
Konkordato layihəsi, qeydə alınmış kreditorların və tələblərin yarısını və ya qeydə alınmış kreditorların dörddə birini və tələblərin üçdə ikisini aşan bir səs çoxluğu ilə imzalanmışsa, qəbul edilmiş sayılır. Səsvermədə yalnız layihədən təsirlənən kreditorlar iştirak edir; birinci sıradakı imtiyazlı tələblər ilə borclunun yaxınlarının tələbləri çoxluq hesabında nəzərə alınmır, girovla təmin edilmiş tələblər isə yalnız təminatsız qalan hissə üçün hesaba qatılır. Yığıncağın bitməsindən sonrakı yeddi gün ərzində həyata keçirilən qoşulmalar da qəbul edilir. Layihənin bu çoxluqla qəbul edilməsi təsdiq şərtlərindən yalnız biridir; məhkəmə təklif edilən məbləğin iflâs halında kreditorların əlinə keçə biləcək məbləğdən çox olub-olmadığını, borclunun vəsaitləri ilə mütənasib olub-olmadığını və imtiyazlı tələblər ilə möhlət müddətində yaranan borcların ödənilməsinin təminata bağlanıb-bağlanmadığını da araşdırır. Konkordat təsdiq qərarı ilə məcburi olur və konkordat tələbinin verilməsindən əvvəl yaranmış bütün tələblər üçün məcburidir.
Konkordat təsdiq edilməzsə, məhkəmə konkordat tələbinin rədd edilməsinə qərar verir. Borclunun iflas proseduruna tabe olan şəxslərdən olması və birbaşa iflas səbəblərindən birinin mövcudluğu halında isə məhkəmə, ayrıca tələb olmadan borclunun iflasına öz təşəbbüsü ilə qərar verir. Eyni nəticə, konkordatın pis niyyətlə zədələnməsi səbəbindən tamamilə ləğv edilməsi halında da yaranır. Bununla belə, layihəyə uyğun olaraq ödəniş edilməyən bir kreditorun müraciəti ilə konkordatın yalnız həmin kreditor baxımından ləğvi, təkbaşına iflas nəticəsi doğurmur.
Qanun konkordat baxımından sektora görə fərqləndirmə aparmır. Bununla birlikdə, konkordatın ilkin layihəsində borcların hansı nisbətdə və hansı müddətdə ödəniləcəyinin göstərilməsi, pul vəsaitlərinin hərəkəti cədvəli ilə müddətləri ehtiva edən tələblər və borclar siyahılarının təqdim edilməsi məcburidir; məhkəmə təsdiq mərhələsində təklif edilən məbləğin borclunun vəsaitləri ilə mütənasib olub-olmadığını qiymətləndirir. Turizm kimi gəliri mövsümdən asılı olan müəssisələrdə pul axınının il ərzində qeyri-müntəzəm olması bu sənədlərin və ödəniş cədvəlinin hazırlanmasında nəzərə alınmalı olan bir məsələdir.
Beynəlxalq işlər
Xarici elementli icra təqibləri
Kreditorun və ya borclunun xarici olması, borcun xarici valyutada yaranması və ya təqib predmeti olan əmlakın xarici şəxsə məxsus olması icra təqibində əlavə prosessual addımlar tələb edir. Xarici elementin olduğu işlərdə tanınma və icra, xaricə məhkəmə sənədlərinin təqdim edilməsi və xarici valyutada olan tələbin təqibi baxımından əlavə prosessual addımlar gündəmə gəlir. Alanya kimi xaricilərin daşınmaz əmlak əldə etdiyi və turizm müəssisələrinin cəmləşdiyi yerlərdə bu addımlar borclunun xaricdə olması və tələbin xarici valyutada yaranması səbəbindən daha tez-tez birlikdə gündəmə gəlir.
