W prawie tureckim nie ma jednego sposobu wyłączenia osoby z dziedziczenia; istnieją trzy odrębne instytucje, które są ze sobą mylone. Wydziedziczenie działa z woli spadkodawcy, niegodność dziedziczenia działa bezpośrednio z mocy ustawy; żadna z nich nie zależy od zgody spadkobiercy. Trzecia z nich, zrzeczenie się dziedziczenia, jest umową, której stroną jest sam spadkobierca, i jest przedmiotem strony umowa zrzeczenia się dziedziczenia.
Niniejsza strona omawia pierwsze dwie. Potoczne określenia „wyparcie się dziecka” czy „pozbawienie dziedziczenia” nie są nazwą żadnej z nich.
Porządek dziedziczenia ustawowego i wysokości zachowku w prawie tureckim (saklı pay) omówiono na stronie Prawo spadkowe.
Czy istnieje powództwo o „wyparcie się dziecka” albo „pozbawienie dziedziczenia”?
Nie. W tureckim kodeksie cywilnym nie ma powództwa ani czynności o nazwie „powództwo o wyparcie się dziecka” albo „pozbawienie dziedziczenia”. Matka ani ojciec nie mogą własną wolą znieść stosunku pochodzenia swojego dziecka.
Za tymi określeniami kryją się trzy rzeczy i wszystkie trzy są różne:
- Wydziedziczenie wyłącza dziecko nie z pochodzenia, lecz wyłącznie z dziedziczenia, dokonuje się wyłącznie przez rozrządzenie na wypadek śmierci i może opierać się wyłącznie na przyczynach wskazanych w ustawie (TMK m.510, m.513).
- Niegodność dziedziczenia jest skutkiem, który ustawa stosuje z mocy samego prawa w czterech ciężkich przypadkach; nie zależy od żadnej czynności spadkodawcy (TMK m.578).
- Usunięcie stosunku przysposobienia można żądać wyłącznie w odniesieniu do dzieci przysposobionych, a prawo do powództwa nie zostało przyznane przysposabiającemu. Jeżeli bez ustawowej przyczyny nie uzyskano zgody, usunięcia mogą żądać osoby, których zgoda była wymagana; nie można skorzystać z tej drogi, jeżeli w jej wyniku interes małoletniego zostałby poważnie zagrożony (TMK m.317). W innych brakach co do istoty może żądać prokurator Republiki lub każdy zainteresowany (TMK m.318). Prawo do powództwa wygasa po upływie jednego roku od dowiedzenia się o przyczynie; zawarte dawniej w przepisie sformułowanie „w każdym razie po pięciu latach od czynności przysposobienia” zostało uchylone wyrokiem Sądu Konstytucyjnego (TMK m.319).
Samo przysposobienie już rodzi dziedziczenie: prawa i obowiązki należne rodzicom przechodzą na przysposabiającego, a przysposobiony staje się spadkobiercą przysposabiającego (TMK m.314).
Powództwo o zaprzeczenie pochodzenia (TMK m.286) również wykracza poza ten zakres: dotyczy ono obalenia domniemania ojcostwa, a nie wyłączenia dziecka z dziedziczenia.
Jak dokonuje się wydziedziczenia? Forma i przyczyny
Wydziedziczenie wymaga łącznego spełnienia trzech warunków: spadkobiercy uprawnionego do zachowku, przyczyny wskazanej w ustawie oraz rozrządzenia na wypadek śmierci, które wyraźnie tę przyczynę wymienia. Rozrządzeniem może być testament lub umowa dziedziczenia (miras sözleşmesi); testament sporządza się w formie urzędowej albo własnoręcznie (TMK m.531). Testament ustny, choć wygląda na trzecią formę, w praktyce nie jest drogą: można go zastosować wyłącznie w sytuacjach nadzwyczajnych, takich jak bliskie niebezpieczeństwo śmierci, przerwa w komunikacji, choroba czy wojna (TMK m.539), i traci moc po upływie miesiąca od powstania możliwości sporządzenia testamentu w innej formie (TMK m.541).
