Mirasdan feragat müqaviləsi — mirasçının miras qoyan hələ sağkən mirasçılıq statusundan feragat etməsini təmin edən müqavilədir. Onu oxşar institutlardan iki xüsusiyyət fərqləndirir: ikitərəflidir — tərəfi miras qoyanın özüdür — və miras qoyanın sağlığında bağlanır.
Buna görə də mirasdan feragat, miras qoyanın təkbaşına həyata keçirdiyi mirasçılıqdan çıxarma ilə də, mirasçının ölümdən sonra təkbaşına həyata keçirdiyi mirasdan feragat ilə də qarışdırılmamalıdır. Çıxarmadan fərqli olaraq feragatda əsas göstərilməsi tələb olunmur; mirasçının razılığı artıq mövcuddur. Çıxarmada isə əsaslar qanunda sadalanır.
Mirasçılıq düzəni və mirasda məcburi pay nisbətləri Vərəsəlik hüququ səhifəsində izah olunur.
Mirasdan feragat müqaviləsi nədir?
Miras qoyan bir mirasçısı ilə əvəzsiz və ya bir əvəz təmin edilməklə mirasdan feragat müqaviləsi bağlaya bilər; feragat eden mirasçılıq statusunu itirir (TMK m.528).
Birtərəfli bir bəyanat mirasdan feragat müqaviləsini əvəz etmir. Müqavilənin tərəfi miras qoyandır; mirasçının təkbaşına imzaladığı və ya notariusa təsdiqlətdiyi bir kağız mirasdan feragat deyildir. Aradakı fərq notariat qanunvericiliyində də açıq şəkildə yazılıb: notariusun həyata keçirdiyi imza təsdiqi, təsdiqlənən imzanın aid şəxsə məxsus olmasını sənədləşdirir və hüquqi əməliyyatın məzmununu əhatə etmir (Türkiyənin Notariat haqqında Qanunu m.82). Tələb olunan əməliyyat buna görə “təsdiq” deyil, “düzenleme şəklində” (notariat qaydasında düzənlənmə formasında) həyata keçirilən əməliyyatdır (Türkiyənin Notariat haqqında Qanunu m.89).
Eyni şəkildə, miras qoyan da təkbaşına bir mirasçısını feragatya məcbur edə bilməz — bunun üçün onun əlindəki yol mirasçılıqdan çıxarmadır və çıxarma qanunda sadalanan əsaslara bağlıdır.
Mirasdan feragat müqaviləsi necə və harada bağlanır?
Forma tələbi ağırdır. Mirasdan feragat bir miras müqaviləsidir və miras müqaviləsinin qüvvədə olması üçün rəsmi vəsiyyətnamə formasında düzənlənməsi tələb olunur: tərəflər arzularını rəsmi məmura eyni zamanda bildirir və müqaviləni məmurun və iki şahidin qarşısında imzalayırlar (TMK m.545). Rəsmi məmur mülki sülh hakimi, notarius və ya qanunla ona bu səlahiyyət verilmiş digər bir vəzifəli şəxs ola bilər (TMK m.532).
“Eyni zamanda” ifadəsi mühümdür: tərəflərin ayrı-ayrı gedib ayrı-ayrı imzaladığı bir əməliyyat bu formaya uyğun deyil.
Şahidlər ailədən ola bilməz. Rəsmi vəsiyyətname forması kimlərin şahid ola biləcəyini də müəyyən edir və bu, ailə daxilində bağlanan bir əməliyyatda ən asan gözdən qaçan məqamdır. Fəaliyyət qabiliyyəti olmayanlar, cinayət məhkəməsinin qərarı ilə dövlət xidmətindən məhrum edilmişlər, oxuyub-yaza bilməyənlər, miras qoyanın arvadı, yuxarı və aşağı qohumları (qan qohumluğu), qardaş-bacıları və bu şəxslərin arvadları rəsmi vəsiyyətnamənin düzənlənməsində məmur və ya şahid kimi iştirak edə bilməzlər (TMK m.536). Yəni ana, ata, övlad, nəvə, qardaş-bacı, gəlin, kürəkən və arvad şahid ola bilməz. Bundan əlavə, düzənləmədə iştirak edən məmura və şahidlərə, onların yuxarı və aşağı qan qohumlarına, qardaş-bacılarına və bu şəxslərin arvadlarına həmin əməliyyatla qazandırma edilə bilməz.
