Alanya zərərin ödənilməsi hüququ üzrə vəkil və yol qəzaları
Zərərin ödənilməsi hüququ bir şəxsin qanuna zidd davranış və ya qanunun məsuliyyət yüklədiyi hal səbəbindən məruz qaldığı zərərin aradan qaldırılmasını əhatə edir. Məsuliyyətin hansı hüquqi əsasa dayandığı təkcə kimdən nə tələb oluna biləcəyini deyil, həm də tətbiq olunacaq iddia müddətini, səlahiyyətli məhkəməni, sübutetmə yükünü və iddia qaldırılmazdan əvvəl tamamlanmalı olan addımları müəyyən edir.
Eyni hadisə birdən çox məsuliyyət rejimini birlikdə gündəmə gətirə bilər. Bir yol qəzasında sürücünün təqsirə əsaslanan məsuliyyəti ilə nəqliyyat vasitəsini işlədən şəxsin təqsirə əsaslanmayan məsuliyyəti və sığortaçının müqavilədən irəli gələn məsuliyyəti birlikdə mövcud ola bilər; iş qəzasında işəgötürənin məsuliyyəti ilə Sosial Təminat Təşkilatının qarşıladığı hissə bir-birindən ayrılır. Qanun məsuliyyətin bir neçə əsasa dayandırıla bildiyi hallarda hakimin, zərərçəkən başqa cür tələb etmədikdə, zərərçəkənə ən yaxşı kompensasiya imkanı verən əsasa əsasən qərar verməsini nəzərdə tutur.
Zərərin ödənilməsi tələblərində müddətlər qısadır və bəzi tələblər iddia qaldırılmazdan əvvəl tamamlanmalı olan müraciətlərdən asılıdır. Haqsız əməldə öyrənilmə ilə bağlı müddət və əmələ bağlı son müddət birlikdə tətbiq olunur; yol qəzalarında iddia qaldırılmazdan əvvəl sığorta təşkilatına yazılı müraciət edilməsi tələb olunur; inzibati məsuliyyətdə isə əvvəlcə inzibati orqana müraciət edilməsi məcburidir və məhkəməyə müraciət müddəti bu müraciətin nəticəsinə uyğun olaraq hesablanmağa başlayır. Buna görə də zərərin hansı əsasa dayandığının və hansı müddətin tətbiq olunduğunun erkən müəyyən edilməsi zəruridir.
Əsas fəaliyyət sahələri
Zərərin ödənilməsi hüququnda əsas mübahisə sahələri
Zərərin ödənilməsi tələbləri vahid qanundan deyil, zərərin yarandığı münasibətin xarakterindən irəli gələn müxtəlif rejimlərdən doğur. Eyni bədən zərəri yol-nəqliyyat hadisəsindən yarandıqda başqa bir müraciət qaydasına, iş qəzasından yarandıqda isə başqa bir yurisdiksiya və müddət rejiminə tabedir.
Yol-nəqliyyat hadisələrindən irəli gələn zərərin ödənilməsi
Motorlu nəqliyyat vasitələrinin qəzalarında məsuliyyət birdən çox şəxsə və birdən çox hüquqi səbəbə əsaslana bilər. Sürücünün təqsirə əsaslanan məsuliyyəti ilə yanaşı, qanun nəqliyyat vasitəsinin işlədənini və işlədənin bağlı olduğu müəssisənin sahibini təqsirə əsaslanmayan məsuliyyət daşıyan şəxslər kimi müəyyən etmiş və onları birgə və müştərək məsuliyyət daşıyan şəxslər hesab etmişdir. İşlədən sürücünün və nəqliyyat vasitəsinin istifadəsində iştirak edən köməkçi şəxslərin təqsirinə görə öz təqsiri kimi məsuliyyət daşıyır.
Bu məsuliyyətdən xilas olmağın şərtləri qanunda sadalanmışdır və quruluşu ikiqatdır. İşlədənin xilas ola bilməsi üçün əvvəlcə iki mənfi şərtin birlikdə mövcud olması lazımdır: özünün və ya hərəkətlərinə görə məsul olduğu şəxslərin təqsirinin olmaması və nəqliyyat vasitəsindəki nasazlığın qəzaya təsir göstərməmiş olması. Bu iki şərt təmin edildikdən sonra qəzanın qarşısıalınmaz qüvvə nəticəsində və ya zərərçəkənin və ya üçüncü şəxsin ağır təqsiri nəticəsində baş verdiyinin sübut edilməsi tələb olunur. Buradakı iki məqam praktikada tez-tez gözdən qaçır: zərərçəkənin və ya üçüncü şəxsin təqsiri ağır olmalıdır; yüngül və ya orta təqsir məsuliyyəti aradan qaldırmır. Həmçinin nəqliyyat vasitəsindəki nasazlıq qəzaya təsir göstərmişdirsə, heç kimin təqsiri olmasa belə işlədən məsuliyyətdən xilas ola bilməz. Yəni mexaniki nasazlıq xilas olma səbəbi deyil, xilas olmağa mane olan amildir. Zərərçəkənin təqsiri ağır deyilsə, məsuliyyət aradan qalxmır, lakin hakim təzminat məbləğini azalda bilər.
Qanun bir halda sübutetmə yükünü tərsinə çevirmişdir: nəqliyyat vasitəsinin istismar edilmədiyi vaxt baş vermiş zərərə görə zərərçəkənin işlədənin və ya hərəkətlərinə görə məsul olduğu şəxslərin təqsirini və ya nəqliyyat vasitəsindəki nasazlığın qəzaya səbəb olduğunu sübut etməsi lazımdır.
Məcburi maliyyə məsuliyyəti sığortası ilə əlaqədar zərərçəkən sığortaçıya birbaşa müraciət edə bilər. Lakin məhkəməyə müraciət etməzdən əvvəl müvafiq sığorta təşkilatına yazılı müraciət edilməlidir; sığorta təşkilatı müraciət tarixindən etibarən ən geci on beş gün ərzində müraciətə yazılı cavab vermədikdə və ya verilmiş cavab tələbi təmin etmədikdə, zərərçəkən məhkəməyə müraciət edə və ya sığorta qanunvericiliyi çərçivəsində Sığorta Arbitraj Komissiyasına müraciət edə bilər. Sənədlər sığortaçıya təqdim edildikdən sonra sığortaçının səkkiz iş günü ərzində təminat hüdudları daxilində qalan məbləği ödəməsi nəzərdə tutulmuşdur. Sığortası olmayan nəqliyyat vasitələrinin və sığortalının müəyyən edilə bilmədiyi halların səbəb olduğu zərərlərdə isə Təminat Hesabı gündəmə gəlir; onun əhatə dairəsi və hüdudları aşağıda ayrıca nəzərdən keçirilir.
Qanun bu sahədə məsuliyyətə dair sazişləri də məhdudlaşdırmışdır: nəzərdə tutulmuş hüquqi məsuliyyəti aradan qaldıran və ya daraldan sazişlər etibarsızdır; təzminat məbləğinə dair olub açıq-aşkar qeyri-kafi və ya həddən artıq olduğu bəlli olan saziş və barışıq razılaşmaları isə bağlandıqları tarixdən etibarən iki il ərzində ləğv edilə bilər. İmzalanmış ibra və ya barışıq mətni bu iki müddəa birlikdə qiymətləndirilmədən nəticə doğurmuş hesab edilməməlidir.
İş qəzası və peşə xəstəliyindən irəli gələn zərərin ödənilməsi
İş qəzası və peşə xəstəliyi hallarında iki ayrı təbəqə fəaliyyət göstərir. Birinci təbəqədə Sosial Təminat Qurumunun qanunvericiliyə uyğun olaraq etdiyi yardımlar və təyin etdiyi gəlir yer alır. İkinci təbəqədə isə Qurum tərəfindən ödənilməyən zərərə görə işəgötürənə və varsa üçüncü şəxslərə qarşı maddi və mənəvi zərərin ödənilməsi tələbi mövcuddur; bu işlərə əmək məhkəməsində baxılır. Lakin bu fərq hər bir ödənişə münasibətdə tətbiq edilmir: qanun geri tələb edilə bilməyən sosial təminat ödənişlərinin zərərin ödənilməsi məbləğindən çıxılmasını qadağan etmişdir; təfərrüat aşağıda “məsuliyyətin əsası” başlığı altında nəzərdən keçirilir.
İşəgötürənə qarşı açılan zərərin ödənilməsi iddiasının əsası sosial təminat qanunvericiliyində deyil, Türk Borclar Məcəlləsindədir. Qanun işəgötürənin iş yerində əməyin mühafizəsi və təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün zəruri olan bütün tədbirləri görməyə borclu olduğunu tənzimlədikdən sonra, işəgötürənin qanuna və müqaviləyə zidd davranışı səbəbindən işçinin ölümü, bədən bütövlüyünün zədələnməsi və ya şəxsiyyət hüquqlarının pozulması ilə əlaqədar zərərlərin ödənilməsini müqaviləyə zidd davranışdan irəli gələn məsuliyyət müddəalarına tabe etmişdir. Bu hüquqi tövsif yalnız nəzəri xarakter daşımır: tətbiq olunacaq zamanaşımı müddətini və sübut yükünü birbaşa müəyyən edir. Əməyin mühafizəsi və təhlükəsizliyi qanunvericiliyindəki öhdəliklərin pozulması isə bu müddəanın “qanuna zidd davranış” elementini təşkil edir; sözügedən qanunvericiliyin özünün nəzərdə tutduğu sanksiya inzibati xarakter daşıyır və zərərin ödənilməsi məsuliyyətini təkbaşına yaratmır.
