Udział chroniony (saklı pay) to część spadku, którą spadkodawca nie może swobodnie rozporządzić testamentem ani umową spadkową, a którą ustawa przeznacza określonym spadkobiercom. Obliczenie składa się z trzech kroków: najpierw ustala się masę spadkową stanowiącą podstawę obliczenia, następnie ustawowy udział spadkowy spadkobiercy, a na końcu do tego udziału stosuje się proporcję z art. 506 tureckiego kodeksu cywilnego. Konkretnie: u spadkodawcy, który ma małżonka i dwoje dzieci, udziały chronione wynoszą łącznie %62,5 spadku, a do swobodnego rozdysponowania pozostaje %37,5.
Kto należy do spadkobierców z udziałem chronionym, dlaczego rodzeństwo nie ma udziału chronionego oraz ogólne ramy tenkis opisano na stronie Prawo spadkowe. Niniejszy artykuł omawia wyłącznie samo obliczenie.
Trzy kroki obliczenia
1. Masa spadkowa stanowiąca podstawę obliczenia. Proporcji nie stosuje się do majątku na dzień śmierci w postaci nieprzetworzonej; najpierw dokonuje się odliczeń i doliczeń (poniżej).
2. Ustawowy udział spadkowy. Proporcję stosuje się nie do całego spadku, lecz do własnego ustawowego udziału tego spadkobiercy. Dzieci otrzymują równe udziały, a miejsce dziecka zmarłego przed spadkodawcą zajmuje jego własne zstępne (art. 495). Jeżeli nie ma zstępnych, spadkobiercami są rodzice; jeżeli jedno z nich zmarło wcześniej, jego miejsce zajmuje jego własne zstępne, czyli rodzeństwo i siostrzeńcy oraz bratankowie (art. 496). Jeżeli nie ma także zstępnych, rodziców ani ich zstępnych, spadkobiercami stają się dziadkowie (art. 497). Udział pozostałego przy życiu małżonka zależy od kręgu, w którym dziedziczy (art. 499): ze zstępnymi — jedna czwarta spadku, z kręgiem rodziców — połowa, z dziadkami i ich dziećmi — trzy czwarte; jeżeli i ich nie ma, cały spadek przypada małżonkowi.
3. Proporcja z art. 506.
| Spadkobierca | Udział chroniony (saklı pay) (jego ustawowego udziału) |
|---|---|
| Zstępni | 1/2 |
| Każdy z rodziców | 1/4 |
| Pozostały przy życiu małżonek — jeżeli dziedziczy ze zstępnymi albo z kręgiem rodziców | całość |
| Pozostały przy życiu małżonek — we wszystkich pozostałych przypadkach | 3/4 |
„Pozostałe przypadki” dotyczące małżonka obejmują dwie sytuacje: dziedziczenie z kręgiem dziadków oraz pozostanie jedynym spadkobiercą. Ta druga jest najbardziej ograniczająca — przykład 6 poniżej.
Masa spadkowa stanowiąca podstawę obliczenia: co się odlicza, a co dolicza
Pominięcie tego kroku sprawia, że wszystkie proporcje stosuje się do błędnej podstawy. Zgodnie z art. 507 TMK część rozporządzalną oblicza się według stanu z dnia śmierci spadkodawcy, a od spadku odlicza się: długi spadkodawcy, koszty pogrzebu, koszty opieczętowania i spisania spadku oraz trzymiesięczne koszty utrzymania osób, które zamieszkiwały razem ze spadkodawcą i były przez niego utrzymywane.
Następnie dokonuje się doliczeń. Zgodnie z art. 508 przysporzenia nieodpłatne za życia dolicza się w zakresie, w jakim podlegają tenkis. Które z nich podlegają tenkis, wymienia art. 565 w czterech punktach: przysporzenia na rzecz ustawowego spadkobiercy, który utracił status spadkobiercy, zaliczone na jego udział spadkowy, oraz przeniesienie majątku na zstępnych z zastrzeżeniem zwrotu, uwolnienie od długu, posag wykraczający poza zwyczajowy oraz kapitał założycielski; przysporzenia dokonane w celu rozliczenia praw spadkowych przed śmiercią; darowizny z zastrzeżeniem prawa odstąpienia oraz darowizny inne niż zwyczajowe prezenty wręczone w ciągu roku przed śmiercią; a także przysporzenia, których celem w sposób oczywisty jest obejście zasad udziału chronionego.