Wybór między testamentem a umową dziedziczenia (miras sözleşmesi) określa także możliwość późniejszego odstąpienia — szczegóły w tabeli porównawczej poniżej.
Ustawa wymienia dwie przyczyny:
- Spadkobierca popełnił ciężkie przestępstwo przeciwko spadkodawcy lub jednej z osób bliskich spadkodawcy,
- Spadkobierca w istotnym zakresie nie wypełnił wobec spadkodawcy lub członków rodziny spadkodawcy obowiązków wynikających z prawa rodzinnego (TMK m.510).
Działają jednocześnie trzy granice. Wydziedziczenia można dokonać wyłącznie wobec spadkobiercy uprawnionego do zachowku. Dokonuje się go wyłącznie przez rozrządzenie na wypadek śmierci. A lista przyczyn jest zamknięta: przyczyna niewymieniona w ustawie, choćby wydawała się słuszna, nie jest przyczyną wydziedziczenia.
Jedna okoliczność wiele tu rozstrzyga: zachowek rodzeństwa w prawie tureckim (saklı pay) został zniesiony w 2007 (art. 506 pkt 3 TMK, uchylony ustawą nr 5650 z dnia 4/5/2007). Aby wyłączyć spadkobiercę nieuprawnionego do zachowku, wydziedziczenie i tak nie jest potrzebne; spadkodawca w granicach swobody rozrządzania może pozostawić go poza zakresem.
Wydziedziczenie z powodu niewypłacalności dłużnika
Ustawa reguluje jeszcze jeden odrębny i wąski przypadek. Spadkodawca może wydziedziczyć zstępnego, wobec którego wydano zaświadczenie o bezskuteczności egzekucji z powodu niewypłacalności, co do połowy jego zachowku w prawie tureckim; konieczne jest jednak, aby tę połowę przeznaczył na dzieci wydziedziczonego już urodzone i mające się urodzić (TMK m.513).
Wydziedziczenie to nie jest też trwałe: jeżeli w chwili otwarcia spadku zaświadczenie utraciło moc albo objęta nim kwota długu nie przekracza połowy udziału spadkowego wydziedziczonego, na jego wniosek wydziedziczenie zostaje uchylone.
Skutki wydziedziczenia i ciężar dowodu
Skutki. Osoba wydziedziczona nie może otrzymać udziału w spadku ani wnieść powództwa o obniżenie rozrządzeń (tenkis). O ile spadkodawca nie rozrządził inaczej, udział spadkowy wydziedziczonego przypada — tak jak gdyby osoba ta zmarła przed spadkodawcą — jego zstępnym, a w braku zstępnych ustawowym spadkobiercom spadkodawcy. Zstępni wydziedziczonego mogą żądać zachowku w prawie tureckim tak, jak gdyby osoba ta zmarła przed spadkodawcą (TMK m.511).
Wydziedziczenie zatem co do zasady wyłącza osobę, a nie jej linię.
Ciężar dowodu. Wydziedziczenie jest ważne tylko wtedy, gdy spadkodawca w dotyczącym go rozrządzeniu wskazał przyczynę wydziedziczenia. Jeżeli wydziedziczony podniesie zarzut, dowód istnienia wskazanej przyczyny obciąża spadkobiercę lub zapisobiercę korzystającego z wydziedziczenia. Jeżeli istnienia przyczyny nie udowodniono albo przyczyny wydziedziczenia w rozrządzeniu nie wskazano, rozrządzenie wykonuje się z zachowaniem nienaruszonego zachowku w prawie tureckim; jeżeli jednak spadkodawca dokonał tego rozrządzenia z powodu oczywistej pomyłki co do przyczyny wydziedziczenia, wydziedziczenie jest nieważne (TMK m.512).
Rozróżnienie jest tu istotne: jeżeli przyczyny nie udowodniono, ocalałe pozostaje rozrządzenie, ale spadkobiercy pozostaje nienaruszony.
Jak zaskarżyć wydziedziczenie?
Ustawa przewiduje dwie odrębne drogi i obie mają terminy.