Xarici məhkəmə və arbitraj qərarlarının icrası
Xarici məhkəmə qərarına əsaslanaraq Türkiyədə birbaşa icra təqibi başlamaq mümkün deyil. Qərarın icra edilə bilməsi üçün əvvəlcə səlahiyyətli Türkiyə məhkəməsindən icra (tenfiz) qərarı alınmalıdır. Tenfiz işində vəzifəli məhkəmə qanunun mətninə görə asliye məhkəməsidir; praktikada bu, ailə hüququna aid xarici qərarlar istisna olmaqla asliye hüquq məhkəməsi, ailə hüququna aid qərarlarda isə ayrıca qanundan irəli gələn vəzifə qaydasına görə ailə məhkəməsidir. Səlahiyyətli məhkəmə tenfizi tələb olunan şəxsin Türkiyədəki yaşayış yeri, bu yoxdursa sakin olduğu yer, bunlar da yoxdursa Ankara, İstanbul və ya İzmir məhkəmələrindən biridir. Tenfiz qərarı verildikdən sonra qərar məhkəmə qərarına əsaslanan icra yolu ilə icra edilir. Tenfiz qərarından qanunla nəzərdə tutulan qaydada şikayət verilməsi onun icrasını dayandırır. Türkiyənin tərəf olduğu beynəlxalq müqavilələrin müddəaları istisna təşkil edir.
Tanınma ilə tenfiz bir-birindən fərqlənir: tanınma qərarın qəti sübut və ya qəti hökm kimi qəbul edilməsini təmin etdiyi halda, onun icra edilə bilməsi tenfizdən asılıdır. Aralarındakı fərqlərdən biri budur: tenfiz üçün tələb olunan qarşılıqlılıq şərti tanınma üçün tələb olunmur. Xarici qərarın qəti hökm və ya qəti sübut təsiri xarici məhkəmə qərarının qəti qüvvəyə mindiyi andan etibarən yaranır.
Xarici arbitraj qərarlarının tenfizi ayrıca rejimə tabedir və səlahiyyət qaydası məhkəmə qərarları üçün nəzərdə tutulan qaydadan fərqlənir: ilk növbədə tərəflərin yazılı şəkildə razılaşdıqları yerin məhkəməsi, belə bir razılaşma yoxdursa, barəsində qərar çıxarılmış tərəfin Türkiyədəki yaşayış yeri və ya sakin olduğu yer, bunlar da yoxdursa, icraya yönəldiləcək malların yerləşdiyi yerin məhkəməsi səlahiyyətlidir. Arbitraj qərarının tenfizi üçün qərarın qəti qüvvəyə minmiş və icra qabiliyyəti qazanmış olması və ya tərəflər üçün məcburi olması kifayətdir. Rədd səbəbləri ayrıca siyahıda göstərilmişdir və onların bir hissəsi üzrə sübutetmə yükü tenfizi tələb olunan tərəfə düşür.
Xaricə məhkəmə sənədlərinin təqdim edilməsi və xarici borclu
İcra təqiblərində təbliğat baxımından ayrıca rejim mövcud deyildir; İcra və İflas Qanunu bilavasitə Təbliğat Qanununa istinad edir. Borclunun xaricdə olması halında ödəniş əmrinin və ya icra əmrinin təbliği, bir qayda olaraq, müvafiq dövlətin səlahiyyətli orqanı vasitəsilə həyata keçirilir. Ünvan sahibinin Türkiyə vətəndaşı olması halında Türkiyə səfirliyi və ya konsulluğu vasitəsilə də təbliğat edilə bilər; bu yol seçim xarakterlidir.
Bu halda tətbiq olunan otuz günlük təbliğ prezumpsiyası öz-özünə deyil, üç şərtin birlikdə gerçəkləşməsi ilə nəticə doğurur: ünvan sahibinə göndərilən bildirişin qanunda nəzərdə tutulan xəbərdarlıq məzmununu daşıması, bildirişin həmin ölkənin qanunvericiliyinə uyğun olaraq ünvan sahibinə təbliğ edildiyinin sənədləşdirilməsi və ünvan sahibinin otuz gün ərzində nümayəndəliyə müraciət etməməsi. Ünvan sahibi müraciət edib sənədləri almaqdan imtina edərsə, prezumpsiya deyil, protokolun tərtib edildiyi tarix əsas götürülür.