W przypadku ubezpieczenia na życie art. 509 wprowadza odrębną regułę. Jeżeli spadkodawca zawarł ubezpieczenie na wypadek własnej śmierci na rzecz osoby trzeciej, wyznaczył taką osobę jako uprawnionego później albo nieodpłatnie przeniósł prawo żądania wobec ubezpieczyciela, do spadku dolicza się wartość wykupu ubezpieczenia w chwili śmierci.
W języku codziennym: najpierw odlicza się długi i koszty, następnie dolicza się wskazane przez ustawę nieodpłatne przysporzenia dokonane przez spadkodawcę za życia. Uzyskana kwota stanowi podstawę obliczenia.
Sześć przykładów
W poniższych przykładach masę spadkową stanowiącą podstawę obliczenia przyjęto jako 1.000.000 TL. Liczby służą wyłącznie zobrazowaniu proporcji.
1 — Małżonek i dwoje dzieci. Ustawowe udziały: małżonek 250.000, każde z dzieci 375.000. Udziały chronione: małżonek, ponieważ dziedziczy ze zstępnymi, ma cały swój udział (250.000), każde dziecko połowę swojego udziału (187.500). Łącznie 625.000. Rozporządzalne 375.000 TL. W tym układzie suma wynosi zawsze 625.000, niezależnie od liczby dzieci.
2 — Małżonek, matka i ojciec, brak zstępnych. Ustawowe udziały: małżonek 500.000, matka 250.000, ojciec 250.000. Udziały chronione: małżonek cały swój udział (500.000), matka i ojciec po jednej czwartej swojego udziału (62.500). Łącznie 625.000. Rozporządzalne 375.000 TL.
3 — Matka i ojciec, brak małżonka, brak zstępnych. Ustawowe udziały 500.000 i 500.000; udziały chronione 125.000 i 125.000, łącznie 250.000. Rozporządzalne 750.000 TL. Istnienie spadkobierców z udziałem chronionym nie zawsze więc wiąże spadkodawcy ręce w takim samym stopniu.
4 — Jedno dziecko, brak małżonka. Ustawowy udział 1.000.000, udział chroniony 500.000. Rozporządzalne 500.000 TL.
5 — Wyłącznie dwoje rodzeństwa. Rodzeństwo jest spadkobiercami, nie ma udziału chronionego. Spadkodawca może rozporządzić całością 1.000.000 TL.
6 — Wyłącznie małżonek. Jeżeli nie ma zstępnych, kręgu rodziców ani kręgu dziadków, spadek w całości przypada małżonkowi (art. 499/3). Małżonek w tym przypadku objęty jest „pozostałymi przypadkami”: jego udział chroniony wynosi trzy czwarte ustawowego udziału, czyli 750.000. Rozporządzalne jest jedynie 250.000 TL. To właśnie punkt, w którym najczęściej mylą się spadkodawcy pozostający w związku małżeńskim bez dzieci.
Najczęstszy błąd
Stosowanie proporcji nie do ustawowego udziału, lecz bezpośrednio do całego spadku. Zdanie „udział chroniony dziecka wynosi połowę” nie oznacza, „dziecko otrzymuje połowę spadku”. U spadkodawcy, który ma małżonka i dwoje dzieci, ustawowy udział dziecka wynosi 3/8 spadku, a udział chroniony to jego połowa, czyli 3/16.
To samo dotyczy masy spadkowej stanowiącej podstawę obliczenia: od tej kwoty ustala się najpierw ustawowe udziały, a proporcje z art. 506 stosuje się dopiero do tych udziałów.
Co się dzieje przy zastosowaniu tenkis?
Spadkobierca, którego udział chroniony został naruszony, może wytoczyć powództwo o obniżenie rozrządzeń (art. 560). Prawo do wytoczenia powództwa wygasa po upływie roku od dowiedzenia się o naruszeniu, a w każdym razie po upływie dziesięciu lat; terminy te biegną niezależnie od tego, czy istnieje spór, i zostały szczegółowo omówione na stronie Prawo spadkowe. W powództwie o obniżenie rozrządzeń wyłącznie właściwy jest sąd ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy (art. 11/1-a HMK); jeżeli ostatnim miejscem zamieszkania jest Alanya, powództwo rozpoznaje się w Alanyi. Właściwości wyłącznej nie można zmienić umową właściwości sądu zawartą przez strony (art. 18/1 HMK), a sąd bada ją z urzędu (art. 19/1).
obniżenie rozrządzeń nie usuwa przysporzenia całkowicie; zmniejsza je w zakresie niezbędnym do uzupełnienia udziału chronionego. Zgodnie z art. 563 tenkis, o ile z rozrządzenia nie wynika inna wola spadkodawcy, przeprowadza się w całości, proporcjonalnie, w odniesieniu do przysporzeń uzyskanych przez powołanie spadkobiercy lub inne rozrządzenie na wypadek śmierci.
