Saklı pay, mirasbırakanın vasiyetname veya miras sözleşmesiyle serbestçe dağıtamayacağı, kanunun belirli mirasçılara ayırdığı kısımdır. Hesap üç adımdan oluşur: önce hesaba esas tereke bulunur, sonra mirasçının yasal miras payı, en sonunda Türk Medeni Kanunu m.506’daki oran o paya uygulanır. Somut olarak: eşi ve iki çocuğu olan bir mirasbırakanda saklı payların toplamı terekenin %62,5’ini tutar, geriye serbestçe dağıtılabilecek %37,5 kalır.
Saklı paylı mirasçıların kimler olduğu, kardeşlerin saklı payının neden bulunmadığı ve tenkisin genel çerçevesi Miras Hukuku sayfasında anlatılıyor. Bu yazı yalnızca hesabın kendisini ele alıyor.
Hesabın üç adımı
1. Hesaba esas tereke. Oranlar ölüm günündeki malvarlığına ham hâliyle uygulanmaz; önce indirimler ve eklemeler yapılır (aşağıda).
2. Yasal miras payı. Oran, mirasın tamamına değil, o mirasçının kendi yasal payına uygulanır. Çocuklar eşit pay alır ve mirasbırakandan önce ölmüş bir çocuğun yerini kendi altsoyu alır (m.495). Altsoy yoksa mirasçı ana ve babadır; onlardan biri önce ölmüşse yerini kendi altsoyu, yani kardeşler ve yeğenler alır (m.496). Altsoy, ana-baba ve onların altsoyu da yoksa büyük ana ve büyük baba zümresi mirasçı olur (m.497). Sağ kalan eşin payı birlikte bulunduğu zümreye göre değişir (m.499): altsoyla birlikte mirasın dörtte biri, ana-baba zümresiyle birlikte yarısı, büyük ana ve büyük babalar ile onların çocuklarıyla birlikte dörtte üçü; bunlar da yoksa mirasın tamamı eşe kalır.
3. m.506’daki oran.
| Mirasçı | Saklı pay (yasal payının) |
|---|---|
| Altsoy | 1/2 |
| Ana ve babadan her biri | 1/4 |
| Sağ kalan eş — altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçıysa | tamamı |
| Sağ kalan eş — diğer bütün hâllerde | 3/4 |
Eşin “diğer hâller”i iki durumu kapsar: büyük ana–büyük baba zümresiyle birlikte mirasçı olması ve tek başına mirasçı kalması. İkincisi en kısıtlayıcı olandır — aşağıdaki 6. örnek.
Hesaba esas tereke: neler indirilir, neler eklenir
Bu adım atlanırsa bütün oranlar yanlış bir tabana uygulanır. TMK m.507’ye göre tasarruf edilebilir kısım terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre hesaplanır ve terekeden şunlar indirilir: mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri, mirasbırakan ile birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimselerin üç aylık geçim giderleri.
Sonra ekleme yapılır. m.508 uyarınca sağlararası karşılıksız kazandırmalar, tenkise tâbi oldukları ölçüde hesaba eklenir. Hangilerinin tenkise tâbi olduğunu m.565 dört bent hâlinde sayar: mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar ile geri verilmemek kaydıyla altsoya yapılan malvarlığı devri, borçtan kurtarma, alışılmışın dışında çeyiz ve kuruluş sermayesi; miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılanlar; dönme hakkı saklı tutularak yapılan bağışlamalar ile ölümden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışındaki bağışlamalar; ve saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacı açık olan kazandırmalar.
Hayat sigortası için m.509 ayrı bir kural getirir. Mirasbırakan kendi ölümünde ödenmek üzere üçüncü kişi lehine sigorta yaptırmışsa, böyle birini sonradan lehdar tayin etmişse ya da sigortacıya karşı istem hakkını karşılıksız devretmişse, sigorta alacağının ölüm zamanındaki satın alma değeri terekeye eklenir.
