Alanya vərəsəlik hüququ üzrə vəkili və vərəsəlik hüququ

Vərəsəlik hüququ mübahisələri əksər hallarda yalnız bir tələbdən ibarət olmur. Vərəsələrin və miras kütləsinin müəyyən edilməsi, mirasın qəbulu və ya rəddi, məcburi payların qorunması, vəsiyyətnamənin etibarlılığı və miras kütləsinə daxil olan daşınmaz əmlakın bölüşdürülməsi bir-biri ilə əlaqəli şəkildə gündəmə gələ bilər. Bu tələblərin bir hissəsi qanunda nəzərdə tutulmuş müddətlərdə irəli sürülmədikdə aradan qalxır.

Alanya’da müxtəlif ölkələrdən olan şəxslərin daşınmaz əmlak əldə etməsi və məskunlaşması, miras işlərində xarici elementin tez-tez rast gəlinən halına çevrilməsinə səbəb olur. Xaricdə yaşayan vərəsələr, xarici vətəndaş olan miras qoyanlar, xaricdə tərtib edilmiş sənədlər və müxtəlif ölkələrdə yerləşən əmlak bu işlərdə ayrıca qiymətləndirilməli olan məsələlərdir.

Bu səhifədə vərəsəlik hüququnda tez-tez rast gəlinən mübahisələr, prosesin əsas mərhələləri, ölümə bağlı sərəncamlar və xarici element daşıyan miras işlərinə dair əsaslar ümumi şəkildə izah olunur. Hər bir mübahisənin şərtləri fərqli olduğundan hüquqi qiymətləndirmə konkret iş üzrə aparılmalıdır.

Eski taş evin kapısı ve merdiveni

Əsas fəaliyyət sahələri

Vərəsəlik hüququnda başlıca mübahisələr

Vərəsəlik hüququndan irəli gələn tələblər müxtəlif hüquqi əsaslara söykənir, müxtəlif müddətlərə tabedir və müxtəlif məhkəmələrdə baxılır. Miras kütləsinin müəyyən edilməsinə yönəlmiş tələblər ilə məcburi payın qorunmasına və ya bir sərəncamın ləğv edilməsinə yönəlmiş tələblər eyni icraat qaydasına tabe deyil.

01

Vərəsəlik şəhadətnaməsi və miras kütləsinin müəyyən edilməsi

Vərəsəlik haqqında şəhadətnamə (mirasçılık belgesi, veraset ilamı) vərəsələrin kim olduğunu və miras paylarını göstərən sənəddir. Sənədin notariusdanmı, yoxsa məhkəmədənmi alınacağı, notariusun sənəd verə bilməyəcəyi hallar və sənədə etiraz yolu üçün vərəsəlik haqqında şəhadətnamə (veraset ilamı, mirasçılık belgesi) necə alınır səhifəsinə baxmaq olar.

Sənəddə göstərilən paylar qanunun vərəsəlik qaydalarından irəli gəlir. Qan qohumları baxımından üç zümrə əsas götürülür: birinci zümrə miras qoyanın altsoyudur, ikinci zümrə altsoyu olmayan miras qoyanın ana və atası ilə onların altsoyudur, üçüncü zümrə isə bunlar da yoxdursa, nənə-babalar ilə onların altsoyudur. Sağ qalan həyat yoldaşı birlikdə vərəsə olduğu zümrədən asılı olaraq pay alır: altsoy ilə birlikdə vərəsə olduqda mirasın dörddə biri, ana və ata zümrəsi ilə birlikdə olduqda yarısı, nənə-babalar və onların uşaqları ilə birlikdə olduqda dörddə üçü; bunlar da yoxdursa, mirasın hamısı həyat yoldaşına qalır. Vərəsə qoymadan vəfat edən şəxsin mirası Dövlətə keçir.

Tərəkənin əhatə dairəsinin müəyyən edilməsi isə ayrıca mərhələdir. Daşınmaz əmlaklar, bank hesabları, nəqliyyat vasitələri, şirkət payları və alacaqlarla yanaşı, miras qoyanın borcları da tərəkənin qiymətləndirilməsində nəzərə alınır. Tərəkənin müəyyən edilməsinə yönəlmiş əməliyyatlar vərəsələrə əmlakın əhatə dairəsini müəyyən etmək imkanı versə də, təkbaşına tərəkə ilə bağlı mülkiyyət mübahisələrini həll etmir.

02

Məcburi pay və tenkis

Miras qoyanın sağlığında etdiyi bəzi qazandırmalar və ya ölümə bağlı sərəncamları qanunun müəyyən vərəsələrə tanıdığı məcburi payları zədələyə bilər. Məcburi paylı vərəsələr aşağı törəmələr, ana və ata, habelə sağ qalan həyat yoldaşıdır; bacı-qardaşların məcburi payı 2007 ildə ləğv edilmişdir. Məcburi paylı vərəsə olmadıqda, miras qoyan əmlakının tamamı üzərində ölümə bağlı sərəncam verə bilər.

Məcburi pay, qanuni vərəsəlik payının qanunda göstərilən nisbətidir: aşağı törəmələr üçün qanuni vərəsəlik payının yarısı, ana və atanın hər biri üçün dörddə biri, sağ qalan həyat yoldaşı üçün isə aşağı törəmələr və ya ana və ata zümrəsi ilə birlikdə vərəsə olduqda qanuni vərəsəlik payının tamamı, digər hallarda isə dörddə üçüdür. Aşağı törəmələri, ana və atası və ya həyat yoldaşı olan miras qoyan yalnız mirasının məcburi paylardan kənarda qalan hissəsi üzrə ölümə bağlı sərəncam verə bilər.

Hər bir əvəzsiz qazandırma tenkisə məruz qalmır. Qanun tenkisə məruz qalan sağlığında edilən qazandırmaları məhdud şəkildə sadalamış, ölümdən əvvəlki bir il ərzində adət üzrə verilən hədiyyələri isə bu əhatə dairəsindən kənarda qoymuşdur.

Vəsiyyət sərəncamlarının azaldılması haqqında iddia açmaq hüququ vərəsənin mirasda məcburi payının pozulduğunu öyrəndiyi tarixdən başlayaraq bir il və hər halda vəsiyyətnamələrdə vəsiyyətnamənin açılmasından, digər sərəncamlarda isə mirasın açılmasından etibarən on il keçdikdə itirilir. Bu müddətlər keçmiş olsa belə, vəsiyyət sərəncamlarının azaldılması haqqında iddia etiraz vasitəsi ilə hər zaman irəli sürülə bilər. Mirasda məcburi payın nisbətləri və hesabın addım-addım necə aparıldığı üçün mirasda məcburi pay necə hesablanır səhifəsinə baxmaq olar.

03

Miras qoyanın muvazaası və daşınmaz əmlakın dövlət qeydiyyatının ləğvi

Miras qoyanın vərəsələrindən əmlakı yayındırmaq məqsədilə əslində bağışlamaq istədiyi daşınmaz əmlakı satış və ya ömürlük saxlama müqaviləsi kimi başqa bir əqd görüntüsü altında özgəninkiləşdirməsi iddiası praktikada miras qoyanın muvazaası çərçivəsində qiymətləndirilir.