Uchylenie rozrządzenia na wypadek śmierci. Powództwo o uchylenie można wnieść, jeżeli rozrządzenie zostało dokonane w czasie, gdy spadkodawca nie miał zdolności do rozrządzania; jeżeli zostało dokonane w wyniku pomyłki, podstępu, zastraszenia lub przymusu; jeżeli jego treść, związane z nim warunki lub obciążenia są sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami; albo jeżeli dokonano go bez zachowania form przewidzianych w ustawie (TMK m.557). Prawo do powództwa wygasa po upływie jednego roku od daty, w której powód dowiedział się o rozrządzeniu, przyczynie uchylenia i o tym, że jest uprawniony, a w każdym razie po upływie dziesięciu lat wobec pozwanych w dobrej wierze i dwudziestu lat wobec pozwanych w złej wierze — licząc w testamentach od daty otwarcia, a w innych rozrządzeniach od daty przejścia spadku; nieważność można zawsze podnieść zarzutem (TMK m.559).
Obniżenie rozrządzeń (tenkis). Spadkobiercy, którzy nie otrzymali równowartości swoich zachowków w prawie tureckim, mogą dochodzić obniżenia rozrządzeń spadkodawcy przekraczających część, którą mógł objąć rozrządzeniem (TMK m.560). Prawo to wygasa po upływie jednego roku od daty dowiedzenia się o naruszeniu zachowku w prawie tureckim, a w każdym razie po upływie dziesięciu lat — licząc w testamentach od daty otwarcia, a w innych rozrządzeniach od daty otwarcia spadku; roszczenie o obniżenie można zawsze podnieść zarzutem (TMK m.571). Jak krok po kroku przeprowadza się obliczenie, opisano na stronie jak oblicza się zachowek w prawie tureckim.
Brak zaskarżenia także ma skutek: jeżeli wydziedziczony nie zaskarży rozrządzenia o wydziedziczeniu, syndyk masy upadłości lub wierzyciel posiadający zaświadczenie o bezskuteczności egzekucji z powodu niewypłacalności mogą wnieść powództwo o obniżenie rozrządzeń (tenkis) na tych samych warunkach (TMK m.562). Te same warunki są następujące: mimo wezwania wierzycieli powództwo nie zostało wytoczone, powództwo jest wytaczane w zakresie niezbędnym do uzyskania wierzytelności oraz w terminie przyznanym spadkobiercy.
Właściwość i kompetencja. Powództwa te, wobec braku odmiennej regulacji, rozpoznaje sąd cywilny pierwszej instancji (HMK m.2), a wyłączną właściwość ma sąd ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego (HMK m.11/1-a; TMK m.576). Wyłączną właściwość wprowadza wyłącznie pierwszy ustęp przepisu; w sprawach o uchylenie aktu poświadczenia dziedziczenia właściwy jest także sąd miejsca zamieszkania każdego ze spadkobierców (HMK m.11/3). Natomiast odrzucenie spadku następuje w drodze wniosków składanych do tureckiego sądu pokoju w sprawach cywilnych (TMK m.609), a akt poświadczenia dziedziczenia — do tureckiego sądu pokoju w sprawach cywilnych lub do notariusza (TMK m.598).
Niegodność dziedziczenia: przypadek stosowany przez ustawę z mocy samego prawa
Ta instytucja w ogóle nie zależy od woli spadkodawcy. Następujące osoby nie mogą być spadkobiercami ani nabyć żadnego prawa przez rozrządzenie na wypadek śmierci:
- Osoby, które umyślnie i bezprawnie zabijają spadkodawcę lub usiłują go zabić,
- Osoby, które umyślnie i bezprawnie trwale doprowadzają spadkodawcę do stanu uniemożliwiającego sporządzenie rozrządzenia na wypadek śmierci,
- Osoby, które przez podstęp, przymus lub zastraszenie powodują sporządzenie lub odwołanie rozrządzenia na wypadek śmierci przez spadkodawcę albo temu przeszkadzają,
- Osoby, które w stanie i czasie, gdy spadkodawca nie może już sporządzić rozrządzenia na wypadek śmierci, umyślnie i bezprawnie takie rozrządzenie usuwają lub niszczą.