Xaricdə təbliğat qanuni müddətləri uzatmır; lakin təbliğat tamamlanmadıqca icra təqibində növbəti mərhələyə keçilə bilməz. Təbliğat prosessual qaydalara zidd həyata keçirilmiş olsa belə, ünvan sahibi təbliğatdan xəbərdar olmuşdursa, təbliğat etibarlı sayılır və ünvan sahibinin bəyan etdiyi xəbərdar olma tarixi təbliğ tarixi hesab edilir; müddətlər bu tarixdən başlayır. Qanun pozuntusunun irəli sürülməsi xəbərdar olma tarixindən etibarən yeddi gün ərzində şikayət yolu ilə, etiraz müddəti bu səbəbdən buraxılmışsa, xəbərdar olma tarixindən etibarən üç gün ərzində gecikmiş etiraz yolu ilə həyata keçirilir. Müddətlər təbliğ tarixindən, qaydalara zidd təbliğatda isə ünvan sahibinin bəyan etdiyi xəbərdar olma tarixindən başladığı üçün, bu iki tarixin sənədləşdirilməsi müddət hesablanmasının başlanğıcını müəyyən edir. Xarici ölkədə yaşayan kreditorun Türkiyədə yaşayış yeri göstərməsi qanunda nəzərdə tutulmuşdur; lakin qanun bunu sanksiyaya deyil, prezumpsiyaya bağlamışdır: yaşayış yeri göstərilməzsə icra idarəsinin yerləşdiyi yer yaşayış yeri sayılır. Borclunun isə etirazı ilə birlikdə ölkə daxilində bir ünvan bildirməsi tələb olunur.
Xarici şəxsə məxsus daşınmaz əmlaklar, İpoteka və Həbs
Xarici fiziki və ya hüquqi şəxslərin Türkiyədə sahib olduğu daşınmaz əmlak üzərində, mülkiyyətin əldə edilməsinə dair xüsusi rejim saxlanılmaqla, ümumi müddəalara əsasən həbs qoyula və ipoteka təsis edilə bilər. Qanun bu nöqtədə açıq bir müddəa ehtiva edir: xarici vətəndaş olan fiziki şəxslər ilə xarici ölkələrdə öz ölkələrinin qanunlarına uyğun olaraq yaradılmış hüquqi şəxs statusuna malik kommersiya şirkətlərinin lehinə daşınmaz əmlak girovunun təsisində maddədə yer alan əldə etmə məhdudiyyətləri tətbiq edilmir. Daşınmaz əmlak üzərindəki həbs daşınmaz əmlak reyestrinə şərh edilir.
Buna qarşılıq satış mərhələsində məhdudiyyətlər yenidən gündəmə gəlir. Qanunun pula çevirmə baxımından nəzərdə tutduğu azadolma yalnız Türkiyədə yaradılmış xarici kapitallı şirkətlərə aid müddəada yer alır; xarici fiziki şəxslər baxımından belə bir azadolma yoxdur. Bu səbəbdən xarici fiziki şəxs, ipotekanın pula çevrilməsi yolu ilə belə hərracda daşınmaz əmlak əldə etmə məhdudiyyətlərinə tabedir. Bu məhdudiyyətlərə yalnız müəyyən edilmiş ölkələrin vətəndaşı olmaq şərti, adambaşına otuz hektar və müvafiq rayonun xüsusi mülkiyyət predmeti olan sahəsinin on faizi ilə hərbi qadağan zonalara dair məhdudiyyətlər daxildir. Xarici kommersiya şirkətləri yalnız xüsusi qanun müddəaları çərçivəsində daşınmaz əmlak əldə edə bilər; bundan başqa xarici hüquqi şəxslər daşınmaz əmlak əldə edə bilməz.
Bu məhdudiyyətlərə zidd olan əldə etmənin sanksiyası daşınmaz əmlakın mülkiyyətinin öz-özünə etibarsız sayılması deyil, özgəninkiləşdirilməsidir: ziddiyyət halında veriləcək və bir ildən çox olmayan müddət ərzində daşınmaz əmlak mülkiyyətçi tərəfindən özgəninkiləşdirilməzsə, özgəninkiləşdirmə inzibati qaydada həyata keçirilir və əmlakın dəyəri pula çevrilir. Bu səbəbdən girovun pula çevrilməsi və ya daşınmaz əmlakın satışı proseslərində bu məhdudiyyətlərin əvvəlcədən qiymətləndirilməsi zəruridir.