Yargıtay bu qiymətləndirmə zamanı ölkənin və bölgənin adət-ənənələrini, ictimai meyilləri, hadisələrin adi gedişatını, miras qoyanın müqavilə bağlamaq üçün haqlı və əsaslı səbəbinin olub-olmamasını, cavabdehin satınalma qabiliyyətinin olub-olmamasını, satış qiyməti ilə müqavilənin bağlandığı tarixdəki həqiqi dəyər arasındakı fərqi, habelə tərəflərlə miras qoyan arasındakı şəxsi münasibətləri birlikdə qiymətləndirir. Özgəninkiləşdirilən əmlakın miras qoyanın ümumi əmlakı daxilindəki nisbəti də praktikada həlledici ola bilər. Buna qarşılıq, miras qoyanın sağlığında hüquq balansını gözləyən və bütün vərəsələri əhatə edən məqbul bölgü aparması əmlakı yayındırmaq niyyətinin olmadığına dəlalət edən hallardan biri kimi qiymətləndirilir.

Bu iddianı, məcburi pay sahibi olub-olmamasından asılı olmayaraq, vərəsəlik hüququ pozulmuş bütün vərəsələr qaldıra bilər. Vərəsələr arasında məcburi prosessual şəriklik olmadığından, hər bir vərəsə müstəqil şəkildə, öz vərəsəlik payı nisbətində daşınmaz əmlakın dövlət qeydiyyatının ləğvini və qeydiyyata alınmasını tələb edə bilər. Vərəsəliyi lazımi qaydada rədd etmiş şəxs isə bu iddianı qaldıra bilməz.

04

Mirasın bölüşdürülməsi və ümumi mülkiyyətin aradan qaldırılması

Bir neçə mirasçının olması halında, mirasın keçməsi ilə birlikdə bölüşdürülənə qədər mirasçılar arasında miras kütləsindəki bütün hüquq və borcları əhatə edən ümumi mülkiyyət yaranır. Mirasçılar miras kütləsinə birgə mülkiyyət əsasında sahib olurlar və miras kütləsinə aid hüquqlar üzərində birlikdə sərəncam verirlər; idarəetmə və sərəncam əməliyyatlarında, bir qayda olaraq, yekdillik tələb olunur.

Mirasçılar razılaşaraq bölgü apara bilərlər; bölgü müqaviləsinin etibarlılığı onun yazılı formada tərtib edilməsindən asılıdır və daşınmaz əmlakı ehtiva edən bölgü müqavilələri üçün rəsmi forma tələb olunmur. Buna qarşılıq, mirasçının miras payını üçüncü şəxsə ötürməsinə dair müqavilənin notariat qaydasında tərtib edilməsi zəruridir.

Razılaşmanın əldə edilməməsi halında mirasın bölüşdürülməsi və ya şərtlərə uyğun olaraq ümumi mülkiyyətin aradan qaldırılması yoluna müraciət edilə bilər. Yekdillik tələbinin prosesi əngəllədiyi hallarda, mirasçılardan biri miras kütləsinə daxil olan malların hamısı və ya bir hissəsi üzərindəki birgə mülkiyyətin paylı mülkiyyətə çevrilməsini də tələb edə bilər.

Daşınmaz əmlakın natura şəklində bölüşdürülməsinin mümkün olmadığı hallarda satış yolu ilə bölüşdürmə gündəmə gələ bilər. İddianın kimə qarşı açılacağı, natura üzrə bölüşdürmə ilə satış arasındakı sıra, 31 iyul 2026'dən bəri yalnız vərəsələr arasında keçirilən birinci hərrac və iddiadan əvvəl məcburi olan vasitəçilik üçün ümumi mülkiyyətin məhkəmə qaydasında bölünməsi iddiası səhifəsinə baxmaq olar.

Addım-addım proses

Miras prosesi necə davam edir?

01

Vərəsələrin və miras əmlakının müəyyən edilməsi

Prosesin əvvəlində əhalinin qeydiyyatı məlumatları əsasında vərəsələr, daşınmaz əmlakın dövlət reyestri, bank və digər qeydlər əsasında isə miras kütləsinin tərkibi araşdırılır. Miras qoyanın borclarının və davam edən hüquqi münasibətlərinin olub-olmadığının müəyyən edilməsi, xüsusilə mirasdan imtina və rəsmi dəftərin tutulması kimi variantların qiymətləndirilməsi baxımından əhəmiyyət kəsb edir.

Bu mərhələdə vəsiyyətnamənin mövcud olduğu halda ayrıca bir prosedur tətbiq olunur. Miras qoyanın ölümündən sonra ələ keçən vəsiyyətnamənin, etibarlı olub-olmamasından asılı olmayaraq, dərhal sülh hüquq hakiminə təhvil verilməsi məcburidir; vəsiyyətnaməni tərtib edən, saxlayan, başqa şəkildə ələ keçirən və ya vəfat edənin əşyaları arasında tapan şəxs ölümü öyrənən kimi bu vəzifəni yerinə yetirməyə borcludur və əks halda bu səbəbdən yaranacaq zərərə görə məsuliyyət daşıyır. Vəsiyyətnamə, yenə etibarlı olub-olmamasından asılı olmayaraq, təhvil verildiyi gündən başlayaraq bir ay ərzində miras qoyanın yaşayış yeri üzrə sülh hüquq hakimi tərəfindən açılır və maraqlı şəxslərə oxunur. Mirasda hüquq sahibi olanların hər birinə, xərci miras kütləsinə aid olmaqla, vəsiyyətnamənin onlara aid hissələrinin təsdiq edilmiş surəti rəsmi qaydada çatdırılır; harada olduqları bilinməyən şəxslərə elan yolu ilə bildiriş verilir. Etibarsızlaşdırma və məcburi payın azaldılması (tenkis) iddialarında on illik hüquq itirici müddətin başlanğıcını təşkil edən vəsiyyətnamənin açılması məhz bu əməliyyatı ifadə edir.

02

Mirasın keçməsi, mirasdan imtina və rəsmi dəftər

Miras, miras qoyanın ölümü ilə birlikdə qanun əsasında vərəsələrə keçir; vərəsələrin ayrıca qəbul bəyanatı verməsi tələb olunmur. Bununla birlikdə, qanuni və təyin edilmiş vərəsələr qanunda nəzərdə tutulmuş şərtlər daxilində mirasdan imtina edə bilərlər.

Bunun üçün üç aylıq müddət vardır. Müddətin nə vaxt hesablanmağa başladığı və imtina bəyanatının hara, hansı formada verildiyi üçün mirasdan imtina necə edilir səhifəsinə baxmaq olar.

Mirasın həqiqi aktiv və passivinin məlum olmadığı hallarda, mirasdan imtina etmək hüququna malik vərəsə rəsmi dəftərin tutulmasını tələb edə bilər. Bu tələb, mirasdan imtinaya dair prosedura riayət edilməklə, bir ay müddətində irəli sürülməlidir; vərəsələrdən birinin tələbi digərləri barəsində də qüvvəyə malikdir. Rəsmi dəftər tutulduğu müddətdə miras qoyanın borcları üzrə icra təqibi aparıla bilməz və bu müddət ərzində iddia müddəti keçmir; təcili hallar istisna olmaqla, məhkəmə işlərinə davam edilə bilmədiyi kimi, yeni iddia da qaldırıla bilməz.

Rəsmi dəftər tamamlandıqdan sonra vərəsə mirasdan imtina etmək, rəsmi ləğvetmə tələb etmək, dəftərə əsasən qəbul etmək və ya qeyd-şərtsiz qəbul etmək variantlarından birini seçə bilər. Bu mərhələdə müəyyən edilmiş müddət ərzində bəyanat verməyən vərəsə mirası dəftərə əsasən qəbul etmiş sayılır.