Müəssisə, iş qəzası və ya peşə xəstəliyi işəgötürənin qəsdi və ya sığortaolunanların sağlamlığının qorunması və əməyin təhlükəsizliyi qanunvericiliyinə zidd hərəkəti nəticəsində baş vermişsə, etdiyi ödənişlər və təyin etdiyi gəlirin ilk peşin kapital dəyərinin cəmi üzrə işəgötürənə rücu edə bilər. İki məqama diqqət yetirilməlidir: qəsd şərt deyildir, qanunvericiliyə zidd hərəkət təkbaşına kifayətdir; bununla belə, rücu edilə bilən məbləğ sığortaolunanın və ya hüquq sahiblərinin işəgötürəndən tələb edə biləcəkləri məbləğlərlə məhduddur və işəgötürənin məsuliyyətinin müəyyən edilməsində qaçılmazlıq prinsipi qanuna əsasən nəzərə alınır. Zərərə səbəb olan üçüncü şəxslərə rücu ayrıca bənddə tənzimlənmişdir və ilk peşin kapital dəyərinin yarısı ilə məhduddur.
İşin təfərrüatları və işəgötürənin öhdəlikləri əmək hüququ səhifəsində müzakirə olunur; bu səhifə yalnız zərərin ödənilməsi aspektini əhatə edir.
Həkim və səhiyyə müəssisəsinin məsuliyyəti
Səhiyyə xidmətindən irəli gələn zərərlərdə məsuliyyətin əsası və aidiyyəti məhkəmə orqanı xidmətin dövlət qurumunda, yoxsa özəl səhiyyə müəssisəsində göstərilməsindən asılı olaraq fərqlənir.
Özəl sağlamlıq qurumlarında münasibət müqaviləyə əsaslanır və mülki məhkəmə icraatında görülür. Borc heç icra edilmədikdə və ya lazımınca icra edilmədikdə borclu, özünə heç bir təqsirin aid edilə bilməyəcəyini sübut etmədikcə, yaranmış zərəri ödəməyə borcludur; yəni təqsir baxımından sübut yükü haqsız əməldəki qaydanın əksidir. Sağlamlıq qurumu, bünyəsində çalışanların öz vəzifələrini yerinə yetirdikləri zaman vurduqları zərərə görə məsuldur və ixtisas tələb edən, lakin yalnız icazə ilə həyata keçirilə bilən bir xidmət söz mövzusu olduğuna görə yardımçı şəxslərin əməllərinə görə məsul olmayacağına dair razılaşma qəti olaraq etibarsızdır; eyni şəkildə yüngül təqsirə görə məsul olmayacağına dair əvvəlcədən bağlanmış razılaşma da qəti olaraq etibarsızdır. Xəstənin imzaladığı məsuliyyətdən azadolma qeydi bu səbəbdən etibarlı hesab edilmir. Zamanaşımı müddətləri də müqavilə ilə dəyişdirilə bilməz.
Münasibətin hansı müqavilə növünə aid olduğu barədə qanunvericilikdə hər hansı niteləndirmə yoxdur. Təcrübədə müalicə münasibətinin tapşırıq (vekâlet) müqaviləsi kimi niteləndirildiyi və lazımi diqqət və qayğı borcunun meyarının oxşar sahədə iş və xidmətləri üzərinə götürən ehtiyatlı nümayəndənin göstərməli olduğu davranış olduğu; bununla əlaqədar olaraq da beş illik zamanaşımı müddətinin tətbiq edildiyi qəbul edilir. Müəyyən bir nəticənin öhdəsinə götürüldüyü işlərin podrat müqaviləsi sayıldığı qəbul edilir və bu halda qüsur səbəbi ilə açılacaq iddialar baxımından qanun daşınmaz tikililərdən başqa əsərlərdə iki illik, podratçının ağır təqsiri olduğu halda isə iyirmi illik müddət nəzərdə tutur. Podrat müqaviləsindən irəli gələn tələblər baxımından qanunun beş illik müddət nəzərdə tutduğu hallar da olduğundan, müddət vahid bir meyara əsasən müəyyən edilə bilməz.
Dövlət sağlamlıq qurumlarında isə Konstitusiyaya əsasən idarə öz hərəkət və əməllərindən irəli gələn zərəri ödəməyə borcludur və xidmət qüsuru iddiası inzibati məhkəmədə tam məhkəmə iddiasının predmetini təşkil edir. Bu yolun özünəməxsus və ciddi müddət rejimi vardır: iddia qaldırmazdan əvvəl idarəyə müraciət edilməsi məcburidir. Bu müraciət əməlin öyrənildiyi tarixdən etibarən bir il və hər bir halda əməlin törədildiyi tarixdən etibarən beş il ərzində edilməlidir. İdarənin tələbi rədd etdiyi halda bildirişin təqdim edilməsini izləyən gündən, otuz gün ərzində cavab vermədiyi halda isə bu müddətin başa çatdığı tarixdən etibarən iddia qaldırma müddəti ərzində iddia qaldırılır; inzibati məhkəmələrdə iddia qaldırma müddəti altmış gündür. Bir və beş illik müddətlər iddia qaldırma müddəti deyil, müraciət müddətidir — bu fərqin nəzərdən qaçırılması hüquq itkisinə səbəb ola bilər. Müvafiq qaydada həmçinin idarəyə ediləcək müraciətdə maddi və mənəvi təzminat məbləğlərinin ayrı-ayrılıqda göstərilməli olduğu nəzərdə tutulmuşdur.
Tibbi müdaxilə üçün xəstənin razılığı lazımdır; böyük cərrahi müdaxilələrdə bu razılığın yazılı olması qanunla məcburidir və 24 İyul 2025 tarixindən etibarən razılıq elektron mühitdə də alına bilər. Razılığın məlumatlandırılmış olması isə qaydalar səviyyəsində tənzimlənmişdir; xəstəliyin gedişindən müalicə variantlarına və mümkün ağırlaşmalara qədər uzanan məlumatlandırma əhatəsi nəzərdə tutulmuşdur. Bu məlumat xəstənin anlaya biləcəyi şəkildə və müdaxiləni həyata keçirəcək tibb işçisi tərəfindən verilir, razılıq forması iki nüsxədə imzalanır və bir nüsxəsi xəstəyə verilir. Heç kəs razılığına uyğun olmayan şəkildə tibbi müdaxiləyə məruz qoyula bilməz; müdaxilə razılığın sərhədləri daxilində qalmalıdır və qanunsuz olaraq alınmış razılıq etibarsızdır. Razılığın lazımi qaydada alınmamasının təzminat məsuliyyətinə təsiri qanunvericilikdə tənzimlənməmişdir; məlumatlandırma öhdəliyünün pozulmasının özlüyündə məsuliyyət doğurduğu məhkəmə təcrübəsində qəbul edilir.
Sığorta və istintaq baxımından daha iki ayrı rejim mövcuddur. Özəl səhiyyə müəssisələrində çalışan və ya peşəsini sərbəst şəkildə icra edən həkimlər üçün məcburi peşə maliyyə məsuliyyəti sığortası qanunla məcburidir; özəl müəssisədə çalışanlar baxımından sığortanı müəssisə etdirir və sığorta haqqının yarısı işəgötürən tərəfindən ödənilir. Cinayət istintaqı baxımından isə həkimlər, diş həkimləri və digər səhiyyə peşəsi nümayəndələrinin müayinə, diaqnoz və müalicə ilə bağlı əməlləri ilə əlaqədar aparılan istintaqlarda xüsusi icazə proseduru tətbiq olunur və istintaq icazəsi Peşəkar Məsuliyyət Şurası tərəfindən verilir; bu rejim özəl səhiyyə müəssisələrində və vəqf universitetlərində çalışan şəxslərə münasibətdə də keçərlidir. 1 mart 2024 tarixindən etibarən dövlət orqanı ödədiyi təzminat məbləği ilə bağlı səhiyyə peşəsi nümayəndəsinin yerinə keçərək həmin məbləği məcburi maliyyə məsuliyyəti sığortasının bağlandığı sığorta şirkətindən tələb edir.
Müqavilədən və əmlaka vurulmuş zərərdən irəli gələn təzminat
Zərər hər zaman fiziki zərər olmaq məcburiyyətində deyil. Müqavilənin pozulmasından doğan zərərlər, əşyalara vurulan zərərlər və əmlakda meydana gələn itkilər də təzminat predmetidir.
İki rejim arasındakı əsas fərq sübutetmə yükündədir və yalnız təqsir elementi baxımından tərsinə çevrilir. Hüquqa zidd əməldən zərər çəkən şəxs öz zərərini və zərər vuran şəxsin təqsirini sübut etməlidir. Müqaviləyə ziddlik halında isə zərəri və ziddliyi yenə kreditor sübut edir; fərq ondadır ki, borclu özünə heç bir təqsir aid edilə bilməyəcəyini sübut etmədikcə məsuliyyət daşıyır. Qanun həmçinin hüquqa zidd əməl məsuliyyətinə dair müddəaların analogiya yolu ilə müqaviləyə ziddlik hallarına da tətbiq ediləcəyini nəzərdə tutur; buna görə də zərərin məbləğinin tam sübut edilə bilmədiyi hallarda hakimin mülahizə səlahiyyəti əsasında təzminatın müəyyən edilməsi və azaldılması ilə bağlı qaydalar hər iki rejimdə də tətbiq olunur.
Eyni hadisə həm müqaviləyə ziddlik, həm də qanunazidd əməl (hüquqazidd hərəkət) təşkil edə bilər. Belə hallarda qanun seçimi zərər çəkənin ixtiyarına buraxmamışdır: hakim, zərər çəkən əksini istəmədikdə və ya qanunda əks hal nəzərdə tutulmadıqda, zərər çəkənə ən əlverişli kompensasiya imkanı verən məsuliyyət əsasına görə qərar verir. Yəni zərər çəkənin mövqeyi seçim hüququ deyil, hakimin bu seçimini əngəlləyə bilmə imkanıdır. Bu qayda xüsusilə zamanaşımı və sübut yükü arasındakı fərqlər baxımından nəticə doğurur.