Niegodność dziedziczenia ustaje wskutek przebaczenia przez spadkodawcę (TMK m.578). A niegodność dotyczy wyłącznie osoby niegodnej: zstępni osoby niegodnej dziedziczą tak jak zstępni osoby zmarłej przed spadkodawcą (TMK m.579).
Różnica między wydziedziczeniem a niegodnością
Oba wywołują skutek niezależnie od zgody spadkobiercy, ale działają odmiennie. Sytuacja zstępnych jest w obu przypadkach chroniona, choć różnymi drogami: przy niegodności zstępni stają się spadkobiercami bezpośrednio (TMK m.579). Przy wydziedziczeniu natomiast — o ile spadkodawca nie rozrządził inaczej — udział wydziedziczonego przypada w niezmienionej postaci jego zstępnym; jeżeli spadkodawca rozrządził inaczej, minimalną podstawą, jaka pozostaje zstępnym, jest zachowek w prawie tureckim (TMK m.511).
| Wydziedziczenie | Niegodność dziedziczenia | |
|---|---|---|
| Jak powstaje | Rozrządzenie na wypadek śmierci spadkodawcy | Z mocy samego prawa |
| Czyja wola | Spadkodawcy | Czyjakolwiek |
| Wobec kogo | Wyłącznie wobec spadkobiercy uprawnionego do zachowku | Wobec każdego, kto mógłby być spadkobiercą; stanowi też przeszkodę w nabyciu prawa przez rozrządzenie na wypadek śmierci |
| Przyczyna | Dwie przyczyny wskazane w ustawie, a ponadto przypadek zaświadczenia o bezskuteczności egzekucji z powodu niewypłacalności | Cztery przypadki wskazane w ustawie |
| Forma | Testament lub umowa dziedziczenia (miras sözleşmesi) | Forma nie ma znaczenia |
| Wskazanie przyczyny | Obowiązkowe w rozrządzeniu; bez wskazania zachowek w prawie tureckim pozostaje chroniony | Nie dotyczy |
| Skutek dla zstępnych | O ile nie postanowiono inaczej, udział przypada zstępnym; w przeciwnym razie zstępni mogą żądać zachowku w prawie tureckim (m.511) | Zstępni stają się spadkobiercami (m.579) |
| Ustanie | Jeżeli dokonano go testamentem, spadkodawca może zawsze odwołać (m.542–543); jeżeli umową dziedziczenia (miras sözleşmesi), ustaje wyłącznie na podstawie pisemnego porozumienia stron (m.546) | Wskutek przebaczenia przez spadkodawcę (m.578) |
| Źródło | TMK m.510–513 | TMK m.578–579 |
A zrzeczenie się dziedziczenia? Ani wydziedziczenie, ani niegodność nie zależą od zgody spadkobiercy. Trzecia droga, zrzeczenie się dziedziczenia, jest odwrotnością: stroną jest sam spadkobierca, dokonuje się jej za życia spadkodawcy i nie trzeba wskazywać przyczyny (TMK m.528). Formę, sposób zawarcia między rodzeństwem oraz skutek dla zstępnych opisano na stronie umowa zrzeczenia się dziedziczenia.
Co można zrobić, jeżeli wobec spadkobiercy uprawnionego do zachowku nie ma przyczyny wydziedziczenia?
Jeżeli nie ma jednej z dwóch przyczyn wskazanych w ustawie, a spadkodawca mimo to chce zmienić podział, droga wydziedziczenia jest zamknięta — inne drogi nie są zamknięte. Trzy pytania po kolei rozstrzygają sprawę.
Po pierwsze: czy ten spadkobierca ma zachowek w prawie tureckim? Zachowek w prawie tureckim przyznano wyłącznie zstępnym, rodzicom i małżonkowi pozostałemu przy życiu (TMK m.506). Zachowek rodzeństwa został zniesiony w 2007. Aby pozostawić poza zakresem spadkobiercę nieuprawnionego do zachowku, wydziedziczenie nie jest potrzebne — ale samo zaniechanie też nie wystarcza: jeżeli nie zostanie dokonane rozrządzenie na wypadek śmierci, osoba ta otrzyma udział w spadku jako spadkobierca ustawowy. Zatem i na tej drodze potrzebny jest testament lub umowa dziedziczenia (miras sözleşmesi).