Xarici valyutada tələblər
Alacağın xarici valyutada yaranması halında icra icraatının hansı valyuta ilə aparılacağı və məzənnənin hansı tarixə əsasən hesablanacağı ayrıca qiymətləndirilir. Bu qiymətləndirmədə qanuni meyar müqavilədə eyni ilə ödəniş şərtinin olub-olmamasıdır.
Müqavilədə eyni ilə ödəniş şərti yoxdursa, borclu borcu ödəniş günündəki bazar məzənnəsi ilə Türk lirəsi ilə də ödəyə bilər. Eyni şərt yoxdursa və borc ödəniş günündə ödənilməyibsə, kreditor bu borcun eyni ilə və ya ödəmə müddətinin bitdiyi günkü, yaxud faktiki ödəniş günündəki bazar məzənnəsi əsasında Türk lirəsi ilə ödənilməsini tələb edə bilər. Bunun əksinə olaraq, müqavilədə eyni ilə ödəniş şərti varsa, hər iki imkan aradan qalxır və borc xarici valyutada eyni ilə ödənilir. Yəni borclunun seçim hüququ ilə kreditorun məzənnə tarixini seçməsi eyni şərtin iki üzüdür və hər ikisi həmin şərtdən asılıdır.
Tələbnamədə alacağın Türk lirəsi ilə məbləğinin, faizli alacaqlarda faizin məbləği və hesablanmağa başladığı günün və alacaq xarici valyutadırsa hansı tarixdəki məzənnə ilə tələb edildiyinin və faizinin göstərilməsi qanunla məcburi elementlərdir; icra müdiri tələbnamənin qanuni şərtlərini yoxlayır. Təcrübədə bu elementin əskik və ya səhv göstərilməsi sonradan düzəldilməsi çətin nəticələr doğura bilər. Müqavilədə məzənnə və ödəmə yerinə dair müddəa mövcuddursa, bu müddəanın etibarlılığı və tətbiq oluna bilməsi də nəzərə alınır.
Qiymətləndirmə meyarları
İcra və iflas prosesində qiymətləndirmə meyarları
İcra təqibi zamanı izləniləcək yol; tələbin əsaslandığı sənədə, borclunun hüquqi xarakterinə, təminatın mövcud olub-olmamasına və təqibin hansı mərhələdə olmasına görə müəyyən edilir. İlkin qiymətləndirmə zamanı icra işi, ödəniş və ya icra əmri, təbliğat sənədləri və hesablanmağa başlamış müddətlər birlikdə nəzərdən keçirilə bilər.
Tələbkar baxımından təqib yolunun seçimi, əmlaka ehtiyati həbs qoyulması zərurəti və həbs qoyulacaq əmlakın müəyyən edilməsi; borclu baxımından isə etiraz və şikayət müddətləri, əmlak bəyannaməsi təqdim etmək öhdəliyi və üzərinə həbs qoyula bilməyən əmlaka dair müraciət yolları iş üzrə ayrıca qiymətləndirilir.
Daşınmaz əmlak ipotekası olan işlərdə girovun pula çevrilməsi qaydası, əqd cədvəlinin məzmunu, dəyərin qiymətləndirilməsi və satış elanının təbliği qanunla ayrıca müddətlərə və ayrıca müraciət yollarına bağlanmışdır. Xarici tələbkarın və ya borclunun tərəf olduğu işlərdə xaricə təbliğat, xarici qərarların tanınması və tenfizi, habelə xarici valyutada olan tələbin təqibi əlavə olaraq qiymətləndirilir.
Büronun fəaliyyət göstərdiyi sahələr arasında icra və iflas hüququndan doğan mübahisələr yer alır. Görüş tələbi üçün əlaqə səhifəsindən müraciət edə bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Tez-tez verilən suallar
Ödəniş əmri gəlib, nə qədər müddət ərzində nə etməliyəm?