Dəftərə əsasən qəbul halında vərəsəyə, bir qayda olaraq, yalnız dəftərə yazılmış borclar keçir. Lakin buradakı məhdudiyyət borcların əhatəsinə aiddir, məsuliyyət daşıdığı əmlaka deyil: vərəsə dəftərə yazılmış borclara görə həm miras əmlakı, həm də öz əmlakı ilə məsuliyyət daşıyır. Mirasın borclarına görə heç bir məsuliyyət daşımaq istəməyən vərəsə üçün nəzərdən keçirilməli olan yol dəftərə əsasən qəbul deyil, rəsmi ləğvetmə və ya mirasdan imtinadır. Rəsmi ləğvetmə halında vərəsələr mirasın borclarına görə məsuliyyət daşımırlar; lakin bu yol hər iş üzrə mümkün deyil: birgə vərəsələrdən birinin mirası qəbul etməsi halında rəsmi ləğvetmə tələbi nəzərə alınmır.

03

Bölüşdürmə, Mediasiya və Məhkəmə Mərhələsi

Vərəsələr arasında razılıq əldə edilə bildiyi halda, bölüşdürmə müqaviləsi tərtib edilə bilər. Razılıq əldə edilmədikdə isə mübahisənin xarakterindən asılı olaraq mirasın bölüşdürülməsi, ortaqlığın aradan qaldırılması, məcburi payın pozulması ilə əlaqədar tenkis, miras qoyanın gizli razılaşması əsasında həyata keçirilmiş əqd səbəbilə çıxarışın ləğvi və qeydiyyat və ya ölümlə bağlı sərəncamın ləğvi kimi müxtəlif hüquqi müdafiə vasitələri gündəmə gələ bilər.

Daşınar və daşınmaz əmlakın bölüşdürülməsi və ortaqlığın aradan qaldırılmasına dair mübahisələrdə məhkəməyə müraciət edilməzdən əvvəl mediasiyaya müraciət olunması məhkəmə şərtidir. Buna qarşılıq, tenkis, miras qoyanın gizli razılaşması əsasında həyata keçirilmiş əqd səbəbilə çıxarışın ləğvi və qeydiyyat, ölümlə bağlı sərəncamın ləğvi tələbləri və vərəsəlik şəhadətnaməsi tələbi bu məhkəmə şərtinə tabe deyildir. Mediasiya nəticəsində razılıq əldə edildikdə tərtib olunan barışıq sazişinə icra edilə bilərlik şərhinin alınması məcburidir; daşınmaz əmlakın verilməsinə dair barışıq sazişinə şərh verildikdən sonra tapu idarəsindən birbaşa qeydiyyat tələb edilə bilər.

Vəzifə baxımından ümumi mülkiyyətin məhkəmə qaydasında bölünməsi və miras kütləsinin bölüşdürülməsi, habelə vərəsəlik haqqında şəhadətnamənin verilməsi, miras kütləsinin mühafizəsi tədbirləri və mirasdan imtina barədə bəyanat Türkiyə mülki sülh məhkəməsinə aiddir. Vəsiyyət sərəncamlarının azaldılması haqqında iddia, miras qoyanın saxta əqdi ilə bağlı mülkiyyət qeydinin ləğvi və yenidən qeydiyyatı, vəsiyyətnamənin ləğvi və mirasla bağlı əmlakın qaytarılması iddialarına isə birinci instansiya mülki məhkəməsində baxılır. Aidiyyət baxımından da fərq vardır: miras kütləsinin bölüşdürülməsi, ölüm halına bağlı sərəncamların ləğvi və vəsiyyət sərəncamlarının azaldılması haqqında iddialarda miras qoyanın son yaşayış yeri məhkəməsi müstəsna yurisdiksiyaya malik olduğu halda, daşınmaz əmlaka dair mülkiyyət qeydinin ləğvi və yenidən qeydiyyatı ilə ümumi mülkiyyətin məhkəmə qaydasında bölünməsi iddialarında daşınmaz əmlakın yerləşdiyi yer məhkəməsi müstəsna yurisdiksiyaya malikdir. Son yaşayış yeri məhkəməsinin müstəsna yurisdiksiyası yalnız sadalanan iddia növləri ilə məhdudlaşmır; bölüşdürmə müqaviləsinin etibarsızlığı, mirasla bağlı əmlakın qaytarılması və varislər arasında miras kütləsinin idarə edilməsindən irəli gələn iddialar, habelə miras kütləsinin qəti bölüşdürülməsinə qədər varislərə qarşı qaldırılacaq bütün iddialar da bu əhatəyə daxildir.

Bu qaydalar konkret olaraq belə bir nəticə doğurur: son yaşayış yeri Alanya olan miras qoyanın tərəkəsinə dair bölüşdürmə, tənkis və ölümə bağlı sərəncamın ləğvi ilə bağlı iddialara Alanya məhkəmələrində baxılır; daşınmaz əmlak Alanya sərhədləri daxilindədirsə, daşınmaz əmlakın qeydiyyatının ləğvi və qeydiyyatı, habelə ortaqlığın aradan qaldırılması ilə bağlı iddialar üzrə də həmin yer məhkəməsi müstəsna səlahiyyətə malikdir.

Məhkəmə araşdırması zamanı tapu və bank qeydləri, tərəflər arasındakı sənədlər, şahid ifadələri, ekspertiza və zərurət olduqda yerində baxış kimi sübutlar qiymətləndirilə bilər.

04

İntiqal və vergi əməliyyatları

Mirasçılıq sənədi alındıqdan sonra tərəkəyə daxil olan daşınmaz əmlakların mirasçıların adına intiqalı həyata keçirilə bilər. İntiqal qeydiyyatı vərəsəlik və intiqal vergisinin hesablanmasının başa çatması gözlənilmədən aparılır; bu mərhələdə vergi orqanından vergi borcunun olmadığına dair arayış tələb olunmur. Qeydiyyat tarixindən etibarən ən geci on beş gün ərzində nəticə barədə müvafiq vergi orqanına məlumat verilməlidir. Buna qarşılıq, intiqaldan sonra daşınmaz əmlakın satılması, bağışlanması və ya onun üzərində əşya hüququnun yaradılması üçün vergi tam ödənilmiş olmalıdır; daşınmaz əmlakın qeydiyyatı üzrə vəzifəli şəxslər vergi orqanı tərəfindən verilmiş vergi borcunun olmadığına dair arayış olmadan özgəninkiləşdirmə və təhvil əməliyyatlarını həyata keçirə bilməzlər.

Qanun bu qaydanı sərt şəkildə tətbiq etməmişdir. Mükəlləfin hesablanmış vergiyə müqabil 6183 saylı Qanunda göstərilən növdə təminat göstərməsi halında, keçən daşınmaz əmlakların bir hissəsinin və ya hamısının keçirilməsinə və özgəninkiləşdirilməsinə icazə verilə bilər. Bu imkan, daşınmaz əmlakı satmalı olan vərəsə baxımından verginin tamamını əvvəlcədən ödəməyə alternativ yarada bilər.

Vərəsəlik və keçid vergisi bəyannaməsinin verilmə müddəti ölümün baş verdiyi yerə və vərəsələrin olduğu ölkəyə görə dəyişir. Ölüm Türkiyədə baş vermişdirsə, vərəsənin Türkiyədə olması halında müddət dörd ay, xarici ölkədə olması halında isə altı aydır. Ölüm xarici ölkədə baş vermişdirsə, vərəsənin Türkiyədə olması halında müddət altı ay, miras qoyanın olduğu ölkədə olması halında dörd ay, başqa xarici ölkədə olması halında isə səkkiz aydır. Qeyb halında müddət, qeyb qərarının ölüm reyestrinə qeyd edildiyi tarixi izləyən bir aydır.