Po drugie: jaka jest część, którą można objąć rozrządzeniem? Spadkodawca, którego spadkobiercami są zstępni, rodzice lub małżonek, może rozrządzić na wypadek śmierci częścią spadku pozostałą poza zachowkami w prawie tureckim; jeżeli nie ma żadnego z tych spadkobierców, może rozrządzić całym spadkiem (TMK m.505). Zachowek w prawie tureckim pozostaje zatem chroniony, a reszta jest wolna i można ją skierować do wybranej osoby.
Po trzecie: czy można uzyskać zgodę samego spadkobiercy? Jeżeli można, droga się zmienia: przez umowę dziedziczenia (miras sözleşmesi) zawartą między spadkodawcą a spadkobiercą spadkobierca traci status spadkobiercy i nie trzeba w tym celu wskazywać przyczyny (TMK m.528). Natomiast forma jest surowa: umowę należy sporządzić w formie testamentu urzędowego, to jest strony muszą jednocześnie oświadczyć swoje wole urzędnikowi i podpisać umowę w obecności urzędnika oraz dwóch świadków (TMK m.545).
Przeniesienia dokonane za życia są odrębną kwestią. Przysporzenia dokonane przez spadkodawcę za życia również nie zawsze mieszczą się w granicach swobody rozrządzania: przysporzenia dokonane na rzecz ustawowego spadkobiercy, który utracił status spadkobiercy, tytułem zaliczenia na poczet udziału spadkowego, przysporzenia dokonane w celu rozliczenia praw spadkowych przed śmiercią oraz przysporzenia, co do których jest oczywiste, że dokonano ich w celu udaremnienia skutku przepisów o zachowku w prawie tureckim, podlegają obniżeniu rozrządzeń (tenkis) tak jak rozrządzenia na wypadek śmierci (TMK m.565).
Skutek spisania wydziedziczenia bez przyczyny jest jasny: jeżeli przyczyny w rozrządzeniu nie wskazano albo wskazano ją, ale nie udowodniono, rozrządzenie wykonuje się z zachowaniem nienaruszonego zachowku w prawie tureckim (TMK m.512). Trzeba też dodać: zachowek w prawie tureckim nie jest chroniony z mocy samego prawa — spadkobierca musi wnieść powództwo o obniżenie rozrządzeń (tenkis) albo podnieść roszczenie o obniżenie zarzutem (TMK m.560, m.571).
Najczęściej zadawane pytania
Czy mogę całkowicie wyłączyć dziecko z dziedziczenia?
Tylko wtedy, gdy zachodzi jedna z przyczyn wskazanych w ustawie i wskazano ją w rozrządzeniu na wypadek śmierci (TMK m.510, m.512). Jeżeli przyczyny nie wskazano, rozrządzenie wykonuje się z zachowaniem nienaruszonego zachowku w prawie tureckim. Ponadto udział spadkowy przypada zstępnym wydziedziczonego, o ile spadkodawca nie rozrządził inaczej (TMK m.511).
Czy istnieje powództwo o wydziedziczenie?
Nie. Wydziedziczenie nie jest powództwem, lecz rozrządzeniem na wypadek śmierci dokonanym przez spadkodawcę za życia. Spór trafia do sądu dopiero po śmierci, a droga, jaką ma wydziedziczony, nie jest obniżeniem rozrządzeń (tenkis): osoba wydziedziczona nie może wnieść powództwa o obniżenie rozrządzeń (TMK m.511). Wydziedziczony zaskarża wydziedziczenie; wówczas dowód istnienia przyczyny obciąża osobę korzystającą z wydziedziczenia, a jeżeli przyczyny nie udowodniono, rozrządzenie wykonuje się z zachowaniem nienaruszonego zachowku w prawie tureckim (TMK m.512). Jeżeli warunki są spełnione, można dodatkowo żądać uchylenia rozrządzenia na wypadek śmierci (TMK m.557).