Geniş yayılmış bir fərziyyə də burada puça çıxır: notariusun katibləri və xidmətçiləri də şahid ola bilməz (Türkiyənin Notariat haqqında Qanunu m.78). Yəni iki şahid həm ailənin, həm də notariat idarəsinin xaricindən tapılmalıdır. Formaya aykırılıq müqavilənin ləğv edilməsini tələb etmə əsasıdır (TMK m.557).
Fəaliyyət qabiliyyəti də fərqlidir. Vəsiyyət bağlaya bilmək üçün ayırd etmə qabiliyyətinə malik olmaq və on beş yaşını doldurmuş olmaq kifayətdir (TMK m.502), miras müqaviləsi bağlaya bilmək üçün isə ayırd etmə qabiliyyətinə malik və yetkin olmaq, məhdudlaşdırılmamış olmaq tələb olunur (TMK m.503).
Əvəzli və əvəzsiz feragat arasındakı fərq
Qanun qarşılıqlı və qarşılıqsız feragatnı ayırır və fərq ilk növbədə aşağı qohumlarda (altsoyda) ortaya çıxır: bir əvəz təmin edilməklə həyata keçirilən mirasdan feragat, müqavilədə əksi nəzərdə tutulmadıqca feragat edənin altsoyu üçün də nəticə doğurur (TMK m.528). Əvəzsiz feragatda qanun belə bir yayılma nəzərdə tutmamışdır. Hər iki halda da altsoyun vəziyyətinin müqaviləyə yazılması məqsədəuyğun olar.
Əvəz tenkisə məruz qala bilər. Miras qoyan mirasdan feragat edən mirasçıya sağlığında miras kütləsinin sərəncam edilə bilən hissəsini aşan öhdəliklər yaratmışsa, digər mirasçılar bunun tenkisini tələb edə bilər; bu halda feragat edənin yalnız mirasda məcburi payını aşan məbləğ tenkisə məruz qalır (TMK m.573).
Feragat edən miras kütləsinə bir dəyər qaytarmaqla öhdəlik götürərsə, iki seçimi var: istəsə tenkisə məruz qalan dəyəri qaytarır, istəsə aldıqlarının hamısını miras kütləsinə qaytararaq mirasdan feragat etməmiş kimi bölgüdə iştirak edir (TMK m.574). İkinci seçim, miras kütləsinin aradan keçən illərdə böyüdüyü hallarda feragat eden üçün daha əlverişli ola bilər.
Feragat edənin miras kütləsi borclarına görə məsuliyyəti
Əvəz almış olmaq məsuliyyət də doğura bilər. Mirasın açıldığı anda miras kütləsi borcları ödəyə bilmirsə və borclar mirasçılar tərəfindən də ödənmirsə, feragat eden və mirasçıları, kreditorlara qarşı, feragat üçün ölümdən əvvəlki beş il ərzində miras qoyandan almış olduqları əvəzdən, mirasın açıldığı andakı zənginləşmələri məbləğində məsuldurlar (TMK m.530).
İki detal sərhədi müəyyən edir. Beş illik müddət ölüm tarixindən geriyə doğru sayılır; həlledici olan müqavilənin tarixi deyildir. Və məsuliyyət alınan əvəzin hamısı qədər deyil, ölüm anında əldə qalan zənginləşmə qədərdir.
Qardaşlar arasında mirasdan feragat müqaviləsi olar?
Əksər hallarda xeyr — amma istənilən nəticə başqa bir yolla mümkündür.
Müqavilənin tərəfi miras qoyandır. İki qardaşın öz aralarında, ana ya ata sağkən yazdığı kağız mirasdan feragat müqaviləsi deyildir və qanun bunu açıq şəkildə etibarsız sayır: miras qoyanın iştirakı və ya icazəsi olmadan bir mirasçının hələ açılmamış miras hüququ barədə digər mirasçılar və ya üçüncü bir şəxslə bağlayacağı müqavilələr qüvvədə deyildir; belə bir müqavilə əsasında yerinə yetirilmiş öhdəliklərin qaytarılması tələb oluna bilər (TMK m.678).
Maddənin özü həlli də göstərir: miras qoyan iştirak edirsə və ya icazə verirsə maneə aradan qalxır. Düzgün quruluş budur: müqavilə miras qoyan ilə feragat edən mirasçı arasında bağlanır və müəyyən bir şəxsin xeyrinə düzənlənir (TMK m.529) — o şəxs pekala digər qardaş ola bilər. Yəni qardaş müqavilənin tərəfi ola bilməz, faydalananı ola bilər.
Burada bir detal atlanmamalıdır: faydalanan qardaş eyni zamanda şahid də ola bilməz, çünki miras qoyanın qardaşı və altsoyu şahidlikdən məhrumdur (TMK m.536).