Vərəsəlik yolu ilə keçən əmlak istisna həddindən aşağı olsa belə, bəyannamə təqdim edilməlidir. Daşınmaz əmlaklar baxımından vergi bazası daşınmaz əmlakın bazar dəyəri deyil, əmlak vergisi üçün əsas götürülən dəyərdir və qiymətləndirmə günü mirasın açıldığı gündür. Vergi hesablandığı tarixdən etibarən üç il ərzində, hər il may və noyabr aylarında olmaqla, cəmi altı bərabər hissədə ödənilir.

Ölümə bağlı sərəncamlar

Vəsiyyətnamə, Miras Müqaviləsi və Ölüncəyədək Baxma

Birtərəfli sərəncam

Vəsiyyətnamə

Vəsiyyətnamə, miras qoyanın birtərəfli olaraq etdiyi ölümə bağlı sərəncamdır. Qanunda rəsmi vəsiyyətnamə, əlyazma vəsiyyətnaməsi və fövqəladə hallarda istifadə edilə bilən şifahi vəsiyyətnamə olmaqla üç forma tənzimlənmişdir.

Rəsmi vəsiyyətnamə iki şahidin iştirakı ilə sülh hakimi, noter və ya qanunla bu səlahiyyət verilmiş vəzifəli şəxs tərəfindən tərtib edilir. Fəaliyyət qabiliyyəti olmayanlar, cinayət məhkəməsinin qərarı ilə dövlət qulluğunda işləməkdən məhrum edilmiş şəxslər, savadsızlar, habelə vəsiyyət edənin həyat yoldaşı, üstsoy və altsoy üzrə qan qohumları, qardaşları və bu şəxslərin həyat yoldaşları rəsmi vəsiyyətnamənin tərtibində vəzifəli şəxs və ya şahid qismində iştirak edə bilməzlər. Əmlakın vəsiyyətlə verilməsinə qoyulan qadağa isə bundan fərqli qaydadır və tərtibdə iştirak edən şəxslərə aiddir: rəsmi vəsiyyətnamənin tərtibində iştirak edən vəzifəli şəxsə və şahidlərə, onların üstsoy və altsoy üzrə qan qohumlarına, qardaşlarına və bu şəxslərin həyat yoldaşlarına həmin vəsiyyətnamə ilə əmlak verilə bilməz. Vəsiyyət edənin öz həyat yoldaşına və ya övladına vəsiyyətlə əmlak verməsinə isə heç bir maneə yoxdur. Xaricdə olan şəxslər bu işlemi Türkiyə konsulluqlarında həyata keçirə bilərlər.

Əlyazma vəsiyyətnamə əvvəlindən axırınadək vəsiyyət edənin öz əli ilə yazılmalı, tərtib edildiyi il, ay və gün göstərilməli və vəsiyyət edən tərəfindən imzalanmalıdır. Kompüterdə yazılıb imzalanan mətn bu şərtə cavab vermir. Vəsiyyətnamə, məcburi olmasa da, saxlanmaq üçün açıq və ya qapalı şəkildə notere, sülh hakiminə və ya səlahiyyətli vəzifəli şəxsə verilə bilər.

Şifahi vəsiyyət yaxın ölüm təhlükəsi, gediş-gəlişin kəsilməsi, xəstəlik və ya müharibə kimi fövqəladə hallar səbəbindən rəsmi və ya əlyazma vəsiyyətnamənin tərtib edilə bilmədiyi hallara xas olan istisna formalardan biridir. Vəsiyyət edən üçün sonradan başqa formalarda vəsiyyətnamə tərtib etmək imkanı yaranarsa, həmin tarixdən etibarən bir ay keçdikdə şifahi vəsiyyət öz-özünə qüvvədən düşür.

Vəsiyyət edən vəsiyyətnaməsindən istənilən vaxt geri dönə bilər; lakin geri dönmə qanunda nəzərdə tutulmuş formalardan birinə riayət edilməklə yeni vəsiyyətnamə tərtib edilməsi və ya vəsiyyətnamənin məhv edilməsi yolu ilə həyata keçirilir. Əvvəlki vəsiyyətnamə aradan qaldırılmadan yeni vəsiyyətnamə tərtib edilərsə, sonrakı vəsiyyətnamə əvvəlkini şübhəyə yer qoymayacaq şəkildə tamamlamadığı halda onun yerini tutur.

Ölümə bağlı sərəncamın ləğvi dörd səbəbə əsaslana bilər: sərəncamın miras qoyanın sərəncam vermək qabiliyyətinin olmadığı bir vaxtda edilmiş olması; yanılma, aldatma, qorxutma və ya məcbur etmə nəticəsində edilmiş olması; sərəncamın məzmununun, onun bağlı olduğu şərtlərin və ya yükləmələrin hüquqa və ya əxlaqa zidd olması; qanunda nəzərdə tutulan formalara riayət edilmədən edilmiş olması.

Ləğvetmə iddiası iddiaçının sərəncamı, ləğv səbəbini və özünün hüquq sahibi olduğunu öyrəndiyi tarixdən etibarən bir il ərzində qaldırılmalıdır. Hər halda, bu hüquq vəsiyyətnamələrdə vəsiyyətnamənin açıldığı tarixdən, digər ölümə bağlı sərəncamlarda isə mirasın keçdiyi tarixdən etibarən vicdanlı cavabdehlərə qarşı on il, pis niyyətli cavabdehlərə qarşı iyirmi il keçdikdə qüvvədən düşür. Bu müddətlər keçsə belə, etibarsızlıq etirazı yolu ilə hər zaman irəli sürülə bilər.

İkitərəfli sərəncam

Vərəsəlik müqaviləsi

Vərəsəlik müqaviləsi, vəsiyyətnamədən fərqli olaraq, ikitərəfli ölümə bağlı sərəncamdır. Etibarlı olması üçün rəsmi vəsiyyətnamə formasında tərtib edilməlidir; tərəflər arzularını rəsmi vəzifəli şəxsə eyni vaxtda bildirir və tərtib edilmiş müqaviləni həmin şəxsin və iki şahidin qarşısında imzalayırlar.

Hər iki sərəncam hüquqi fəaliyyət qabiliyyəti baxımından da fərqlənir: vəsiyyət etmək üçün ayırdetmə qabiliyyətinə malik olmaq və on beş yaşını tamamlamış olmaq kifayətdirsə, vərəsəlik müqaviləsi bağlamaq üçün ayırdetmə qabiliyyətinə malik olmaq, yetkin olmaq və məhdudlaşdırılmış şəxs olmamaq tələb olunur. Fəaliyyət qabiliyyətinin olmaması hər iki sərəncam baxımından da ləğv edilmə əsasıdır. Miras qoyanın yanılma, aldatma, qorxutma və ya məcburiyyətin təsiri altında etdiyi ölümə bağlı sərəncam isə etibarsızdır; lakin miras qoyan yanıldığını və ya aldadıldığını öyrəndiyi, yaxud qorxutma və ya məcburiyyətin təsirindən qurtulduğu gündən başlayaraq bir il ərzində sərəncamı geri götürməzsə, bu sərəncam etibarlı sayılır.