Əşyaya (mala) vurulan zərərlə bağlı isə qanunda xüsusi müddəa yoxdur; bu zərər növünün təfərrüatları aşağıda kompensasiya növləri bölməsində nəzərdən keçirilir.
Kommersiya münasibətlərindən yaranan zərərlərin müqavilə aspekti kommersiya hüququ və müqavilə hüququ səhifələrində ayrıca nəzərdən keçirilir.
Addım-addım proses
Zərərin ödənilməsi tələbi üzrə proses necə irəliləyir?
Məsuliyyətin əsasının və məsul şəxsin müəyyən edilməsi
İlk addım zərərin məbləğini hesablamaq deyil, məsuliyyətin hansı hüquqi əsasa dayandığını müəyyən etməkdir. Bu müəyyənləşdirmə məhkəmənin aidiyyətini, sübutetmə yükünü, tətbiq olunacaq iddia müddətini və iddia qaldırılmazdan əvvəl tamamlanmalı olan addımları birlikdə müəyyən edir.
Məhkəmənin aidiyyəti baxımından qanun vahid qayda müəyyən etməmişdir və aidiyyətə dair qaydalar ictimai qaydadır. Qayda olaraq, hüquqa zidd əməldən (deliktdən) irəli gələn zərərin ödənilməsi iddialarına birinci instansiya mülki məhkəməsində baxılır. Bunun əksinə olaraq, sığorta müqaviləsinə əsaslanan tələblər sığorta hüququnun Türk Ticarət Qanununda tənzimlənməsi səbəbilə, tərəflərin tacir olub-olmamasından asılı olmayaraq, kommersiya işi sayılır və birinci instansiya kommersiya məhkəməsinin aidiyyətinə daxildir. Əmək münasibətlərindən və istehsalat qəzalarından irəli gələn iddialara əmək məhkəməsində, istehlakçı əməliyyatlarından irəli gələn iddialara isə istehlakçı məhkəməsində baxılır; Sosial Müdafiə Qurumunun və ya Türkiyə Məşğulluq Qurumunun tərəf olduğu iddialar da əmək məhkəməsinin aidiyyətinə daxildir. Qəzanın hər iki tərəfin ticarət müəssisəsi ilə bağlı olduğu hallarda iddiaya yenə birinci instansiya kommersiya məhkəməsində baxılır. Dövlətə və digər dövlət qurumlarına məxsus nəqliyyat vasitələrinin səbəb olduğu zərərlərlə bağlı iddialar da daxil olmaqla, Avtomobil Yolları Hərəkəti haqqında Qanundan irəli gələn məsuliyyət iddialarına ədli məhkəmə sistemində baxılır və zərərçəkənin dövlət qulluqçusu olması bu qaydaya təsir etmir.
Bu mərhələdə hadisənin baş verdiyi yer və tarix, qəza və ya hadisə ilə bağlı təsbit protokolları, varsa cinayət istintaqı materialları, tibbi qeydlər və hesabatlar, sığorta polisləri ilə məsuliyyət yaradan münasibətə aid sənədlər birlikdə araşdırılır. Birdən çox məsul şəxsin olması halında onların birgə, yoxsa ayrı-ayrılıqda məsuliyyət daşıdığı ayrıca qiymətləndirilir.
Məhkəməyə qədər müraciətlər
Bəzi zərərin ödənilməsi tələblərində məhkəməyə müraciət etməzdən əvvəl tamamlanmalı olan bir mərhələ vardır və məhkəmə şərti olan müraciət tələbi yerinə yetirilmədikdə iddia icraata xitam verilməklə deyil, prosessual əsaslarla rədd edilir. Lakin hansı tələbin hansı ilkin şərtə tabe olduğu barədə vahid qayda yoxdur və bu, praktikada ən çox qarışdırılan məqamlardan biridir.
Yol-nəqliyyat hadisələrində sığortaçıya qarşı iddia qaldırmazdan əvvəl müvafiq sığorta təşkilatına yazılı müraciət edilməsi tələb olunur. Məhkəmə şərti olan mediasiya isə ayrıca bir tənzimləmədir və onun əhatə dairəsi mediasiya haqqında qanunda deyil, hər bir mübahisə növü üçün müvafiq qanunda müəyyən edilir. Bunun praktiki nəticəsi belədir: sığortaçıya qarşı qaldırılan zərərin ödənilməsi barədə iddia kommersiya iddiası sayıldığına və predmeti müəyyən məbləğdə pul olduğuna görə ümumi qayda olaraq məhkəmə şərti olan mediasiyaya tabedir; bu halda iki ilkin şərt üst-üstə düşür. Buna qarşılıq, nəqliyyat vasitəsinin istismarçısına və ya sürücüyə qarşı qaldırılan zərərin ödənilməsi barədə iddia haqsız əmələ əsaslandığı üçün ümumi qayda olaraq bu əhatəyə daxil deyildir və birbaşa məhkəmədə qaldırılır. Bu qaydanın istisnaları vardır: qəza hər iki tərəfin kommersiya fəaliyyəti ilə bağlıdırsa, iddia kommersiya iddiası sayılaraq; işçi–işəgötürən münasibəti çərçivəsində yaranıbsa, əmək mübahisəsi kimi; daşıma istehlakçı müqaviləsi xarakteri daşıyırsa, istehlakçı mübahisəsi kimi məhkəmə şərti olan mediasiyanın əhatəsinə daxil olur. Buna görə ilkin şərt hər bir cavabdeh üçün ayrıca müəyyən edilir. İş qəzası və peşə xəstəliyindən irəli gələn maddi və mənəvi zərərin ödənilməsi barədə iddialar, habelə bunlarla bağlı təsbit, etiraz və reqres iddiaları baxımından isə qanun açıq istisna nəzərdə tutur; bu iddialar üzrə mediasiya məhkəmə şərti deyildir. Bu, tərəflərin könüllü olaraq mediasiyaya müraciət etməsinə mane olmur.
Müteselsil məsul şəxslərin birlikdə iddia qaldırılmasının istəndiyi hallarda bu fərq xüsusilə əhəmiyyətlidir: sığortaçı baxımından mediasiya şərtinin ayrıca yerinə yetirilməsi zəruridir, əks halda iddia həmin cavabdeh baxımından iddia şərtinin olmaması səbəbilə rədd edilir. Mediasiya prosesində iddia müddətinin dayandığı, bunun müqabilində kəsilmədiyi də nəzərə alınmalıdır. İddia vaxtından əvvəl açıldığına görə rədd edilmiş və bu vaxt ərzində iddia müddəti başa çatmışsa, qanun altmış günlük əlavə müddət tanımışdır.
İnzibati məsuliyyət iddialarında isə məhkəməyə qədər idarəyə müraciət məcburidir və öz müddət rejiminə tabedir; bu tənzimləmə yuxarıda həkim və səhiyyə müəssisəsinin məsuliyyəti başlığında nəzərdən keçirilmişdir.
İddia, sübut və hesablamalar
Məhkəmə mərhələsində iki ayrı məsələ birlikdə davam edir: məsuliyyətin mövcudluğu və zərərin məbləği.
Məsuliyyətin mövcudluğu baxımından təqsir, səbəb əlaqəsi və hüquqa ziddlik araşdırılır; təqsirə əsaslanmayan məsuliyyət hallarında təqsir müzakirəsi yerini azadolma səbəblərinin sübutuna buraxır. Cinayət işində aparılan müəyyənləşdirmələr mülki işdə sübut kimi təqdim edilə bilər; cinayət mühakiməsinin öz gedişatı cinayət hüququ səhifəsində nəzərdən keçirilir. Qanun bu məsələdə açıq bir müddəa gətirmiş və mülki hakimin təqsirin olub-olmaması və ayırdetmə qabiliyyəti barədə qərar verərkən cinayət hüququnun məsuliyyətlə bağlı müddəaları ilə və cinayət hakiminin verdiyi bəraət qərarı ilə bağlı olmadığını; cinayət hakiminin təqsirin qiymətləndirilməsinə və zərərin müəyyən edilməsinə dair qərarının da mülki hakimi bağlamadığını nəzərdə tutmuşdur. Müddəa bu dörd məqamı sadalamaqla kifayətlənmiş, cinayət məhkəməsinin maddi faktlarla bağlı müəyyənləşdirmələrindən söz etməmişdir; bu səbəbdən cinayət qərarının mülki işdə heç bir təsirinin olmadığı şəklində bir nəticəyə gəlmək olmaz.
Zərərin miqdarı baxımından zərərçəkən zərərini sübut etməyə borcludur. Qanun, miqdarın tam olaraq sübut edilə bilmədiyi hallarda hakimin hadisələrin adi gedişatını və zərərçəkənin gördüyü tədbirləri nəzərə alaraq zərərin miqdarını ədalətə uyğun olaraq müəyyən edəcəyini nəzərdə tutmuşdur. Bədən xəsarəti və ölüm hallarında hesablama əmək qabiliyyətinin itirilməsi dərəcəsi və gəlir məlumatları əsasında ekspert araşdırması ilə aparılır.