Müddət və müraciət ediləcək orqan təqibin hansı yolla başlandığından asılı olaraq dəyişir. Ümumi həbs yolunda borclu, ödəmə əmrinin təbliğindən etibarən yeddi gün ərzində icra idarəsinə etiraz edə bilər; vaxtında edilən etiraz təqibi avtomatik olaraq dayandırır. Kambiyo veksellərinə xas təqibdə isə müddət beş gündür və etiraz birbaşa icra məhkəməsinə edilir; bu etiraz satışdan başqa icra təqibi tədbirlərini dayandırmır, yəni satış dayanır, lakin həbs davam edir. Məhkəmə qərarına əsaslanan təqibdə icra əmrinə əməl etmə müddəti yeddi gündür və etiraz yolu ilə təqibin dayandırılması mümkün deyil; borclunun yolu icranın təxirə salınmasını tələb etməkdir. Müddət ötürüldükdə təqib qəti şəkildə tamamlanır və borca etiraz etmək imkanı, bir qayda olaraq, aradan qalxır. Buna görə ilk növbədə əlinizdəki sənədin ödəmə əmri, yoxsa icra əmri olduğunu və onun təbliğ tarixini müəyyən etmək lazımdır.
Etiraz etdim, kreditor nə edə bilər?
Vaxtında edilən etirazla təqib dayanır və kreditorun məhkəməyə müraciət etməsi tələb olunur. Kreditorun əlində imzası təsdiqlənmiş və ya notariat qaydasında təsdiq edilmiş borc etirafını ehtiva edən sənəd və ya rəsmi idarələrin müəyyən edilmiş qaydada verdiyi qəbz və ya sənəd varsa, etirazın kreditora təbliğindən etibarən altı ay ərzində icra məhkəməsindən etirazın aradan qaldırılmasını tələb edə bilər; bu müddət ötürülərsə, eyni tələb üzrə yenidən məhkəmə qərarına əsaslanmayan icra təqibi başlada bilməz. Belə bir sənəd yoxdursa, etirazın kreditora təbliğindən etibarən bir il ərzində ümumi yurisdiksiya məhkəməsində etirazın ləğvi barədə iddia qaldıra bilər; bu müddət keçsə belə, ümumi müddəalara əsasən alacaq tələbi ilə iddia qaldırmaq hüququ saxlanılır. Yanlış hüquqi müdafiə vasitəsinin seçilməsi tələbin rəddinə səbəb olur. Hər iki iddiada digər tərəfin tələbi əsasında alacağın iyirmi faizindən az olmamaqla təzminat ödənilməsinə qərar verilə bilər; lakin şərtlər eyni deyil: etirazın qəti şəkildə aradan qaldırılması barədə tələbin mahiyyəti üzrə səbəblərlə qəbul edilməsi halında borclu, eyni səbəblərlə rədd edilməsi halında isə kreditor təzminat ödəməyə məhkum edilir və burada pis niyyət tələb olunmur; etirazın ləğvi barədə iddiada isə borclu baxımından etirazın əsassız olması kifayət etdiyi halda, kreditor yalnız təqibində haqsız və pis niyyətli hesab edilərsə, təzminat ödəməyə məsul olur.
Maaşımın nə qədəri həbs edilə bilər?