Vərəsəlik müqaviləsindən vəsiyyətnamədə olduğu kimi sərbəst və birtərəfli qaydada dönmək olmaz. Müqavilə hər zaman tərəflərin yazılı razılaşması ilə aradan qaldırıla bilər. Vərəsə təyin edilən və ya özünə müəyyən əmlak vəsiyyət edilən şəxs müqavilə bağlandıqdan sonra vərəsəlikdən çıxarma əsası yaradan davranışda olarsa, miras qoyan müqaviləni birtərəfli qaydada aradan qaldıra bilər; bu əməliyyat vəsiyyətnamələr üçün nəzərdə tutulan formalardan biri ilə həyata keçirilməlidir. Sağlararası öhdəliklərin müqaviləyə uyğun yerinə yetirilməməsi və ya təminat verilməməsi halında müvafiq tərəf müqavilədən dönə bilər.

Vərəsəlik müqaviləsinin iki növü vardır. Müsbət vərəsəlik müqaviləsi ilə miras qoyan mirasını və ya müəyyən əmlakını müqavilənin qarşı tərəfinə və ya üçüncü şəxsə buraxmaq öhdəliyi götürür; malvarlığı üzərində sərbəst şəkildə sərəncam verməyə davam edə bilsə də, müqavilədəki öhdəliyi ilə ziddiyyət təşkil edən ölümə bağlı sərəncamlarına və bağışlamalarına etiraz edilə bilər. Mirasdan imtina müqaviləsində isə vərəsə əvəzli və ya əvəzsiz olaraq vərəsə statusunu itirir; əvəz müqabilində edilən imtina, müqavilədə əks hal nəzərdə tutulmayıbsa, imtina edənin altsoyu üçün də nəticə doğurur.

Ayrı bir müqavilə növü

Ölənədək baxım müqaviləsi

Ölənədək baxım müqaviləsi ölümə bağlı sərəncam deyil, Türk Borclar Məcəlləsində ayrıca tənzimlənən müstəqil müqavilədir. Baxım borclusu, baxım alacaqlısına ölənədək baxmağı və ona qulluq etməyi; baxım alacaqlısı isə bir əmlakı və ya bəzi əmlak dəyərlərini ona verməyi öhdəsinə götürür.

Vərəsəlik müqaviləsi ilə əlaqəsi, bir qayda olaraq, forma ilə bağlıdır: müqavilə vərəsə təyin edilməsini ehtiva etməsə belə, vərəsəlik müqaviləsi formasında bağlanmadıqca etibarlı sayılmır. Bunun yeganə istisnası müqavilənin dövlət tərəfindən tanınmış bir baxım müəssisəsi tərəfindən səlahiyyətli orqanların müəyyən etdiyi şərtlərə riayət edilməklə bağlanması halıdır; bu halda yazılı forma kifayətdir. Baxım borclusunun həmçinin vərəsə təyin edilmiş olması halında isə müqaviləyə vərəsəlik müqaviləsinə dair müddəalar mahiyyət etibarilə də tətbiq edilir.

Qulluq kreditoru, verdiyi daşınmaz əmlak üzərində hüquqlarını təmin etmək üçün satıcı kimi qanuni ipoteka hüququna malikdir. Qulluq borclusu qulluq kreditorunu münasib qida və mənzillə təmin etməli, xəstəliyi zamanı ona lazımi qayğı göstərməli və müalicəsini təmin etməlidir. Öhdəliklərə zidd davranış nəticəsində müqavilənin davamı dözülməz hâl alarsa, tərəflərdən hər biri xəbərdarlıq müddəti vermədən müqaviləyə xitam verə bilər.

Müqavilənin həqiqətən qulluq məqsədilə bağlanıb-bağlanmadığı, qulluq öhdəliklərinin yerinə yetirilib-yetirilmədiyi və əməliyyatın vərəsələrdən əmlak yayındırmaq məqsədi daşıyıb-daşımadığı konkret işin hallarına əsasən qiymətləndirilir. Müqavilə etibarlı sayılsa belə, vərəsələrin məcburi payın azaldılması, kreditorların isə ləğv iddiası qaldırmaq hüquqları saxlanılır.

Ləğv iddiası baxımından İcra və İflas Qanununda 24 dekabr 2025 tarixli dəyişikliklə yenidən yazılmış müddəa əhəmiyyət daşıyır. Buna görə, müvəqqəti və ya qəti acizlik sənədinin, yaxud acizlik sənədi xarakterli həcz protokolunun tərtib edildiyi və ya iflasın açıldığı tarixdən əvvəlki bir il ərzində edilmiş bağışlamalar və əvəzsiz sərəncamlar ləğvə tabedir; ölənədək qulluq müqavilələri də, münasib qarşılığın təmin edildiyi sübuta yetirilmədikcə, bağışlama sayılan sərəncamlar sırasında göstərilmişdir. Prezumpsiya qəti deyil: müqavilənin həqiqətən qulluq qarşılığında bağlandığı və öhdəliklər arasında münasib tarazlığın olduğu sübuta yetirilərsə, ləğv nəticəsi yaranmır.

Borclar və məsuliyyət

Mirasdan imtina və mirasçıların məsuliyyəti

Miras, miras qoyanın ölümü ilə birlikdə hüquq və borcları ilə varislərə keçir. Varislər üç aylıq müddət ərzində mirasdan imtina edə bilər; müddətin necə hesablandığı, bəyanatın hara və hansı formada verildiyi barədə mirasdan imtina necə həyata keçirilir səhifəsinə baxmaq olar. Aşağıdakı bölmədə imtinanın və imtina etməməyin məsuliyyət baxımından nəticələri nəzərdən keçirilir.

İmtina müddəti bitmədən varis sifəti ilə miras kütləsi ilə bağlı əməliyyatlara qarışan, miras kütləsinin adi idarə edilməsi xarakterində olmayan və ya miras qoyanın işlərinin aparılması üçün zəruri olanlardan kənar işlər görən, yaxud miras kütləsinə daxil olan əmlakı gizlədən və ya özünə keçirən varis mirasdan imtina edə bilməz. Bununla belə, iddia müddətinin və ya hüquq itirmə müddətlərinin bitməsinin qarşısını almaq üçün iddia qaldırılması və məcburi icra prosesinin başlanması imtina hüququnu aradan qaldırmır.

Miras qoyanın ölüm tarixində ödəniş qabiliyyətinin olmamasının açıq-aşkar məlum olduğu və ya rəsmi qaydada müəyyən edildiyi halda mirasdan imtina edilmiş sayılır. Bu vəziyyət praktikada “hökmi imtina” adlandırılır.

Miras kütləsinin aktiv və passivinin bilinmədiyi hallarda rəsmi dəftər tutulmasının tələb edilməsi mümkündür. Dəftərə əsasən qəbul edildikdə, bir qayda olaraq, varisə yalnız dəftərə yazılmış borclar keçir; lakin həmin borclara görə həm miras kütləsinin əmlakı, həm də öz əmlakı ilə məsuliyyəti davam edir. Tələblərini müəyyən edilmiş müddət ərzində dəftərə yazdırmayan kreditorlar qarşısında isə varis, bir qayda olaraq, məsuliyyət daşımır.

Qanuni varislərdən birinin mirasdan imtina etməsi halında onun payı, miras açıldığı anda özü sağ deyildiyi kimi, hüquq sahiblərinə keçir. Lakin ən yaxın qanuni varislərin hamısının mirasdan imtina etməsi halında miras kütləsi aşağı sıradakı varislərə adi qaydada keçmir; Türkiyə mülki sülh məhkəməsi tərəfindən iflas qaydalarına uyğun olaraq ləğv edilir və ləğv prosesinin sonunda qalan dəyərlər mirasdan imtina etməmişlər kimi hüquq sahiblərinə verilir. Aşağı nəsildə olanların hamısının mirasdan imtina etməsi halında isə pay sağ qalan həyat yoldaşına keçir.