Tələbin iddia ərizəsində necə irəli sürüləcəyi məsələsində 2026 ilində əhəmiyyətli bir dəyişiklik olmuşdur. Bədən xəsarəti və himayədən məhrum qalma kompensasiyası tələbləri baxımından 31 İyul 2026 tarixində qüvvəyə minən tənzimləmə ilə yeni bir yol nəzərdə tutulmuşdur: alacağın yalnız bir hissəsinin məhkəmədə tələb edildiyi hallarda tələb predmeti, eyni iddiada yalnız bir dəfə olmaqla və iddianın genişləndirilməsi qadağasına tabe olmadan araşdırmanın sona çatmasına qədər artırıla bilər; bu halda zamanaşımı artırılan hissə baxımından da iddia tarixindən etibarən kəsilmiş sayılır. Ekspert rəyindən sonra tələbin artırılması bu yolla mümkündür. Qanun həmçinin bir keçid müddəası müəyyən etmişdir: bu tarixdən əvvəl açılmış iddialar baxımından əvvəlki tənzimləmə tətbiq olunmağa davam edir. Eyni dəyişikliklə iclaslar arasındakı müddətin üç ayı keçə bilməyəcəyi də nəzərdə tutulmuş, ekspert araşdırmasının uzanması kimi məcburi hallarda hakimə əsas göstərərək daha uzun müddət müəyyən etmə səlahiyyəti verilmişdir.
Qərar, Faiz və İcra
Təzminat tələbində faizin hansı tarixdən hesablanmağa başlayacağı məsuliyyətin əsasına görə dəyişir və bu sahədə 2026 ildə edilmiş dəyişiklik həlledicidir.
Ümumi qayda qanunda açıq şəkildə tənzimlənmişdir: haqsız əməl nəticəsində borclu əməlin törədildiyi tarixdə gecikməyə düşür; yəni ayrıca xəbərdarlıq tələb olunmur. Bunun əksinə olaraq 31 iyul 2026 tarixində qüvvəyə minən tənzimləmə bu tarixdən sonra baş verən haqsız əməllər və zərər doğuran hadisələr baxımından, əmək qabiliyyətinin azalmasından və ya itirilməsindən yaranan itkilər ilə dəstəkdən məhrum qalma itkiləri üzrə faizin başlanğıcını iki yerə ayırmışdır: zərərçəkənin və ya dəstək göstərən şəxsin qazancının məlum olduğu dövrə aid təzminata hadisənin baş verdiyi tarixdən, qazancının məlum olmadığı dövrə aid təzminata isə qərar tarixindən etibarən qanuni faiz hesablanır. Eyni dəyişikliklə, icra məqsədilə araşdırma başlanana qədər edilmiş ödənişlərin ödəniş tarixinə görə müəyyən ediləcək təzminat məbləğindən mütənasib olaraq çıxılacağı tənzimlənmişdir. Bu müddəalar yalnız qeyd olunan tarixdən sonra baş vermiş hadisələrə tətbiq edilir; əvvəlki hadisələr baxımından maddənin əvvəlki redaksiyası qüvvədə qalır.
Qanuni faiz dərəcəsinin müəyyən edilməsi üsulu da 31 iyul 2026-da dəyişmişdir; bu dəyişiklik üçün hadisənin tarixinə əsaslanan keçid müddəası nəzərdə tutulmamışdır.
Müqaviləyə əsaslanan tələblərdə faiz gecikmə qaydalarına əsasən müəyyən edilir; sığortaçıya qarşı tələblərdə isə sığorta polisi və qanunvericilikdə nəzərdə tutulan ödəmə müddəti həlledici olur.
Qanun həmçinin iki imkan nəzərdə tutmuşdur. Bədən xəsarətinin əhatə dairəsi qərar qəbul edilərkən tam müəyyən edilə bilmirsə, hakim qərarın qüvvəyə minməsindən başlayaraq iki il ərzində təzminat barədə qərarı dəyişdirmək səlahiyyətini özündə saxlaya bilər. Zərərçəkən şəxs iddiasının əsaslı olduğunu göstərən inandırıcı sübutlar təqdim etdiyi və iqtisadi vəziyyəti də bunu tələb etdiyi təqdirdə, hakim tələb əsasında cavabdehin müvəqqəti ödəniş etməsinə qərar verə bilər; həyata keçirilmiş müvəqqəti ödənişlər müəyyən edilmiş təzminat məbləğindən çıxılır.
Qərarın icrası mərhələsində ödənişlərin tutulması, həbs qoyulması və satışla bağlı icra tədbirləri icra hüququnun qaydalarına uyğun həyata keçirilir. Məsul şəxsin sığortalandığı hallarda ödənişin tutulması imkanı sığorta polisi üzrə limitlə məhdudlaşır; limiti aşan hissə ilə bağlı məsul şəxsə müraciət edilir. Sığortaçı təzminatı ödədikdə hüquqi cəhətdən sığortalının hüquqlarını əldə edir; zərəri qismən təzmin etmişdirsə, sığortalı qalan hissə üçün məsul şəxslərə qarşı müraciət etmək hüququnu saxlayır. İcra məsələsi icra və iflas hüququ səhifəsində nəzərdən keçirilir.
Nə tələb oluna bilər
Təzminatın tərkib hissələri
Maddi təzminat
Qanun bədənə dəymiş zərərləri sadalayarkən "xüsusilə bunlardır" ifadəsini işlətmiş, yəni siyahını məhdudlaşdırıcı deyil, nümunəvi tutmuşdur. Sadalanan maddələr müalicə xərcləri, qazanc itkisi, iş qabiliyyətinin azalması və ya itirilməsi nəticəsində yaranan itkilər və iqtisadi gələcəyin sarsılması nəticəsində yaranan itkilərdir.
Son iki maddə ayrıca bəndlərdə tənzimlənmişdir və bir-birinin təkrarı deyildir. Qanun bəndləri yalnız adlandırmaqla kifayətlənmiş, onların məzmununu müəyyən etməmişdir; praktikada iş qabiliyyətinin azalması nəticəsində yaranan itkinin şəxsin qazanc əldə etmək qabiliyyətinin azalmasını, iqtisadi gələcəyin sarsılması nəticəsində yaranan itkinin isə əmək həyatındakı mövqeyinin zəifləməsini əhatə etdiyi qəbul edilir. Siyahı nümunəvi olduğundan, siyahıda yer almayan zərər maddəsi də ümumi müddəalara əsasən tələb edilə bilər.
Təcrübədə əmək qabiliyyətinin itirilməsi dərəcəsi müalicə tamamlandıqdan sonra tərtib edilən hesabat əsasında müəyyən edilir; buna görə də müalicə prosesi davam edərkən aparılan hesablama müvəqqəti xarakter daşıyır. Qanun bu qeyri-müəyyənliyə iki ayrı həll təklif edir: qərar qəbul edilən anda əhatə dairəsi tam olaraq müəyyən edilə bilmirsə, hakim zərərin ödənilməsi barədə qərarın dəyişdirilməsi səlahiyyətini özündə saxlaya bilər və şərtlər olduqda məhkəmə prosesi davam edərkən müvəqqəti ödəniş edilməsinə qərar verə bilər. Hər ikisi də yuxarıdakı proses bölməsində nəzərdən keçirilmişdir.
Ödənişin forması da hakimin mülahizəsindədir: o, zərərin ödənilməsinin əhatə dairəsini və ödəniş formasını vəziyyətin tələblərini və xüsusilə təqsirin ağırlığını nəzərə alaraq müəyyən edir; zərərin ödənilməsinin renta formasında ödənilməsinə hökm edilərsə, borclu təminat verməyə borcludur. Bu qayda uzunmüddətli ödənişə hökm edilən işlərdə kreditor baxımından praktiki müdafiə təmin edir.
Dəstəkdən Məhrum Qalma
Ölüm halında məruz qalınan zərərlər də "xüsusilə" qeydi ilə sadalanmışdır: dəfn xərcləri, ölümün dərhal baş verməməsi halında müalicə xərcləri ilə əmək qabiliyyətinin azalmasından və ya itirilməsindən doğan itkilər və vəfat edənin maddi dəstəyindən məhrum qalanların bu səbəbdən uğradıqları itkilər.
İkinci zərər kalemi, qanunun yalnız bir şərtə bağladığı bir kalemdir: ölüm dərhal baş verməmişsə, aralıq dövrə aid müalicə xərcləri ilə əmək qabiliyyətinin itirilməsi, dəfn xərcləri və maddi dəstəkdən məhrum qalma nəticəsində yaranan itkilərin yanında ayrıca sadalanmışdır. Bu səbəbdən ölümün qəza ilə eyni anda baş verib-verməməsi tələb kalemlərinə birbaşa təsir edir.
Maddi dəstəkdən məhrum qalma kompensasiyasının vərəsəlik statusundan asılı olmayan bir tələb olduğu qəbul edilir: həlledici amil, vəfat edənin faktiki olaraq maddi dəstək verib-verməməsi və dəstək verməyə davam edib-etməyəcəyidir. Bu səbəbdən mirasdan imtina edən bir şəxsin də bu kompensasiyanı tələb edə biləcəyi, buna qarşılıq yalnız vərəsə olmaqla bu kompensasiyaya hüquq qazanılmadığı qəbul edilir.
Mənəvi təzminat
Mənəvi təzminat maddi itkilərin əvəzi deyil; şəxsiyyət dəyərlərində baş vermiş azalmanın aradan qaldırılmasına yönələn tələbdir. Qanunda bədən bütövlüyünün pozulması halında, hadisənin xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla, zərərçəkənə münasib məbləğdə pul ödənilməsinə qərar verilə biləcəyi nəzərdə tutulmuşdur.
Bununla yanaşı, qanunda ikinci bir hal nəzərdə tutulmuşdur: ağır bədən xəsarəti və ya ölüm halında zərərçəkənin və ya ölənin yaxınlarına da mənəvi təzminat ödənilməsinə qərar verilə bilər. Bu iki hal eyni cümlədə tənzimləndiyindən, yaxınların tələb hüququ yalnız ölüm halı ilə məhdudlaşmır — ağır bədən xəsarəti halında da gündəmə gəlir.