İki istisnanı da yazmaq lazımdır. Miras qoyanın özü qardaşdırsa — altsoyu olmayan şəxsin mirasçıları valideynləri və onların altsoyudur — iki qardaş arasında bağlanan feragat müqaviləsi qüvvədədir. Və ölümdən sonra mirasçılar arasında miras payının devri mümkündür; bunun şərtləri aşağıda “Miras qoyan öldükdən sonra” başlığı altında.
Feragat nə vaxt qüvvədən düşür, necə sona çatır?
Qüvvədən düşməsi. Mirasdan feragat müqaviləsi müəyyən bir şəxsin xeyrinə bağlanmış olub bu şəxsin hər hansı bir səbəbdən mirasçı ola bilməməsi halında feragat qüvvədən düşür. Müqavilə müəyyən bir şəxsin xeyrinə bağlanmamışsa, ən yaxın ortaq kökün altsoyu xeyrinə bağlanmış sayılır və bunların mirasçı ola bilməməsi halında feragat yenə də qüvvədən düşür (TMK m.529).
Bu müddəa əvvəlki bölmədəki quruluşun bir risklə birlikdə oxunmasını tələb edir: feragat digər qardaşın xeyrinə bağlanmışsa və o qardaş miras qoyandan əvvəl ölərsə, feragat da qüvvədən düşür.
Ləğv və geri dönmə. Miras müqaviləsi tərəflərin yazılı razılaşmasıyla hər zaman ləğv edilə bilər (TMK m.546). Müqavilə əsasında sağlararası öhdəlikləri tələb etmək hüququ olan tərəf, bu öhdəliklərin müqaviləyə uyğun yerinə yetirilməməsi və ya təminata bağlanmaması halında öhdəliklər hüququ qaydalarına uyğun olaraq müqavilədən geri dönə bilər (TMK m.547). Əvəzli feragatda mübahisə çox vaxt buradan çıxır: əvəz vəd edilmiş, ödənməmişdir.
Qanun miras qoyana birtərəfli bir ləğv hüququ da tanıyır, amma o bu müqaviləyə uyğun gəlmir: miras müqaviləsini birtərəfli ləğv etmə, miras müqaviləsi ilə mirasçı təyin edilən və ya ona müəyyən mal qoyulan şəxsin sonradan mirasçılıqdan çıxarma əsası təşkil edən davranışda bulunması halına bağlanmışdır (TMK m.546). Feragat edən mirasçı təyin edilmiş və ya ona mal qoyulmuş bir şəxs deyildir.
Ləğv. Feragat də ölümlə əlaqəli sərəncam olduğundan ləğv əsasları və müddətləri ümumi qaydaya tabedir: sərəncam qabiliyyətsizliyi, yanılma, aldatma, qorxutma, məcbur etmə, qanuna və ya əxlaqa ziddlik və ya formaya ziddlik halında ləğvi iddia edilə bilər (TMK m.557); iddia hüququ öyrənmədən başlayaraq bir il, hər halda vicdanlı cavabdehlərə qarşı on il, vicdanlı olmayanlara qarşı iyirmi il keçməklə düşür (TMK m.559). Diqqət yetirilməli məqam budur: qanun xarici müddəti “digər sərəncamlarda mirasın keçməsi tarixinin üzərindən” kimi müəyyən etdiyi üçün, müqavilə illər əvvəl bağlanmış olsa belə, on və iyirmi illik müddətlər ölümdən etibarən işləyir.
Hansı məhkəmə? Mirasdan feragat də ölümlə əlaqəli sərəncam olduğundan, onun ləğvinə dair iddia əksi bir düzənləmə olmadığı üçün birinci instansiya mülki məhkəməsində baxılır (Türkiyə Mülki Prosessual Məcəlləsi m.2) və ölən şəxsin son yaşayış yeri məhkəməsi mütləq səlahiyyətlidir (Türkiyə Mülki Prosessual Məcəlləsi m.11/1-a; TMK m.576).
Müqaviləyə yazılmazsa qanun nə fərz edir?
Qanun üç məqamı tərəflərə buraxır və hər biri üçün bir fərz qoyur. Müqavilədə açıq şəkildə razılaşdırılmazsa o fərz işləyir və üçü də tərəflərin gözlədiyindən fərqli nəticə doğura bilər.
| Müqaviləyə yazılmazsa | Qanunun fərzi | Dayaq |
|---|---|---|
| Faydalanan | Ən yaxın ortaq kökün altsoyu xeyrinə bağlanmış sayılır | m.529 |
| Altsoyun vəziyyəti (əvəzli feragatda) | Altsoya keçir | m.528 |
| Əvəzin təminatı | Ödənməzsə və ya təminata bağlanmazsa müqavilədən geri dönmə hüququ yaranır | m.547 |
Üçü də müqavilədə açıq şəkildə razılaşdırıla bilər. Övladlarının miras hüququnun təsirlənməməsini istəyən feragat edənin bunu müqaviləyə yazdırması lazımdır.