Co trzeba napisać w testamencie o wydziedziczeniu?
Na tej stronie nie podaje się wzoru tekstu. Co do treści rozstrzygające jest to: wydziedziczenie jest ważne tylko wtedy, gdy w rozrządzeniu wskazano przyczynę wydziedziczenia (TMK m.512). Forma także jest istotna — niezachowanie form przewidzianych w ustawie jest samodzielną przyczyną uchylenia (TMK m.557).
Co może zrobić osoba wydziedziczona?
Osoba wydziedziczona nie może wnieść powództwa o obniżenie rozrządzeń (tenkis) (TMK m.511), ale może zaskarżyć wydziedziczenie; wówczas dowód istnienia przyczyny obciąża stronę korzystającą z wydziedziczenia (TMK m.512). Jeżeli warunek jest spełniony, można też żądać uchylenia rozrządzenia na wypadek śmierci (TMK m.557, m.559).
Ojciec mówi, że mnie wydziedziczył, co mam zrobić?
Samo ustne oświadczenie nie wywołuje skutku wydziedziczenia; wydziedziczenia można dokonać wyłącznie przez rozrządzenie na wypadek śmierci i z wskazaniem przyczyny (TMK m.510, m.512). Po otwarciu spadku to, kto jest spadkobiercą, dokumentuje się aktem poświadczenia dziedziczenia.
Czy dzieci osoby, która zabiła spadkodawcę, też są wyłączone z dziedziczenia?
Nie. Niegodność dotyczy wyłącznie osoby niegodnej; dzieci osoby niegodnej dziedziczą tak, jak gdyby ich ojciec lub matka zmarli przed spadkodawcą (TMK m.579). Niegodność jest związana z osobą i nie przechodzi na linię.
Podstawy prawne
Turecki kodeks cywilny nr 4721 — m.286 (zaprzeczenie pochodzenia), m.314 (skutki przysposobienia), m.317–319 (usunięcie stosunku przysposobienia), m.505 (część, którą można objąć rozrządzeniem), m.506 (zachowek w prawie tureckim), m.510 (przyczyny wydziedziczenia), m.511 (skutki), m.512 (ciężar dowodu), m.513 (wydziedziczenie z powodu niewypłacalności dłużnika), m.528 (zrzeczenie się dziedziczenia), m.531 (formy testamentu), m.539 i m.541 (testament ustny i utrata mocy), m.542–543 (odwołanie testamentu), m.545 (forma umowy dziedziczenia (miras sözleşmesi)), m.546 (uchylenie umowy dziedziczenia (miras sözleşmesi)), m.557 (przyczyny uchylenia), m.559 (terminy przy uchyleniu), m.560 (obniżenie rozrządzeń (tenkis)), m.562 (powództwo wierzycieli o obniżenie rozrządzeń), m.565 (przysporzenia nieodpłatne podlegające obniżeniu rozrządzeń), m.571 (terminy przy obniżeniu rozrządzeń), m.576 (właściwy sąd), m.578–579 (niegodność dziedziczenia), m.598 (akt poświadczenia dziedziczenia), m.609 (organ w odrzuceniu spadku) — mevzuat.gov.tr
Turecki kodeks postępowania cywilnego nr 6100 — m.2 (kompetencja), m.11 (wyłączna właściwość w sprawach spadkowych) — mevzuat.gov.tr
Powiązane strony
- Prawo spadkowe — strona nadrzędna
- Jak i gdzie zawiera się umowę dziedziczenia (miras sözleşmesi)?
- Jak oblicza się zachowek w prawie tureckim?
- Jak odrzuca się spadek?
- Jak uzyskuje się akt poświadczenia dziedziczenia?
- Mama zmarła, ojciec się ożenił: co dzieje się ze spadkiem?
Niniejszy tekst ma charakter ogólnej informacji prawnej i nie stanowi opinii prawnej. Ponieważ okoliczności każdej sprawy są różne, w odniesieniu do konkretnej sytuacji zaleca się uzyskanie pomocy prawnej od adwokata.