Məbləğ hakim tərəfindən, hadisənin xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla, müəyyən edilir. Bədən xəsarəti və dəstəkdən məhrum qalma ilə bağlı təzminatın hesablanmasına dair xüsusi hədlər mənəvi təzminata tətbiq edilmir; burada meyar qanunun öz ifadəsi ilə hadisənin xüsusiyyətləridir.
Əşya və Digər Zərərlər
Əşyaya vurulmuş zərər üzrə qayda, zərər çəkmiş şəxsin əmlakında baş vermiş azalmanın aradan qaldırılmasıdır. Qanunda bu zərərin necə hesablanacağına dair xüsusi müddəa yoxdur; təmiri mümkün olan zərər üzrə təmir xərci, təmirin iqtisadi baxımdan məqsədəuyğun olmadığı hallarda isə malın zərərdən əvvəlki dəyəri ilə zədələnmiş vəziyyətdəki dəyəri arasındakı fərqin əsas götürüldüyü və təmirdən sonra malın dəyərində qalan azalmanın da ayrıca zərər maddəsi kimi tələb oluna bildiyi ümumi müddəalar çərçivəsində qəbul edilir.
Bu maddə baxımından iki hədd əhəmiyyətlidir. Bədən zərəri və himayədən məhrum qalma kompensasiyasının hesablanmasına dair xüsusi müddəalar — tarazlaşdırma qadağası və faizə dair tənzimləmə də daxil olmaqla — əşya zərərini əhatə etmir; burada ümumi müddəalar tətbiq edilir. İkinci hədd sığortadandır: maddənin təminat əhatəsində olub-olmaması polisə görə müəyyən edilir və icbari sığorta ilə ixtiyari sığortanın əhatəsi və limitləri fərqlidir. İcbari sığortanın təminatını aşan hissə üçün məsul şəxsə müraciət edilməlidir.
Məsuliyyətin əsası
Təqsir, təqsirsiz məsuliyyət və azaltma səbəbləri
Təqsirə əsaslanan məsuliyyətdə zərərçəkmişdən hüquqa zidd əməli, zərəri, əməl ilə zərər arasındakı səbəbiyyət əlaqəsini və əməli törədən şəxsin təqsirini sübut etməsi gözlənilir. Qanun bunu açıq şəkildə tənzimləmiş və zərərçəkmişi zərərini və zərər vuran şəxsin təqsirini sübut etmə yükü altına qoymuşdur. Təqsirli və hüquqa zidd bir əməllə başqasına zərər vuran şəxs bu zərəri aradan qaldırmağa borcludur; qanun həmçinin, zərərverici əməli qadağan edən hüquq norması olmasa belə əxlaqa zidd bir əməllə qəsdən zərər vuran şəxsin də məsuliyyət daşıdığını nəzərdə tutmuşdur.
Bunun əksinə, qanun bəzi hallarda məsuliyyəti təqsirdən asılı olmayaraq müəyyən etmişdir və bu hallar öz daxilində iki yerə bölünür. Bu fərq saytda tez-tez bir-biri ilə qarışdırılan məqamlardan biridir.
Birinci qrup lazımi diqqət və qayğını göstərmə məsuliyyətidir və burada məsul şəxs lazımi diqqət və qayğını göstərdiyini sübut edərək məsuliyyətdən azad ola bilər. Başqasını işlədən şəxs, işçisinin ona verilmiş işin yerinə yetirilməsi zamanı başqalarına vurduğu zərəri ödəməyə borcludur; lakin işçisini seçərkən, işi ilə bağlı təlimat verərkən və nəzarət və yoxlama apararkən zərərin yaranmasının qarşısını almaq üçün lazımi diqqət və qayğını göstərdiyini sübut edərsə, məsuliyyət daşımır. Bu üç tələb birlikdə irəli sürülür. Müəssisədə başqasını işlədən şəxs üçün meyar daha da ağırdır: burada şəxsi diqqət və qayğı deyil, müəssisənin iş rejiminin zərərin yaranmasının qarşısını almağa yararlı olduğu sübut edilmədikcə məsuliyyət yaranır. Başqasını işlədən şəxsin ödədiyi təzminatla bağlı işçiyə qarşı reqress tələbi isə yalnız işçinin şəxsən məsul olduğu həddə mümkündür. Heyvan saxlayanın məsuliyyətində də oxşar azadolma imkanı vardır; burada məsul şəxs heyvanın mülkiyyətçisi deyil, onun qulluğunu və idarəsini daimi və ya müvəqqəti olaraq öz üzərinə götürən şəxsdir.
İkinci qrup isə həqiqi mənada obyektiv məsuliyyətdir və burada lazımi diqqətin göstərildiyini sübut etməklə məsuliyyətdən azad olmaq imkanı yoxdur. Tikili mülkiyyətçisinin məsuliyyəti bu qrupa daxildir: binanın və ya digər tikilinin mülkiyyətçisi onların tikintisindəki qüsurlardan və ya baxımındakı çatışmazlıqlardan yaranan zərəri ödəməyə borcludur və qanun burada lazımi diqqətin göstərilməsi ilə məsuliyyətdən azad olma müddəasına yer verməmişdir. Məsuliyyət mülkiyyətçiyə bağlıdır; intifa və yaşayış hüququ sahibləri isə yalnız baxımdakı çatışmazlıqlardan yaranan zərərlərə görə mülkiyyətçi ilə birlikdə mütesəlsil məsuliyyət daşıyırlar. Təhlükə məsuliyyəti də bu qrupa daxildir: əhəmiyyətli dərəcədə təhlükə yaradan müəssisənin fəaliyyətindən zərər yarandıqda müəssisə sahibi və varsa, onu işlədən şəxs mütesəlsil məsuliyyət daşıyır. Qanun bu müəssisəni, xarakteri və ya istifadə olunan material, vasitə və ya qüvvələr nəzərə alındıqda, bu sahədə mütəxəssis olan şəxsdən gözlənilən bütün diqqət göstərilsə belə, tez-tez və ya ağır zərər törətməyə əlverişli müəssisə kimi müəyyən etmişdir. Müəyyən təhlükə halları üçün nəzərdə tutulan xüsusi məsuliyyət müddəaları saxlanıldığından, motorlu nəqliyyat vasitəsini işlədən şəxsin məsuliyyətinə münasibətdə Karayolları Trafik Qanunundakı xüsusi tənzimləmə tətbiq edilir. Bundan əlavə, qanun fəaliyyətə hüquq qaydasında icazə verilmiş olsa belə, zərərçəkənlərin məruz qaldıqları zərərin ədalətli məbləğlə əvəzləşdirilməsini tələb edə biləcəklərini nəzərdə tutmuşdur.
Bir neçə şəxsin birlikdə zərərə səbəb olması və ya eyni zərərə müxtəlif səbəblərdən görə məsuliyyət daşıması halında mütesəlsil məsuliyyət müddəaları tətbiq edilir; zərərçəkən təzminatın tam məbləğini məsul şəxslərdən hər hansı birindən tələb edə bilər. Məsul şəxslər arasındakı daxili münasibətlərdə bölüşdürmə zamanı təqsirin ağırlığı və yaradılmış təhlükənin intensivliyi birlikdə nəzərə alınır; öz payına düşən məbləğdən artıq təzminat ödəyən şəxs artıq ödədiyi məbləğlə bağlı digərlərinə rücu etmək hüququna malik olur və zərərçəkənin hüquqlarına subroqasiya olunur.
Təzminatın əhatə dairəsi hər halda zərərin tam məbləğinə bərabər olmaya bilər. Türk Borclar Qanunu azaldılma üçün iki ayrı müddəa nəzərdə tutmuşdur. Zərərçəkən zərərə səbəb olan hərəkətə razılıq vermiş, zərərin yaranmasına və ya artmasına təsir etmiş yaxud təzminat ödəməli şəxsin vəziyyətini ağırlaşdırmış olduqda, hakim təzminatı azalda və ya tamamilə aradan qaldıra bilər. Bundan əlavə, daha sərt şərtlərə bağlı ayrıca azaldılma imkanı vardır: zərərə yüngül təqsiri ilə səbəb olan təzminat ödəməli şəxs təzminatı ödədikdə yoxsulluğa düşəcək olarsa və ədalət də bunu tələb edərsə, hakim təzminatı azalda bilər. Bu üç şərt birlikdə mövcud olmadıqda həmin müddəaya istinad edilə bilməz və burada tətbiq olunan nəticə yalnız azaldılmadır, tamamilə aradan qaldırma deyil.
Zərərçəkənin aldığı ödənişlərin təzminatdan çıxılması məsələsində qanun, gözlənilənin əksinə olaraq, qadağa nəzərdə tutmuşdur. Qismən və ya tamamilə rücu edilə bilməyən sosial təminat ödənişləri və ifa məqsədi daşımayan ödənişlər fiziki zərərlərin və dəstəkdən məhrum qalma nəticəsində yaranan zərərlərin müəyyən edilməsində nəzərə alına bilməz və zərərdən və ya təzminatdan çıxıla bilməz. Əvəzləşdirmə yalnız bu qadağanın əhatə etmədiyi ödənişlərə, yəni rücu edilə bilən sosial təminat ödənişləri ilə ifa məqsədi daşıyan ödənişlərə münasibətdə gündəmə gəlir. Buna görə də Qurumun etdiyi hər ödənişin təzminatdan çıxılacağı fərziyyəsi ilə hərəkət edilməməlidir.