Qanun əmək haqqı və buna bənzər gəlirlərdə qismən tutulma rejimi nəzərdə tutmuşdur; lakin buradakı dörddəbir nisbəti borclunu qoruyan yuxarı hədd deyil, tutulacaq ən az məbləği göstərən aşağı həddir. Qanunun ifadəsi ilə tutulacaq məbləğ gəlirin dörddəbirindən az ola bilməz. Borclunun və ailəsinin dolanışığı üçün icra müdiri tərəfindən müəyyən edilən məbləğ bu həddin altına endirilmir. Qanun burada aliment tələbləri üçün ayrıca nisbət nəzərdə tutmamışdır; aliment tələblərinin tutulmasında dörddəbir həddin tətbiq edilmədiyinə dair praktika qanun mətnindən deyil, məhkəmə qərarlarından irəli gəlir. Qanunun özü növbə qaydası müəyyən etmişdir: birdən çox həbs qoyulması halında bunlar növbəyə salınır və növbədə öndə olan həbs üzrə tutulma başa çatmayınca sonrakı həbs üzrə tutulmaya başlanıla bilməz. Minimum əmək haqqı səviyyəsində olan gəlirlərin qorunmasına dair praktika isə qanun mətnindən deyil, məhkəmə qərarlarından irəli gəlir. Həbs qoyulmasının qanuna zidd olduğu düşünülürsə, bu məsələ icra hərəkətinin öyrənildiyi gündən etibarən yeddi gün ərzində şikayət yolu ilə irəli sürülür. Bu qorunmadan əvvəlcədən imtinaya dair razılaşmalar etibarsızdır.
Evimə həbs qoyula bilərmi?
Qanun borclunun vəziyyətinə uyğun evini üzərinə həbs qoyula bilməyən əmlaklar sırasına daxil etmişdir. Lakin bu qoruma sərhədsiz deyildir: evin borclunun vəziyyətinə uyğun sayılıb-sayılmayacağı konkret halda qiymətləndirilir. Dəyəri bu ölçünü aşan daşınmaz əmlaklar barəsində qanun ayrıca prosedur nəzərdə tutmuşdur — ev satılır və satış qiymətindən borclunun vəziyyətinə uyğun bir ev ala biləcəyi məbləğ ona buraxılır. Bundan başqa, daşınmaz əmlak üzərində ipoteka varsa, girovun pula çevrilməsi yolu bu qorumadan fərqli nəticələrə səbəb olur. Üzərinə həbs qoyula bilməyən əmlak olduğu düşünülən əmlaka həbs qoyulmuşsa, etiraz deyil, şikayət yoluna müraciət edilməlidir; həbs qoyulmasının mümkün olub-olmadığını ilk növbədə icra müdiri qiymətləndirir.
Üzərinə həbs qoyulan əşya mənə aiddir, nə edə bilərəm?
Həbs qoyulmuş əmlakın özünə məxsus olduğunu iddia edən üçüncü şəxsin müraciət yolu istihqaq iddiasıdır. Müddət yeddi gündür; müddətin başlanğıcı isə vəziyyətdən asılı olaraq həbs qoyulmasından xəbər tutma tarixi, icra məhkəməsi qərarının elan edilməsi və ya təbliği, yaxud icra müdiri tərəfindən verilən müddətdir. Əmlakın kimin əlində olması sübut yükünün hansı tərəfin üzərinə düşəcəyini müəyyən etdiyindən, həbs protokoluna əmlakın harada və kimin sahibliyində olduğunun daxil edilməsi bu iş üzrə birbaşa nəticə doğurur.
Konkordato ilə iflasın təxirə salınması eyni şeydir?
Xeyr. İflasın təxirə salınması institutu 2018 ilində 7101 saylı Qanunla ləğv edilmiş, konkordato isə əsaslı şəkildə yenidən tənzimlənmişdir; Türk Ticarət Məcəlləsinin müvafiq maddəsinin başlığı da "İflasın təxirə salınması"ndan "Konkordato"ya dəyişdirilmişdir. Yalnız, qanunun qüvvəyə mindiyi tarixdə baxılmaqda olan tələblər baxımından tələb tarixində qüvvədə olan müddəalar tətbiq edilməyə davam edir. Konkordatoda borcluya əvvəlcə üç aylıq müvəqqəti möhlət verilir; bu müddət ən çoxu daha iki ay uzadıla bilər və ümumi müddət beş ayı keçə bilməz. Şərtlər mövcud olduqda bir illik qəti möhlətə keçilir; çətinlik yaradan xüsusi hallarda bu müddət altı aya qədər uzadıla bilər. Möhlət müddətində borcluya qarşı dövlət alacaqları da daxil olmaqla heç bir icra təqibi aparıla bilməz və ehtiyat tədbiri qismində həbs qoyulması barədə qərarlar icra edilə bilməz; imtiyazlı işçi və aliment tələbləri üzrə həbs yolu ilə icra təqibi aparıla bilər, girovla təmin edilmiş tələblər üzrə isə icra davam etdirilə bilər, lakin girov qoyulmuş əmlak satıla bilməz. Layihənin qanunda nəzərdə tutulan səs çoxluğu ilə qəbul edilməsi və məhkəmə tərəfindən təsdiqlənməsi halında konkordato məcburi olur. Bu gün yenidənqurmanın əsas yolu, bir qayda olaraq, konkordatodur; kapital şirkətləri və kooperativlər baxımından uzlaşma yolu ilə yenidənqurma imkanı da qüvvədədir. Köhnə tarixli mənbələrdə iflasın təxirə salınmasına dair izahlar mövcud vəziyyəti əks etdirmir.