Miras qoyan öldükdən sonra feragat edilə bilərmi? Feragat və payın devri
Xeyr. Feragat müqaviləsinin tərəfi miras qoyandır; ölümdən sonra belə bir müqavilə qurula bilməz. Amma ölümdən sonra payını istəməyən mirasçının qarşısında iki ayrı yol var və nəticələri bir-birindən fərqlidir.
| Mirasdan feragat | Mirasdan feragat (rədd) | Miras payının devri | |
|---|---|---|---|
| Nə vaxt | Miras qoyan sağkən | Ölümdən sonra | Ölümdən sonra |
| Kim tərəf | Miras qoyan + mirasçı | Mirasçı birtərəfli | Mirasçı + devralan |
| Necə, hara | Rəsmi vəsiyyətnamə formasında; məmur və iki şahid qarşısında (m.545) | Mülki sülh məhkəməsinə şifahi və ya yazılı bəyanat (m.609) | Mirasçılar arasında yazılı; üçüncü şəxslə notariat qaydasında düzənləmə (m.677) |
| Müddət | Müddətə bağlı deyil | Üç ay. Qanuni mirasçıda müddət, mirasçı olduğunu sonradan öyrəndiyi isbat edilmədikcə ölümü öyrəndiyi tarixdən; təyin edilmiş mirasçıda sərəncamın ona rəsmi bildirildiyi tarixdən işləyir (m.606) | Müddətə bağlı deyil |
| Əvəz alına bilərmi | Bəli, əvəzli feragat | Xeyr | Bəli |
| Mirasçılıq statusu | İtirilir (m.528) | Pay, mirasçı miras açıldığı anda sağ deyilmiş kimi hüquq sahiblərinə keçir; buna görə rədd edənin altsoyu mirasçı vəziyyətinə gələ bilər (m.611) | Davam edir. Devir üçüncü şəxslə edilmişsə o şəxs bölgüdə iştirak edə bilməz, yalnız bölgü sonunda mirasçıya ayrılan payın ona verilməsini tələb edə bilər; mirasçılar arasındakı devirdə bu sərhəd yoxdur (m.677) |
| Miras kütləsi borclarına görə məsuliyyət | Qayda olaraq yox; lakin miras kütləsi borcları ödəmir və mirasçılar tərəfindən ödənmirsə, ölümdən əvvəlki beş ildə alınan əvəzdən zənginləşmə məbləğində (m.530) | Qayda olaraq yox; lakin miras qoyan ödəmə qabiliyyətsizdirsə, ölümündən əvvəlki beş ildə alınan və bölgüdə qaytarılacaq dəyər ölçüsündə (m.618) | Davam edir — devr edən mirasçı mirasçı olaraq qaldığı üçün miras kütləsi borclarına görə həmrəy məsuldur (m.641) |
| Mənbə | TMK m.528–530, m.545 | TMK m.605–611, m.618 | TMK m.641, m.677 |
Mirasdan feragatnın (rəddin) bir detalı daha var: miras qoyanın ölümü tarixində ödəmə qabiliyyətsizliyi açıq şəkildə bəlli və ya rəsmi müəyyən edilmişsə miras rədd edilmiş sayılır (TMK m.605); ayrı müraciət tələb olunmur. Təfərrüatı mirasdan feragat necə edilir səhifəsində. Mirasçılar arasında bağlanan bölgü müqaviləsi də yazılı formaya tabedir (TMK m.676).
Tez-tez soruşulanlar
Mirasdan feragat müqaviləsi daşınmaz əmlak idarəsində və ya notariusda adi bir öhdəlik şəklində bağlana bilərmi?
Xeyr. Feragat müəyyən bir daşınmaz əmlakın deyil, mirasçılıq statusunun tamamına aiddir və rəsmi vəsiyyətnamə formasında düzənlənməsi tələb olunur: miras qoyan ilə mirasçı birlikdə, rəsmi məmurun və iki şahidin qarşısında (TMK m.545). Notariusa təsdiqlədilən birtərəfli bir öhdəlik bu formanı təmin etmir.