Eyni müddəa daha bir qadağanı da ehtiva edir: himayədən məhrum qalma nəticəsində yaranan zərərlər və fiziki zərərlər üzrə hesablanan təzminat məbləğ əsas götürülərək ədalət mülahizəsi ilə artırıla və ya azaldıla bilməz. Bu qadağa mənəvi təzminata aid deyil; mənəvi təzminatın məbləğini hakim hadisənin xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq müəyyən edir.
Nəhayət, prosessual bir məqam nəticəyə birbaşa təsir edir: iddia müddətinin keçməsi barədə etiraz irəli sürülmədikcə hakim bunu öz təşəbbüsü ilə nəzərə ala bilməz. Müddəti keçmiş tələb qarşı tərəf müddətin keçməsi barədə etiraz irəli sürməzsə, bu səbəbdən rədd edilmir. Bununla belə, iddia müddətinin keçməsindən əvvəlcədən imtina edilə bilməz.
Müddətlər
Təzminat tələblərində iddia müddəti
Zərərin ödənilməsi tələblərində iddia müddəti hüquqi əsasa görə dəyişir və bəzi hallarda iki müddət eyni vaxtda tətbiq olunur: öyrənməyə bağlı qısa müddət və əmələ və ya hadisəyə bağlı son müddət. Qısa müddət öyrənmə anından başladığı üçün hadisədən illər sonra da axmağa başlaya bilər; son müddət isə hər halda hadisə tarixindən axır və öyrənmədən asılı deyil. Müqaviləyə əsaslanan tələblərdə müddət alacağın ödənilməli olduğu andan axır; müddətin uzunluğu isə müqavilənin növünə görə dəyişir — qanunda ayrı qayda nəzərdə tutulmadıqda, on il, tapşırıq və podrat müqavilələrində isə, bir qayda olaraq, beş ildir.
Bunun mühüm bir istisnası vardır: zərərin ödənilməsi tələbi cinayət qanunlarında daha uzun iddia müddəti nəzərdə tutulan və cəza ilə nəticələnən əməldən irəli gəlirsə, mülki iş üzrə həmin uzun müddət tətbiq edilir. Bu qayda ağır cinayət əməllərindən irəli gələn zərərin ödənilməsi tələbləri üzrə ümumi müddətləri faktiki olaraq uzadır.
| Hüquqi əsas | Qısa müddət | Maksimum müddət | Başlanğıc |
|---|---|---|---|
| Hüquqazidd əməl (ümumi) | 2 il | 10 il | öyrənmə / əməl tarixi |
| Yol-nəqliyyat hadisəsi — maddi zərər | 2 il | 10 il | öyrənmə / qəza günü |
| Sığortaçıya qarşı — məsuliyyət sığortası (yol-nəqliyyat hadisələri istisna olmaqla) | — | 10 il | sığorta predmetini təşkil edən hadisə |
| Müqavilənin pozulması (ümumi) | — | 10 il | ödənilmə vaxtının çatması |
| Vəkalət / podrat müqaviləsi | — | 5 il | ödənilmə vaxtının çatması |
| İş qəzası və peşə xəstəliyi | — | 10 il | ödənilmə vaxtının çatması |
| Müteselsil məsul şəxslər arasında reqres (ümumi) | 2 il | 10 il | ödəniş və məsul şəxsin öyrənilməsi |
| Cinayət əməlindən irəli gələn zərərin ödənilməsi | cinayət üzrə zamanaşımı | cinayət üzrə zamanaşımı | cinayət qanunvericiliyinə əsasən |
Cədvəlin ikinci sətrində yer alan məhdudiyyət mühümdür: yol-nəqliyyat qəzalarına aid xüsusi zamanaşımı müddəası hərfi mənasına görə yalnız maddi zərərlərə aiddir və mənəvi zərərin ödənilməsi tələbinə hansı müddətin tətbiq olunacağını tənzimləmir. Həmin müddəa bu halda ümumi müddəalara istinad edir. Yol-nəqliyyat qəzası üzrə zamanaşımı müddətinin ümumi delikt müddətindən fərqləndiyi digər məqam da yuxarı müddətin başlanğıcıdır: burada müddət qəza günündən başlayır.
Cədvəldə yer alan iki sətir baxımından üstünlük qaydası əhəmiyyət kəsb edir. Məsuliyyət sığortalarında sığorta predmeti olan hadisədən etibarən hesablanan on illik müddət ümumi qaydadır; lakin qanun digər qanunlardakı müddəaları qüvvədə saxladığı üçün, məcburi yol-nəqliyyat sığortasına əsaslanan tələblərdə Karayolları Trafik Kanunundakı xüsusi müddət tətbiq olunur. Rücu baxımından da fərq vardır: cədvəldə göstərilən yuxarı müddət ümumi müddəaya aiddir, yol-nəqliyyat qəzalarında rücu üçün yuxarı müddət nəzərdə tutulmamışdır. Səhiyyə xidmətindən doğan tələblərdə müddət isə yuxarıda həkim və səhiyyə müəssisəsinin məsuliyyəti başlığı altında nəzərdən keçirilmişdir.
İş qəzası və peşə xəstəliyindən doğan zərərin ödənilməsi üçün sosial təminat qanunvericiliyində və ya əmək məhkəmələri qanunvericiliyində xüsusi zamanaşımı müddəti nəzərdə tutulmamışdır. Bu tələblərin müqaviləyə ziddlikdən doğan məsuliyyət müddəalarına tabe edilməsi səbəbindən ümumi on illik zamanaşımı müddəti tətbiq olunur. İşəgötürənlə arasında xidmət müqaviləsi olmayan üçüncü şəxslərə qarşı açılan iddiada isə delikt müddəti tətbiq olunur. Zamanaşımı müddətinin başlanğıcı baxımından qanun iş qəzasına xas xüsusi tənzimləmə müəyyən etməmişdir; daimi əmək qabiliyyətinin itirilməsi dərəcəsinin sonradan qəti müəyyən edildiyi hallarda başlanğıcın sonrakı tarixə keçirilməsi məhkəmə təcrübəsində qəbul edilir.
İnzibati məsuliyyət bu cədvəldən kənardır və quruluşu fərqlidir. Burada tətbiq olunan iddia müddəti deyil, inzibati orqana müraciət müddəti ilə iddia qaldırma müddətindən ibarət iki mərhələli bir sistemdir; təfərrüatı yuxarıda izah edilmişdir.
İddia müddətinin kəsilməsi və dayanması ayrıca başlıqdır. Qanun kəsilmə əsaslarını iki qrupda sadalamışdır: borclunun borcu etiraf etməsi — xüsusən faiz ödəməsi, qismən icra etməsi, girov verməsi və ya zamin göstərməsi — ilə alacaqlının iddia və ya etiraz yolu ilə məhkəməyə və ya arbitrə müraciət etməsi, icra icraatına başlaması və ya iflas kütləsinə müraciət etməsidir. Mediasiyaya müraciət bu əsaslar arasında yer almır; mediasiya prosesində iddia müddəti dayanır, kəsilmir. Kəsilmə ilə yeni müddət başlayır; borc sənədlə etiraf edilmiş və ya məhkəmə yaxud arbitr qərarı ilə müəyyən edilmişsə, yeni müddət həmişə on ildir.
Kəsilmənin kimlərə qarşı nəticə doğurduğu praktikada gözlənilənin əksinə tənzimlənmişdir. İddia müddəti həmrəy borclulardan və ya bölünməz borcun borclularından birinə qarşı kəsilərsə, digərlərinə qarşı da kəsilmiş sayılır; əsas borcluya qarşı kəsilərsə, zaminə qarşı da kəsilir, lakin zaminə qarşı kəsilməsi əsas borcluya qarşı nəticə doğurmur. Yəni kəsilmə, bir qayda olaraq, yayılır. Şəxsi təsir qaydası kəsilməyə deyil, imtina etməyə aiddir: həmrəy borclulardan birinin iddia müddətindən imtina etməsi digərlərinə qarşı irəli sürülə bilməz. Yol-nəqliyyat hadisələrində bu təsir daha genişdir və iki istiqamətlidir: iddia müddəti zərərin ödənilməsinə borclu şəxsə qarşı kəsilərsə, sığortaçıya qarşı da kəsilmiş sayılır, sığortaçıya münasibətdə kəsilən iddia müddəti də zərərin ödənilməsinə borclu şəxsə münasibətdə kəsilmiş hesab edilir. Bunun praktik nəticəsi belədir: sığortaçıya qarşı məhkəməyəqədər proses uzanarkən nəqliyyat vasitəsini istismar edən şəxsə qarşı açılmış iddia iddia müddətini sığortaçı baxımından da kəsmiş olur.
Xarici ünsür
Xarici elementli zərərin ödənilməsi işləri
Zərərin xarici şəxs tərəfindən vurulması, xarici şəxsin zərər görməsi və ya hadisənin xaricdə baş verməsi zərərin ödənilməsi işi üzrə əlavə prosessual addımlar tələb edir. Turizmin və xarici rezident əhalinin sıx olduğu Alanya kimi yerlərdə bu məsələ yol-nəqliyyat hadisələri ilə bağlı işlərdə gündəmə gələ bilər.
Tətbiq ediləcək hüquq
Hüquqa zidd əməldən irəli gələn öhdəliklərdə qayda hüquqa zidd əməlin törədildiyi ölkənin hüququnun tətbiq edilməsidir. Əməlin törədildiyi yer ilə zərərin meydana gəldiyi yerin müxtəlif ölkələrdə olması halında zərərin meydana gəldiyi ölkənin hüququ tətbiq edilir. Öhdəlik münasibətinin başqa bir ölkə ilə daha sıx əlaqəli olması halında isə həmin ölkənin hüququ tətbiq edilir. Qanun həmçinin iki imkan tanımışdır: hüquqa zidd əmələ və ya sığorta müqaviləsinə tətbiq edilən hüquq buna imkan verirsə, zərərçəkən tələbini məsul şəxsin sığortaçısına birbaşa qarşı irəli sürə bilər; tərəflər isə hüquqa zidd əməlin baş verməsindən sonra tətbiq ediləcək hüququ açıq şəkildə seçə bilərlər.