Mirasdan imtina edilmiş olması hər cür məsuliyyəti aradan qaldırmır. Borclarını ödəməyə aciz olan miras qoyanın mirasından imtina edən varislər onun kreditorları qarşısında, ölümündən əvvəlki beş il ərzində ondan aldıqları və mirasın bölüşdürülməsi zamanı geri qaytarmağa borclu olacaqları dəyərlər həddində məsuliyyət daşıyırlar. Bundan əlavə, əmlakı borclarını ödəməyə kifayət etməyən varis kreditorlarına zərər vurmaq məqsədilə mirasdan imtina edərsə, kreditorları imtina tarixindən başlayaraq altı ay ərzində mirasdan imtinanın ləğvi haqqında iddia qaldıra bilərlər.

Mirasdan imtina etməyən varis baxımından məsuliyyətin xarakteri ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Varislər miras qoyanın borclarına görə şəxsən məsuliyyət daşıyır və miras kütləsinin borclarına görə solidar məsuliyyət daşıyırlar; bu, kreditorun borcun tamamını varislərdən hər hansı birindən tələb edə bilməsi deməkdir. Məsuliyyət miras payının nisbəti ilə məhdudlaşmır. Solidar məsuliyyət bölüşdürmədən sonra da davam edir: varislər, bölünməsinə və ya köçürülməsinə kreditor tərəfindən açıq və ya örtülü razılıq verilməmiş miras kütləsi borclarına görə bölüşdürmədən sonra da bütün əmlakları ilə solidar məsuliyyət daşıyırlar və bu solidar məsuliyyət bölüşdürmənin həyata keçirildiyi tarixdən və ya daha sonra icra edilməli borclarda borcun icra vaxtının çatdığı tarixdən etibarən beş il keçdikdə sona çatır. Bölüşdürmə müqaviləsində ödənilməsi onun üzərinə qoyulmamış miras kütləsi borcunu və ya üzərinə götürdüyü məbləğdən artıq hissəni ödəyən varis isə digər varislərə qarşı reqres tələbi irəli sürə bilər.

Beynəlxalq işlər

Xarici elementli vərəsəlik işləri

Miras qoyanın və ya vərəsələrin xarici vətəndaş olması, miras kütləsinə daxil olan əmlakın müxtəlif ölkələrdə yerləşməsi və ya ölümə bağlı sərəncamların və digər sənədlərin xaricdə tərtib edilməsi tətbiq olunacaq hüquq və riayət ediləcək prosedur baxımından ayrıca qiymətləndirmə tələb edir.

Tətbiq ediləcək hüquq və yurisdiksiya

Türkiyənin beynəlxalq xüsusi hüququnda miras məsələsinə, bir qayda olaraq, ölən şəxsin milli hüququ tətbiq edilir. Bunun mühüm istisnası Türkiyədə yerləşən daşınmaz əmlakdır; Türkiyədəki daşınmaz əmlaka Türk hüququ tətbiq olunur.

Mirasın açılmasının əsaslarına, mirasın əldə edilməsinə və bölüşdürülməsinə dair müddəalar isə miras kütləsinin olduğu ölkənin hüququna tabedir. Buna görə də xaricilik elementi daşıyan bir miras işində tətbiq ediləcək hüquq yalnız miras qoyanın vətəndaşlığına əsasən müəyyən edilə bilməz; əmlakın növü, yerləşdiyi ölkə və həll edilməli olan hüquqi məsələ birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Miras qoyanın son yaşayış yeri isə tətbiq ediləcək hüququ deyil, işə hansı məhkəmədə baxılacağını müəyyən edir: mirasa dair işlər miras qoyanın Türkiyədəki son yaşayış yerinin məhkəməsində, Türkiyədə son yaşayış yeri olmadıqda isə miras kütləsinə daxil olan əmlakın yerləşdiyi yerin məhkəməsində baxılır.

Ölümə bağlı sərəncamın forması və sərəncam vermə qabiliyyəti baxımından ayrıca xüsusi əlaqələndirmə qaydaları mövcuddur. Xarici dildə və ya xarici ölkənin forma qaydalarına uyğun tərtib edilmiş vəsiyyətnamə buna görə təkbaşına etibarsız sayılmır; Türkiyə vəsiyyətnamələrin formasına dair beynəlxalq konvensiyanın da tərəfidir.

Vərəsəlik haqqında şəhadətnamə və xarici sənədlər

Əcnəbilər vərəsəlik haqqında şəhadətnaməni notariusdan ala bilməzlər; tələbin xarici ünsür daşıması notariusun sənəd verə bilməyəcəyi hallar arasında sayılmışdır. Bu işlərdə sənəd Türkiyə mülki sülh məhkəməsindən tələb edilir. Notariusun sənəd verə bilməyəcəyi digər hallar və sənədin alınma qaydası üçün vərəsəlik haqqında şəhadətnamə (veraset ilamı, mirasçılık belgesi) necə alınır səhifəsinə baxmaq olar.

Xarici ölkənin səlahiyyətli orqanı tərəfindən tərtib edilən vərəsəlik sənədi Türkiyədə birbaşa istifadə edilə bilməz. Türkiyənin Mülkiyyət şəhadətnaməsi haqqında Qanununa əsasən, xarici fiziki şəxslərin mülkiyyətin keçidi ilə bağlı əməliyyatları ya Türkiyə məhkəmələri tərəfindən verilmiş, ya da xarici səlahiyyətli orqandan alınmış və Türkiyə qanunlarında nəzərdə tutulan vərəsəlik qaydasına uyğunluğu Türkiyə məhkəmələri tərəfindən təsdiq edilmiş vərəsəlik sənədlərinə əsasən aparılır.

Xaricdə tərtib edilən ölüm haqqında şəhadətnamə, vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının qeydi, vəsiyyətnamə və etibarnamə üçün apostil qeydinin və ya konsulluq təsdiqinin, habelə notarius tərəfindən təsdiqlənmiş tərcümənin tələb olunub-olunmaması sənədin tərtib edildiyi ölkədən və həmin ölkənin qoşulduğu beynəlxalq müqavilələrdən asılı olaraq müəyyən edilir.

Xaricdə yaşayan varislər prosesi etibarnamə vasitəsilə apara bilərlər. Etibarnamə Türkiyənin konsulluqlarında tərtib oluna biləcəyi kimi, Apostil Konvensiyasına tərəf olan ölkələrdə notarius tərəfindən tərtib edilərək apostil şərhi ilə rəsmiləşdirilə bilər; Konvensiyaya tərəf olmayan ölkələrdə isə notariusun imzası həmin notariusun tabe olduğu orqan tərəfindən, bu orqanın imza və möhürü də Türkiyənin konsulluğu tərəfindən təsdiqlənməlidir. İddia qaldırılması və daşınmaz əmlakın verilməsi kimi əməliyyatlar baxımından etibarnamədə xüsusi səlahiyyətin olması məcburidir; mirasdan imtina, bölüşdürmə müqaviləsinin imzalanması və mülkiyyət şəhadətnaməsində (tapuda) mirasın keçirilməsi kimi əməliyyatlar da etibarnamədə açıq şəkildə sadalanmalıdır.