Przysporzenie na rzecz spadkobiercy z udziałem chronionym również nie jest wyłączone z tenkis. Zgodnie z art. 561, jeżeli istnieje więcej niż jedno rozrządzenie na wypadek śmierci podlegające tenkis, obniżenie rozrządzeń obejmuje proporcjonalnie część przysporzenia na rzecz osoby z udziałem chronionym przekraczającą ten udział oraz przysporzenia na rzecz osób bez udziału chronionego.
Kolejność jest również określona: zgodnie z art. 570 obniżenie rozrządzeń przeprowadza się najpierw w odniesieniu do rozrządzeń na wypadek śmierci, a jeżeli to nie wystarcza, w odniesieniu do przysporzeń za życia, cofając się od najnowszego do najstarszego; przysporzenia na rzecz osób prawnych prawa publicznego oraz organizacji i fundacji pożytku publicznego są na końcu.
Najczęstszym problemem w praktyce jest to, że przedmiotem zapisu testamentowego jest rzecz niepodzielna. Zgodnie z art. 564, jeżeli zapis konkretnej rzeczy, której nie można podzielić bez zmniejszenia jej wartości, podlega obniżeniu rozrządzeń, zapisobierca testamentowy jeżeli chce, nabywa rzecz, płacąc wartość części podlegającej tenkis, a jeżeli chce, żąda kwoty odpowiadającej wartości części rozporządzalnej. Jeżeli rzecz pozostaje u zapisobiercy testamentowego, należną zapłatę ustala się według wartości z dnia wydania orzeczenia. Te same zasady stosuje się przy obniżeniu rozrządzeń przysporzeń za życia.
Najczęściej zadawane pytania
Czy udział chroniony (saklı pay) i ustawowy udział spadkowy to to samo?
Nie. Ustawowy udział spadkowy to udział, który przypada spadkobiercy z mocy ustawy; udział chroniony to ta część tego udziału, która jest chroniona proporcją z art. 506 TMK. Jeżeli nie ma testamentu ani umowy spadkowej, spadkobierca otrzymuje cały swój ustawowy udział i w ogóle nie dochodzi do obliczania udziału chronionego.
Czy masa spadkowa stanowiąca podstawę obliczenia to ta sama kwota co majątek pozostawiony przez spadkodawcę?
Najczęściej nie. Zgodnie z art. 507 TMK odlicza się długi i wymienione koszty; zgodnie z art. 508, art. 565 i art. 509 dolicza się niektóre przysporzenia za życia oraz wartość wykupu ubezpieczenia na życie w chwili śmierci. Podstawa obliczenia może więc być zarówno niższa, jak i wyższa od kwoty znajdującej się w kasie.
Czy przysposobiony ma udział chroniony?
Zgodnie z art. 500 TMK przysposobiony i jego zstępni dziedziczą po przysposabiającym jak krewni krwi. Dlatego proporcja udziału chronionego przewidziana dla zstępnych stosuje się również do przysposobionego.
Czy do obliczenia udziału chronionego trzeba zwrócić się do sądu?
Samo obliczenie jest działaniem matematycznym; jeżeli spadkobiercy mogą się między sobą porozumieć, powództwo nie jest konieczne. Jeżeli porozumienie nie zostanie osiągnięte albo żąda się tenkis rozrządzenia, wchodzi w grę powództwo o obniżenie rozrządzeń z art. 560. Niewytoczenie powództwa nie wstrzymuje terminów zawitych.
Podstawa prawna
Turecki kodeks cywilny nr 4721 art. 495–500, art. 505–509, art. 560–565, art. 570, art. 571 — mevzuat.gov.tr
Turecki kodeks postępowania cywilnego nr 6100 art. 11, art. 18, art. 19 — mevzuat.gov.tr
Powiązane strony
- Prawo spadkowe — strona nadrzędna
- Jak odrzucić spadek (reddi miras)? — trzymiesięczny termin, tryb zgłoszenia i komu przypada udział po odrzuceniu spadku
Niniejszy artykuł ma charakter ogólnej informacji prawnej. Ponieważ okoliczności każdej sprawy, struktura dziedziczenia i stosowane terminy są różne, w konkretnej sytuacji zaleca się uzyskanie wsparcia prawnego od adwokata.