Türkiyədə baş vermiş yol-nəqliyyat qəzasında tərəflərin əcnəbi olması, bir qayda olaraq, Türkiyə hüququnun tətbiqinə mane olmur.
Xarici avtomobil, Yaşıl Kart və Təminat Hesabı
Xaricdə qeydiyyatda olan avtomobillərin Türkiyədə səbəb olduğu zərərlər baxımından avtomobilin Türkiyə sərhədlərində qüvvədə olan təminatının olub-olmaması həlledicidir. Qanun xarici nömrəli nəqliyyat vasitələrinin Türkiyədə qüvvədə olan sığortası olmadıqda, məcburi maliyyə məsuliyyəti sığortasının Türkiyə sərhədlərinə daxil olduqları zaman rəsmiləşdiriləcəyini nəzərdə tutmuşdur. Bundan əlavə, motorlu nəqliyyat vasitələrinin məcburi maliyyə məsuliyyəti sığortasına dair beynəlxalq müqaviləyə uyğun olaraq tərtib edilmiş sığorta sənədi də ölkəmizdə qüvvədə hesab edilə bilər. Bu sistemin Türkiyədəki tərəfi Türkiyə Motorlu Nəqliyyat Vasitələri Bürosudur və Büro xaricdə tərtib edilərək ölkəmizdə qüvvədə olan sığorta müqavilələri çərçivəsində həmin avtomobillərin səbəb olduğu zərərlərin idarə edilməsini və tənzimlənməsini təmin etməklə vəzifəlidir.
Ödəniş baxımından iş qaydası belədir: bu çərçivədəki zərər dosyaları Büro tərəfindən tamamlanır və təzminat Təminat Hesabından ödənilir. Zərərçəkənin Təminat Hesabına birbaşa müraciət etmədiyi, Hesaba Büro tərəfindən müraciət edildiyi nəzərə alınmalıdır.
Zəmanət Fondunun əhatə dairəsi isə düşünüldüyündən dardır və böyük ölçüdə bədən zərəri ilə məhdudlaşır. Sığortalının müəyyən edilə bilmədiyi hallarda, təminat məbləğləri daxilində sığortasını etdirməmiş şəxslərin törətdiyi zərərlərdə və oğurlanmış və ya qəsb edilmiş nəqliyyat vasitəsinin qarışdığı qəzada — bu son halda yalnız qanun əsasında istismarçının məsul tutulmadığı hallarda — Fonda yalnız şəxsə dəyən bədən zərərləri üçün müraciət edilə bilər. Maddi zərərin də əhatə olunduğu yeganə hal sığorta şirkətinin lisenziyalarının ləğvi və ya iflasıdır. Bundan başqa, əşyalara dəyən zərərlərin Fonddan ödənilməsi Prezidentin qərarından asılıdır. Fondun ayrıca təminat həddi yoxdur və ödəniş müvafiq məcburi sığorta üzrə müəyyən edilmiş qüvvədə olan təminat məbləğlərinə qədər həyata keçirilir.
Hüquqi aidiyyət, təminat və bildiriş
Hüquqa zidd əməldən doğan iddialarda qanun cavabdehin yerləşdiyi yer məhkəməsindən başqa dörd seçimli aidiyyət yeri də müəyyən etmişdir: hüquqa zidd əməlin törədildiyi yer, zərərin meydana gəldiyi yer, zərərin meydana gəlmə ehtimalının olduğu yer və zərərçəkənin yerləşdiyi yer. İş qəzasından doğan zərərin ödənilməsi tələblərində isə iş qəzasının və ya zərərin meydana gəldiyi yer ilə zərərçəkən işçinin yerləşdiyi yer məhkəməsi də aidiyyətlidir və bu müddəalara zidd aidiyyət müqavilələri etibarsızdır. Aidiyyət müqaviləsi bağlamaq imkanı ümumiyyətlə yalnız tacirlərə və publik hüquqi şəxslərə verilmişdir.
Yol qəzalarına xas aidiyyət qaydası 2024-ci ildə daralmışdır. Konstitusiya Məhkəməsinin qərarı ilə müvafiq bənddən "mərkəz" ifadəsi ləğv edilmişdir və motorlu nəqliyyat vasitəsi qəzalarından doğan hüquqi məsuliyyət iddiaları artıq sığortaçının filialının və ya sığorta müqaviləsini bağlayan agentin yerləşdiyi yer məhkəmələrindən birində və ya qəzanın baş verdiyi yer məhkəməsində qaldırıla bilər. Sığortaçının mərkəzinin yerləşdiyi yer artıq bu müddəaya əsaslanan aidiyyət yeri deyildir.
Təminatla bağlı iki ayrı rejim mövcuddur və bunlar qarışdırılmamalıdır. Prosessual qanundakı təminat öhdəliyi Türkiyədə adətən yaşayış yeri olmayan Türk vətəndaşı olan iddiaçıya aiddir. Xarici fiziki və hüquqi şəxslər barəsində isə beynəlxalq xüsusi hüquq qanunvericiliyində ayrıca müddəa mövcuddur: Türk məhkəməsində iddia qaldıran, işə qoşulan və ya icra təqibi aparan xarici fiziki və hüquqi şəxslər məhkəmə və icra xərcləri ilə qarşı tərəfin zərər və ziyanını ödəmək üçün məhkəmənin müəyyən edəcəyi təminatı təqdim etməlidirlər. Bu müddəada "adətən yaşayış yeri" qeyd olunmadığından onun əhatə dairəsi prosessual qanundakı müddəadan daha genişdir. Məhkəmə, qarşılıqlılıq prinsipi əsasında təminat verməkdən azad edir.
Xaricdə olan cavabdehə bildiriş, bir qayda olaraq, həmin ölkənin səlahiyyətli orqanı vasitəsilə göndərilir və Türkiyənin tərəf olduğu beynəlxalq müqavilələr çərçivəsində həyata keçirilir; ünvan sahibinin Türk vətəndaşı olması halında bildiriş həmin yerdəki Türkiyə Səfirliyi və ya Konsulluğu vasitəsilə də göndərilə bilər. Bu üsul işin davametmə müddətini əhəmiyyətli dərəcədə uzadır və məhkəmə işinin planlaşdırılması zamanı əvvəlcədən nəzərə alınmalıdır.
Xarici qərarların tanınması və tenfizi
Xarici məhkəmə qərarına əsaslanaraq Türkiyədə birbaşa icra təqibinə başlamaq olmaz; əvvəlcə səlahiyyətli Türk məhkəməsindən tenfiz qərarı alınmalıdır. İşə baxan məhkəmə birinci instansiya məhkəməsidir və bu işlərə sadələşdirilmiş məhkəmə icraatı qaydasında baxılır. Tanıma, qərarın qəti sübut və ya qəti hökm kimi qəbul edilməsini təmin edir; qərarın icra edilə bilməsi isə tenfizdən asılıdır.
Tenfiz üçün tələb olunan şərtlər arasında qarşılıqlılıq yer alır; bu şərt qarşılıqlılıq prinsipinə əsaslanan müqavilə, aidiyyəti dövlətdə Türkiyə məhkəmə qərarlarının icrasını mümkün edən qanun müddəası və ya faktiki tətbiq vasitəsilə təmin edilə bilər. Qanun bu şərtin tanınma zamanı tələb olunmayacağını açıq şəkildə nəzərdə tutmuşdur. Tenfiz tələbinin rəddinə səbəb ola biləcək digər şərtlər arasında qərarın Türkiyə məhkəmələrinin müstəsna yurisdiksiyasına daxil olmayan məsələ üzrə verilməsi, ictimai qaydaya açıq şəkildə zidd olmaması və əleyhinə tenfiz tələb olunan şəxsin lazımi qaydada çağırılmış və ya təmsil edilmiş olması yer alır. Zərərin ödənilməsi barədə qərarlar baxımından bu şərtlərdən praktikada ən çox müzakirə olunanı ictimai qaydaya uyğunluğun yoxlanılmasıdır. Qanun zərərin ödənilməsi barədə qərarlara xas ayrıca rejim nəzərdə tutmamışdır; bu qərarlar digər mülki işlər üzrə qətnamələrlə eyni müddəalara tabedir. Kassasiya şikayətinin icranı dayandırdığı da nəzərə alınmalıdır.
Qiymətləndirmə meyarları
Zərərin ödənilməsi tələblərinin qiymətləndirilməsi meyarları
Zərərin ödənilməsi tələbi üzrə izləniləcək yol; zərərin hansı münasibətdən yarandığına, məsuliyyətin təqsirə əsaslanıb-əsaslanmadığına, məsul şəxsin sığortalı olub-olmadığına və hadisədən bu yana keçən müddətə görə müəyyən edilir. Bu qiymətləndirmədə hadisə ilə bağlı tərtib edilmiş protokollar, tibbi qeydlər və hesabatlar, varsa cinayət təhqiqatı materialları, sığorta polisləri və gəlir sənədləri birlikdə nəzərdən keçirilir.
Bədən xəsarəti və ölüm hallarında əmək qabiliyyətinin itirilmə faizi, müalicənin tamamlanıb-tamamlanmaması və dəstək münasibətinin mövcudluğu həlledici olur. Əmlak zərərlərində isə bərpa imkanı, dəyər itkisi və sığorta polisi üzrə təminat önə çıxır. İddia qaldırılmazdan əvvəl tamamlanmalı olan müraciətlər və iddianın ilkin şərti kimi məcburi mediasiyanın tətbiq edilib-edilməməsi hər iş üzrə ayrıca müəyyən edilir; eyni hadisədə fərqli cavabdehlər baxımından fərqli ilkin şərtlərin tətbiq olunduğu nəzərə alınır.