Xarici varislər və Türkiyədəki daşınmaz əmlaklar

Xarici vətəndaşlar Türkiyədə yerləşən daşınmaz əmlaklar baxımından varis ola bilərlər. Miras qeydiyyatdan kənar əldə etmə hallarından biri olduğundan, mülkiyyət ölüm anında öz-özünə varisə keçir; mülkiyyət şəhadətnaməsindəki (tapudakı) mirasın keçirilməsi əməliyyatı bu keçidi yaradan deyil, bəyan edən əməliyyatdır.

Bununla birlikdə varisin daşınmaz əmlakı öz mülkiyyətində saxlayıb saxlaya bilməyəcəyi, xaricilərin daşınmaz əmlak əldə etməsinə dair qanuni məhdudiyyətlərə əsasən ayrıca qiymətləndirilir. Qanuna görə daşınmaz əmlakın və məhdud əşya hüquqlarının əldə edilməsi Prezident tərəfindən müəyyən edilən ölkələrin vətəndaşları üçün mümkündür; əldə edilən daşınmaz əmlakların və müstəqil və daimi xarakter daşıyan məhdud əşya hüquqlarının ümumi sahəsi xüsusi mülkiyyətə aid rayonun sahəsinin on faizini və hər bir şəxs üçün ölkə üzrə otuz hektarı keçə bilməz. Hərbi qadağan olunmuş zonalara və təhlükəsizlik zonalarına dair müddəalar ayrıca tətbiq edilir. Bu birinci abzasda nəzərdə tutulan məhdudiyyətlər istisna olmaqla, miras yolu ilə əldə edilən daşınmaz əmlaklar və məhdud əşya hüquqları Maliyyə Nazirliyi tərəfindən veriləcək və bir ildən artıq olmayan müddət ərzində mülkiyyətçisi tərəfindən ləğv edilmədikdə, ləğv edilərək pula çevrilir və əldə olunan məbləğ hüquq sahibinə ödənilir.

Nəzərə almaq lazımdır ki, bu məhdudiyyətlər hər kəsə tətbiq edilmir. Doğuşla Türkiyə vətəndaşı olub çıxma icazəsi almaqla Türkiyə vətəndaşlığını itirənlər və üçüncü dərəcəyə qədər olan altsoyları, qanunda sadalanan istisnalar istisna olmaqla, Türkiyə vətəndaşlarına tanınan hüquqlardan eyni qaydada istifadə etməyə davam edirlər; bu istisnalar arasında daşınmaz əmlak əldə edilməsi yer almır. Təcrübədə Mavi Kart sahibi kimi tanınan bu şəxslər barəsində əcnəbilərə xas əldəetmə məhdudiyyətləri və bununla bağlı ləğvetmə nəticəsi gündəmə gəlmir.

Bu səbəbdən xarici vərəsə baxımından vərəsəlik statusu ilə Türkiyədəki müəyyən daşınmaz əmlak üzərində mülkiyyət hüququnun qorunması bir-birindən ayrı qiymətləndirilməli olan məsələlərdir. Daşınmaz əmlakın bir illik müddət ərzində şəxsən vərəsə tərəfindən satılması satış qiymətinin bazar dəyərinə uyğun olması baxımından əhəmiyyət daşıyır. Bu satış üçün verginin tam ödənilmiş olması tələb olunduğundan, ləğvetmə müddəti ilə vergi proseslərinin birlikdə planlaşdırılması lazımdır. Əcnəbilərə xas məsələlərin hamısı üçün Əcnəbilər hüququ səhifəsinə baxa bilərsiniz.

Qiymətləndirmə meyarları

Vərəsəlik prosesində qiymətləndirmə meyarları

Miras mübahisələrində izlənəcək yol, miras kütləsinin əhatəsinə, varislərin vəziyyətinə və varsa ölümə bağlı sərəncamlara görə müəyyən edilir. İlk qiymətləndirmədə vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının qeydi və mülkiyyət şəhadətnaməsi (tapu) qeydləri, mövcud sənədlər və qanunda nəzərdə tutulan müddətlər birlikdə nəzərdən keçirilə bilər.

Mirasda məcburi payın pozulub-pozulmadığı, bir keçirmənin saxta əqd sayılıb-sayılmayacağı və bölüşdürmənin hansı yolla aparılacağı konkret iş üzrə ayrıca qiymətləndirilir.

Əcnəbi vətəndaşlığı olan miras qoyan və ya varislərin olduğu işlərdə tətbiq ediləcək hüquq, vərəsəlik haqqında şəhadətnamənin haradan alınacağı, xarici sənədlərin istifadəsi və daşınmaz əmlakın keçirilməsi ayrıca əhəmiyyət daşıyır.

Büronun fəaliyyət göstərdiyi sahələr arasında vərəsəlik hüququndan yaranan mübahisələr yer alır. Görüş tələbi üçün əlaqə səhifəsindən müraciət edə bilərsiniz.

Maraq doğuranlar

Tez-tez verilən suallar

Vərəsəlik haqqında şəhadətnamə haradan alınır?

Vərəsəlik haqqında şəhadətnamə, prinsip etibarilə, həm Türkiyə mülki sülh məhkəməsindən, həm də notariusdan alına bilər. Notariusun səlahiyyəti yalnız qanuni varislərə aiddir; vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının qeydlərinə baxaraq qərar vermək mümkün olmayan hallarda və tələb xarici ünsür daşıyırsa, sənəd yalnız məhkəmədən alınır. Notariusun sənəd verə bilməyəcəyi bütün hallar, xərclər və etiraz yolu vərəsəlik haqqında şəhadətnamə (veraset ilamı, mirasçılık belgesi) necə alınır səhifəsində izah edilir.

Mirasdan imtina edilərsə, varis borclardan azad olurmu?

Mirasın üç aylıq müddət ərzində qanunla müəyyən edilmiş qaydada və heç bir qeyd-şərt qoyulmadan qəbul edilməməsi halında, varis imtina etdiyi mirasdan irəli gələn miras kütləsi borclarına görə məsuliyyət daşımır. İmtina müddəti başa çatmazdan əvvəl miras kütləsinə adi idarəetmə hüdudlarını aşan şəkildə müdaxilə edilməsi, miras kütləsinə daxil olan əmlakın gizlədilməsi və ya mənimsənilməsi imtina hüququnun itirilməsinə səbəb ola bilər. Miras qoyanın öldüyü tarixdə onun ödəmə qabiliyyətsizliyi açıq-aşkar bəlli olduqda və ya rəsmən müəyyən edildikdə isə mirasdan imtina edilmiş sayılır. İmtina hər cür məsuliyyəti aradan qaldırmır: ödəmə qabiliyyəti olmayan miras qoyanın mirasından imtina edən varislər ölümündən əvvəlki beş il ərzində ondan aldıqları və bölüşdürmə zamanı geri qaytarmalı olduqları dəyər həddində kreditorlar qarşısında məsuliyyət daşıyırlar.

Miras qoyan bütün əmlakını yalnız bir şəxsə vəsiyyət edə bilərmi?