Xarici məhkəmə qərarı əsasında Türkiyədə icra təqibi başlada bilərəmmi?
Birbaşa icra edilə bilməz. Xarici məhkəmə qərarının Türkiyədə icra edilə bilməsi üçün səlahiyyətli Türkiyə məhkəməsindən tenfiz qərarı alınması tələb olunur; tenfizdən sonra qərar ilamlı icra yolu ilə icra edilir. Vəzifəli məhkəmə, bir qayda olaraq, asliye hüquq məhkəməsi, ailə hüququna aid qərarlarda isə ailə məhkəməsidir. Tenfiz qərarından qanunla nəzərdə tutulan qaydada şikayət verilməsi onun icrasını dayandırır. Tanıma isə qərarın qəti sübut və ya qəti hökm kimi qəbul edilməsini təmin edir və qərarın icra edilə bilməsi demək deyil; tenfiz üçün tələb olunan qarşılıqlılıq şərti tanıma üçün tələb olunmur. Xarici arbitraj qərarlarının tenfizi öz rejiminə tabedir və səlahiyyətli məhkəmə, ilk növbədə, tərəflərin yazılı şəkildə razılaşdırdığı yerin məhkəməsidir. Borclunun xaricdə olması halında əlavə olaraq xaricdə sənədlərin təqdim edilməsi qaydası tətbiq olunur və bu mərhələ icra müddətini faktiki olaraq uzadır.
Bu səhifədəki izahlar ümumi məlumat məqsədi daşıyır və hüquqi rəy və ya tövsiyə xarakteri daşımır. Hər bir konkret işin şərtləri fərqli olduğundan, hüquqi qiymətləndirmə iş üzrə aparılmalıdır.
Səhifədə yer alan məlumatlar Türkiyə Vəkillər Birliyinin Reklam Qadağası Haqqında Əsasnaməsi çərçivəsində, ixtisaslaşma anlamına gəlməmək şərtilə, büro tərəfindən fəaliyyət göstərilən sahələr barədə məlumat vermək məqsədilə dərc edilmişdir; müştəri əldə etmək məqsədi daşımır.
Bu səhifəyə baxılması və ya səhifədə yer alan keçidlər və əlaqə məlumatları vasitəsilə əlaqə saxlanılması vəkil ilə müraciətçi arasında vəkillik münasibətinin yarandığı və işin qəbul edildiyi anlamına gəlmir.
Səhifədəki məlumatlar və müddətlər 5 sentyabr 2026 tarixinə qüvvədə olan qanunvericiliyə uyğun hazırlanmışdır. Qanunvericilik dəyişə bildiyindən, müddət hesablanması hər bir halda aktual qanun mətninə əsasən aparılmalıdır.
İcra və iflas hüququnda izləniləcək yol; tələbin xarakterindən, əsas sənədlərdən, borclunun hüquqi vəziyyətindən və icra prosesi çərçivəsində həyata keçirilən hərəkətlərdən asılı olaraq dəyişə bilər. Buna görə də tələbin düzgün icra qaydasında irəli sürülməsi, etiraz və müraciət müddətlərinin diqqətlə izlənilməsi, habelə zəruri tədbirlərin vaxtında həyata keçirilməsi vacibdir.
Merve Kartal
Vəkil