Xarici tərəfin və ya xarici elementin olduğu işlərdə tətbiq ediləcək hüquq, yurisdiksiya, təminat, məhkəmə bildirişlərinin göndərilməsi və xarici qərarların tanınması və icra edilməsi məsələləri əlavə olaraq qiymətləndirilir.
Konkret mübahisələrdə hüquqi qiymətləndirmə hadisənin və zərərin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq dəyişir.
Büronun fəaliyyət göstərdiyi sahələr arasında zərərin ödənilməsi hüququndan irəli gələn mübahisələr yer alır. Görüş üçün əlaqə səhifəsindən müraciət edə bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Tez-tez verilən suallar
Trafik qəzasından sonra birbaşa iddia qaldıra bilərəmmi?
Sığortaçıya qarşı iddia qaldırmazdan əvvəl müvafiq sığorta təşkilatına yazılı müraciət edilməlidir. Sığorta təşkilatı müraciət tarixindən etibarən ən geci on beş gün ərzində yazılı cavab vermədikdə və ya verilən cavab tələbi qarşılamadıqda iddia qaldırıla və ya Sığorta Arbitraj Komissiyasına müraciət edilə bilər. Sığortaçı sənədlər ona çatdırıldıqdan sonra səkkiz iş günü ərzində ödəniş etməlidir. Bundan əlavə, sığortaçıya qarşı qaldırılan iddia kommersiya iddiası sayıldığı və predmeti müəyyən pul məbləği olduğu üçün, bir qayda olaraq, məhkəməyə müraciət şərti kimi mediasiyaya da tabedir; yəni iki ilkin şərt üst-üstə düşür. Nəqliyyat vasitəsini istismar edənə və ya sürücüyə qarşı qaldırılan iddia isə hüquqa zidd əmələ əsaslandığı üçün, bir qayda olaraq, bu əhatə dairəsinə daxil deyil.
Qəza törətmiş avtomobilin sığortası yoxdursa, nə baş verir?
Sığortalının müəyyən edilə bilmədiyi və sığortasını etdirməmiş şəxslərin vurduğu zərərlərdə Güvence Hesabı gündəmə gəlir. Lakin bu hallarda əhatə dairəsi yalnız bədən xəsarətləri ilə məhdudlaşır; maddi zərərin də ödənildiyi yeganə hal sığorta şirkətinin lisenziyalarının ləğv edilməsi və ya iflas etməsidir. Oğurlanmış və ya qaçırılmış avtomobilin iştirakı ilə baş verən qəzada Hesaba müraciət edilə bilməsi, əlavə olaraq qanuna əsasən nəqliyyat vasitəsini istismar edənin məsuliyyət daşımadığı bir halın mövcud olmasından asılıdır. Hesabın ayrıca limiti yoxdur; ödəniş müvafiq icbari sığorta üzrə müəyyən edilmiş qüvvədə olan təminat məbləğlərinədək həyata keçirilir.
Mənəvi zərərin məbləği necə müəyyən edilir?
Mənəvi zərər maddi itkilərin əvəzi deyil; şəxsiyyət dəyərlərində baş vermiş azalmanın aradan qaldırılmasına yönəlib. Qanun ağır bədən xəsarəti və ya ölüm halında zərərçəkənin və ya ölənin yaxınlarına da mənəvi zərərin ödənilməsinə qərar verilə biləcəyini nəzərdə tutur; yəni yaxınların tələb hüququ yalnız ölüm halına aid deyil. Məbləğ hakim tərəfindən hadisənin xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla müəyyən edilir; bədən xəsarətinə və dəstəkdən məhrum qalmağa görə zərərin ödənilməsinin hesablanmasına dair xüsusi məhdudiyyətlər mənəvi zərərə tətbiq edilmir.
Ölən yaxınımın mirasından imtina etdim, zərərin ödənilməsini tələb edə bilərəmmi?
Bəli. Bu tələb vərəsəlikdən yaranmır; ölənin sizə faktiki olaraq dəstək göstərib-göstərmədiyinə baxılır. Mirası rədd etmək tələbi aradan qaldırmadığı kimi, yalnızca vərəsə olmaq da təkbaşına bu zərərin ödənilməsi hüququnu vermir.
İş qəzasına görə zərərin ödənilməsi üçün mediatora getmək məcburidirmi?
Xeyr. Qanun, iş qəzası və ya peşə xəstəliyindən irəli gələn maddi və mənəvi zərərin ödənilməsi tələbləri və bunlarla bağlı təsbit, etiraz və rücu davaları barədə məhkəməyə müraciət üçün ilkin şərt kimi mediasiya qaydasının tətbiq edilməyəcəyini açıq şəkildə nəzərdə tutmuşdur. Bu, tərəflərin könüllü olaraq mediasiyaya müraciət etməsinə mane olmur; yalnızca məhkəməyə müraciət üçün ilkin şərt olmadığı anlamına gəlir.
Nə qədər müddət ərzində dava açmalıyam?
Müddət hüquqi əsasdan asılı olaraq dəyişir və bəzi hallarda iki müddət birlikdə tətbiq olunur: öyrənməyə bağlı qısa müddət və hadisəyə bağlı yuxarı müddət. Müqayisəli cədvəl yuxarıdakı iddia müddəti bölməsində yer alır. Zərərin ödənilməsi cinayət qanunlarının daha uzun iddia müddəti nəzərdə tutduğu cinayət cəzası tələb edən bir əməldən irəli gəlirsə, həmin uzun müddət tətbiq olunur. İnzibati məsuliyyətdə isə quruluş fərqlidir: orada söhbət işləyən bir iddia müddətindən deyil, əvvəlcə inzibati orqana müraciət, sonra isə dava açma müddətindən ibarət iki mərhələli bir prosedurdan gedir.
Cinayət işi varsa, zərərin ödənilməsi davasını gözləmək lazımdırmı?
Cinayət işindəki təsbitlər mülki işdə dəlil kimi təqdim edilə bilər. Qanun mülki iş üzrə hakimin bəraət qərarı və cinayət hakiminin təqsirin qiymətləndirilməsinə dair qərarı ilə zərərin müəyyən edilməsinə dair qərarı ilə bağlı olmadığını nəzərdə tutmuşdur. Qanun cinayət işinin nəticəsinin gözlənilməsini məcburi etməmişdir; bununla belə, məhkəmə cinayət işini gözlədici məsələ hesab edə bilər. Cinayət işinə görə iddia müddətinin uzadılması baxımından cinayət işinin xarakteri ayrıca əhəmiyyət daşıyır.
SGK gəlir təyin etdi, əlavə olaraq zərərin ödənilməsini tələb edə bilərəmmi?
Qurumun ödədiyi hissə ilə ödəmədiyi hissə bir-birindən ayrılır və zərərin ödənilməsi iddiası Qurum tərəfindən ödənilməyən zərər baxımından qaldırılır. Burada tez-tez edilən bir fərziyyəni düzəltmək lazımdır: Qurumun etdiyi hər ödəniş zərərin ödənilməsindən çıxılmır. Qanun, qismən və ya tamamilə geri tələb edilə bilməyən sosial təminat ödənişlərinin və icra məqsədi daşımayan ödənişlərin zərərin müəyyən edilməsində nəzərə alına bilməyəcəyini və zərərin ödənilməsi məbləğindən çıxıla bilməyəcəyini nəzərdə tutmuşdur. Qurumun işəgötürənə və ya üçüncü şəxslərə geri tələb hüququ isə ayrı bir münasibətdir və öz şərtlərinə tabedir.
Bu səhifədəki izahatlar ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və hüquqi rəy və ya tövsiyə xarakteri daşımır. Hər konkret işin şərtləri fərqli olduğundan, hüquqi qiymətləndirmə iş üzrə aparılmalıdır.
Səhifədə yer alan məlumatlar, Türkiye Vəkillər Kollegiyaları Birliyinin Reklam Qadağası haqqında Əsasnaməsi çərçivəsində, ixtisas anlamına gəlməmək şərtilə büronun fəaliyyət göstərdiyi sahələr barədə məlumat verilməsi məqsədilə dərc edilmişdir; iş əldə etmə məqsədi daşımır.
Bu səhifənin görüntülənməsi və ya səhifədə yer alan keçidlər və əlaqə məlumatları vasitəsilə əlaqə saxlanılması, vəkil ilə müraciət edən arasında vəkillik münasibətinin yarandığı mənasına gəlmir və işin qəbul edildiyi mənasına gəlmir.
Səhifədəki məlumatlar və müddətlər 4 sentyabr 2026 tarixinə qüvvədə olan qanunvericiliyə əsasən hazırlanmışdır. Qanunvericilik dəyişə biləcəyindən, müddət hesablanması hər halda aktual qanun mətninə əsasən aparılmalıdır.
Zərərin ödənilməsi ilə bağlı mübahisələrdə izləniləcək hüquqi yol; zərərin növündən, hadisənin baş vermə formasından, təqsir dərəcələrindən, mövcud sübutlardan və tələbin hüquqi əsasından asılı olaraq dəyişə bilər. Buna görə də zərərin və məsuliyyətin düzgün müəyyən edilməsi, müraciət və məhkəməyə müraciət müddətlərinin izlənilməsi və tələb oluna bilən zərər növlərinin konkret hadisə üzrə qiymətləndirilməsi əhəmiyyət kəsb edir.
Merve Kartal
Vəkil