Mirasdan feragat üçün miras qoyanın da gəlməsi şərtdirmi?
Bəli. Tərəflər arzularını rəsmi məmura eyni zamanda bildirir və müqaviləni məmurun və iki şahidin qarşısında imzalayırlar (TMK m.545). Mirasçının təkbaşına təşkil etdirdiyi bir əməliyyat mirasdan feragat müqaviləsi deyildir.
Qardaşım mirasdan feragat etsin, aramızda yazaq, olarmı?
Valideynləriniz sağkən aranızda yazılan kağız qüvvədə deyildir (TMK m.678). Düzgün quruluş, müqavilənin miras qoyan ilə qardaşınız arasında və sizin xeyrinizə bağlanmasıdır (TMK m.528, m.529). Siz faydalanan ola bilərsiniz, amma o əməliyyatda şahid ola bilməzsiniz (TMK m.536).
Mirasdan feragat edən sonradan vaz keçə bilərmi?
Birtərəfli olaraq xeyr. Miras müqaviləsi tərəflərin yazılı razılaşmasıyla ləğv edilə bilər (TMK m.546). Birtərəfli geri dönmə yalnız dar bir halda mümkündür: müqavilədəki sağlararası öhdəliklər yerinə yetirilməzsə və ya təminata bağlanmazsa, bunları tələb etmək hüququ olan tərəf müqavilədən geri dönə bilər (TMK m.547). Şərtləri varsa ləğv iddiası da ayrı bir yoldur (TMK m.557).
Feragat edən mirasçının övladları miras ala bilərmi?
Feragat bir əvəz təmin edilməklə həyata keçirilmişsə, müqavilədə əksi nəzərdə tutulmadıqca altsoy üçün də nəticə doğurur — yəni övladlar da əhatə xaricində qalır. Əvəzsiz feragatda qanun belə bir yayılma nəzərdə tutmamışdır; buna görə övladlar qayda olaraq mirasçı olmağı davam etdirir (TMK m.528). Qeyri-müəyyənlik buraxmamaq üçün altsoyun vəziyyətinin müqavilədə açıq şəkildə yazılması məqsədəuyğun olar.
Əsas qanunvericilik
4721 saylı Türkiyə Mülki Məcəlləsi — m.502–503 (vəsiyyət və miras müqaviləsi qabiliyyəti), m.528 (mirasdan feragat), m.529 (qüvvədən düşməsi), m.530 (miras kütləsi kreditorlarına qarşı məsuliyyət), m.532 (rəsmi vəsiyyətname), m.536 (düzənləmədə iştirak qadağası), m.545 (miras müqaviləsinin forması), m.546–547 (ləğv və geri dönmə), m.557 (ləğv əsasları), m.559 (ləğvdə müddətlər), m.573–574 (feragat edenə qarşı tenkis və qaytarma), m.576 (səlahiyyətli məhkəmə), m.605–606, m.609 və m.611 (mirasdan feragat (rədd) və nəticəsi), m.618 (ödəmə qabiliyyətsiz miras qoyanın mirasını rədd edənlərin məsuliyyəti), m.641 (mirasçıların miras kütləsi borclarına görə məsuliyyəti), m.676–678 (bölgü müqaviləsi, miras payının devri, açılmamış miras barədə müqavilə) — mevzuat.gov.tr
1512 saylı Türkiyənin Notariat haqqında Qanunu — m.78 (şahid ola bilməyənlər), m.82 (notariat əməliyyatlarının hökmləri və imza təsdiqinin əhatəsi), m.89 (düzenleme şəklində — notariat qaydasında düzənləmə formasında — həyata keçirilməsi məcburi olan əməliyyatlar) — mevzuat.gov.tr
6100 saylı Türkiyə Mülki Prosessual Məcəlləsi — m.2 (vəzifə), m.11 (miras işlərində mütləq səlahiyyət) — mevzuat.gov.tr
Əlaqəli səhifələr
- Vərəsəlik hüququ — üst səhifə
- Mirasçılıqdan çıxarma və “evladlıqdan rədd”
- Mirasdan feragat (rədd) necə edilir?
- Mirasda məcburi pay necə hesablanır?
- Vərəsəlik haqqında şəhadətnamə necə alınır?
- Anam öldü, atam evləndi: miras nə olar?
Bu yazı ümumi hüquqi məlumatlandırma məqsədi daşıyır, hüquqi rəy xarakteri daşımır. Hər hadisənin şərtləri fərqlilik göstərdiyindən, konkret vəziyyətiniz üçün vəkilinizdən hüquqi dəstək almağınız tövsiyə olunur.