Miras qoyanın sərəncam verə biləcəyi hissə mirasda məcburi payı olan varislərin olub-olmamasından asılı olaraq dəyişir. Aşağı nəsli, ana və atası və ya həyat yoldaşı olan miras qoyan yalnız mirasının mirasda məcburi paylardan kənarda qalan hissəsi barədə ölüm halına bağlı sərəncam verə bilər; bu varislərdən heç biri yoxdursa, əmlakının hamısı barədə sərəncam verə bilər. Mirasda məcburi pay qanuni miras payının müəyyən hissəsidir: aşağı nəsil üçün bu payın yarısı, ana və atanın hər biri üçün dörddə biri, sağ qalan həyat yoldaşının aşağı nəsil və ya ana-ata qrupu ilə birlikdə varis olması halında qanuni miras payının hamısı, digər hallarda isə dörddə üçüdür. Qardaşların mirasda məcburi payı 2007 ilində ləğv edilmişdir. Mirasda məcburi payı pozulan varislər, bu pozuntudan xəbər tutduqları tarixdən etibarən bir il və hər halda on il ərzində vəsiyyət sərəncamlarının azaldılması haqqında iddia qaldıra bilərlər; bu müddətlər keçsə belə, azaldılma etirazı yolu ilə tələbi hər zaman irəli sürmək mümkündür.

Xaricdə yaşayan vərəsə Türkiyədəki prosedurları necə həyata keçirir?

Varis işlemləri vəkalətnamə vasitəsilə apara bilər. Vəkalətnamə Türkiyə konsulluğunda tərtib oluna bildiyi kimi, apostil müqaviləsinə tərəf olan ölkələrdə notarius tərəfindən tərtib edilərək apostil şərhi ilə də rəsmiləşdirilə bilər; müqaviləyə tərəf olmayan ölkələrdə konsulluq təsdiqləri zənciri tələb olunur. Məhkəməyə müraciət və daşınmaz əmlakın özgəninkiləşdirilməsi kimi işlemlər baxımından vəkalətnamədə xüsusi səlahiyyətin olması məcburidir; mirasdan imtina, bölgü müqaviləsinin imzalanması və mülkiyyət şəhadətnaməsində (tapu) intiqal kimi işlemlərin də açıq şəkildə göstərilməsi tələb olunur. Natamam tərtib edilmiş vəkalətnamə işlemin rədd edilməsinə səbəb ola bilər.

Əcnəbi vətəndaş Türkiyədəki daşınmaz əmlaka vərəsə ola bilərmi?

Bəli. Xarici ölkə vətəndaşları Türkiyədəki daşınmaz əmlaklar baxımından varis ola bilər və mülkiyyət ölüm anında öz-özünə keçir. Bununla belə, varisin həmin daşınmaz əmlakı öz mülkiyyətində saxlamağa davam edib-edə bilməyəcəyi əcnəbilərin daşınmaz əmlak əldə etməsinə dair qanuni məhdudiyyətlərə əsasən ayrıca qiymətləndirilir. Bu məhdudiyyətlər istisna olmaqla, miras yolu ilə əldə edilən daşınmaz əmlaklar və məhdud əşya hüquqları Maliyyə Nazirliyi tərəfindən müəyyən edilən və bir ildən artıq olmayan müddət ərzində sahibi tərəfindən ləğv edilməzsə, ləğv edilərək dəyərə çevrilir və əldə olunan məbləğ hüquq sahibinə ödənilir. Doğuşdan Türk vətəndaşı olub, çıxmaq icazəsi ilə vətəndaşlıqdan çıxanlar və üçüncü dərəcəyə qədər altsoyları (Mavi Kart sahibləri) isə bu məhdudiyyətlərə tabe deyillər.

Miras qoyanın saxta əqdi haqqında iddia hansı müddət ərzində qaldırılmalıdır?

Miras qoyanın saxta əqdinə əsaslanan mülkiyyət qeydinin ləğvi və yenidən qeydiyyat iddiası heç bir iddia müddətinə və ya hüquq itirici müddətə tabe deyildir; saxta əqd müddətin keçməsi ilə etibarlı hala gəlmir. Bununla belə, eyni ərizədə alternativ olaraq irəli sürülən vəsiyyət sərəncamlarının azaldılması haqqında iddia üçün birillik və onillik hüquq itirici müddətlər işləməyə davam edir. Həmçinin iddianın əsası böyük ölçüdə şahid ifadələrinə, müqavilənin bağlandığı tarixdəki dəyər münasibətinə və həmin dövrə aid sənədlərə əsaslandığından, keçən müddət sübutetmə baxımından çətinlik yarada bilər.

Miras qoyan sağ ikən övladlarından birinə əmlak veribsə, bu, bölüşdürülmə zamanı nəzərə alınırmı?

Bu sual mirasda məcburi pay və vəsiyyət sərəncamlarının azaldılması haqqında iddiadan ayrı bir hüquqi institutla — varislər arasında payların bərabərləşdirilməsi ilə bağlıdır. Qanuni varislər, miras qoyandan öz miras paylarına hesablanmaqla əldə etdikləri sağlığında qarşılıqsız qazandırmaları bərabərləşdirməni təmin etmək üçün miras kütləsinə qaytarmaqla bir-birlərinə qarşı öhdəlik daşıyırlar. Cehiz və ya təsis kapitalı vermək, əmlakı köçürmək və ya borcdan azad etmək kimi əvəz alınmadan altsoya edilən qazandırmalar, miras qoyan tərəfindən əksi açıqca bildirilmədikcə bərabərləşdirməyə tabedir. Geri qaytarmaqla öhdəlik daşıyan varis istəsə, aldığını olduğu kimi qaytarır, istəsə, dəyərini miras payına hesablatdırır. Bunun əksinə, adi hədiyyələr və nikah zamanı ənənəyə uyğun çəkilən xərclər bərabərləşdirməyə tabe deyildir; övladların təhsili və təlimi üçün çəkilən xərclərdə isə geri qaytarma öhdəliyi, miras qoyanın əksini istədiyi sübut edilmədikcə, yalnız adət olunmuş ölçüləri aşan hissə üçün yaranır.

Bu səhifədəki açıqlamalar ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və hüquqi rəy və ya tövsiyə xarakteri daşımır. Hər bir konkret hadisənin şərtləri fərqli olduğundan, hüquqi qiymətləndirmə işin hallarına uyğun aparılmalıdır.
Səhifədə yerləşən məlumatlar, Türkiyə Vəkillər Birliyinin Reklam Qadağası Əsasnaməsi çərçivəsində, ixtisaslaşma anlamına gəlməmək şərtilə büronun fəaliyyət göstərdiyi sahələr haqqında məlumat verilməsi məqsədilə dərc edilmişdir; iş əldə etmək məqsədi daşımır.
Bu səhifəyə baxılması və ya səhifədə yerləşən keçidlər və əlaqə məlumatları vasitəsilə əlaqə saxlanılması, vəkillə müraciət edən şəxs arasında vəkalət münasibətinin yarandığı anlamına gəlmir və işin qəbul edildiyi anlamına gəlmir.
Səhifədəki məlumatlar və müddətlər 6 Sentyabr 2026 tarixinə qüvvədə olan qanunvericiliyə əsasən hazırlanmışdır. Qanunvericilik dəyişə bildiyindən, müddət hesablanması hər halda qüvvədə olan qanun mətninə əsasən aparılmalıdır.

Bu mövzuda ətraflı məqalələr

Vərəsəlik hüququ mübahisələrində izlənəcək hüquqi yol miras qoyanın əmlakına, varislərin vəziyyətinə, vəsiyyətnamənin və ya digər ölümlə bağlı sərəncamların olub-olmamasına və mübahisənin xarakterinə görə dəyişə bilər. Bu səbəbdən miras paylarının, miras kütləsinin və mövcud hüquqi əməliyyatların əvvəldən etibarən hərtərəfli qiymətləndirilməsi əhəmiyyət daşıyır.

Av. Merve Kartal Kurtman'ın imzası

Merve Kartal Kurtman

Vəkil

WhatsApp Zəng et