Günlük dille: önce borçlar ve masraflar düşülür, sonra mirasbırakanın sağlığında karşılıksız verdiklerinden kanunun saydıkları geri eklenir. Ortaya çıkan tutar, hesabın tabanıdır.
Altı örnek
Aşağıdaki örneklerde hesaba esas tereke 1.000.000 TL kabul edilmiştir. Rakamlar yalnızca oranları göstermek içindir.
1 — Eş ve iki çocuk. Yasal paylar: eş 250.000, çocukların her biri 375.000. Saklı paylar: eş altsoyla birlikte mirasçı olduğu için payının tamamı (250.000), her çocuk payının yarısı (187.500). Toplam 625.000. Tasarruf edilebilir 375.000 TL. Bu yapıda toplam, çocuk sayısından bağımsız olarak hep 625.000 çıkar.
2 — Eş, anne ve baba, altsoy yok. Yasal paylar: eş 500.000, anne 250.000, baba 250.000. Saklı paylar: eş payının tamamı (500.000), anne ve babanın her biri payının dörtte biri (62.500). Toplam 625.000. Tasarruf edilebilir 375.000 TL.
3 — Anne ve baba, eş yok, altsoy yok. Yasal paylar 500.000 ve 500.000; saklı paylar 125.000 ve 125.000, toplam 250.000. Tasarruf edilebilir 750.000 TL. Yani saklı paylı mirasçı bulunması, mirasbırakanın elini her zaman aynı ölçüde bağlamaz.
4 — Tek çocuk, eş yok. Yasal pay 1.000.000, saklı pay 500.000. Tasarruf edilebilir 500.000 TL.
5 — Yalnız iki kardeş. Kardeşler mirasçıdır, saklı payları yoktur. Mirasbırakan 1.000.000 TL’nin tamamında tasarruf edebilir.
6 — Yalnız eş. Altsoy, ana-baba zümresi ve büyük ana–büyük baba zümresi yoksa miras bütünüyle eşe kalır (m.499/3). Eş bu hâlde “diğer hâller” kapsamındadır: saklı payı yasal payının dörtte üçü, yani 750.000. Tasarruf edilebilir yalnızca 250.000 TL. Çocuksuz evli bir mirasbırakanın en çok yanıldığı nokta budur.
En sık yapılan hata
Oranı yasal paya değil, doğrudan terekenin tamamına uygulamak. “Çocuğun saklı payı yarısıdır” cümlesi, “çocuk mirasın yarısını alır” anlamına gelmez. Eşi ve iki çocuğu olan bir mirasbırakanda çocuğun yasal payı mirasın 3/8’i, saklı payı ise bunun yarısı, yani 3/16’dır.
Aynı şey hesaba esas tereke için de geçerlidir: o tutar üzerinden önce yasal paylar bulunur, m.506’daki oranlar sonra o paylara uygulanır.
Tenkis uygulanırken ne olur?
Saklı payı zedelenen mirasçı tenkis davası açabilir (m.560). Dava açma hakkı, zedelenmeyi öğrenmeden başlayarak bir yıl ve her hâlde on yıl geçmekle düşer; bu süreler ortada uyuşmazlık olup olmamasından bağımsız işler ve Miras Hukuku sayfasında ayrıntılı anlatılıyor. Tenkis davasında mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.11/1-a); son yerleşim yeri Alanya ise dava Alanya’da görülür. Kesin yetki, taraflarca yetki sözleşmesiyle değiştirilemez (HMK m.18/1) ve mahkeme bunu kendiliğinden araştırır (m.19/1).
Tenkis, kazandırmayı tamamen ortadan kaldırmaz; saklı pay tamamlanacak ölçüde azaltır. m.563’e göre tenkis, mirasbırakanın arzusunun başka türlü olduğu tasarruftan anlaşılmadıkça, mirasçı atanması yoluyla veya diğer bir ölüme bağlı tasarrufla elde edilen kazandırmaların tamamında, orantılı olarak yapılır.
Saklı paylı bir mirasçıya yapılan kazandırma da tenkis dışında değildir. m.561’e göre, tenkise tâbi birden fazla ölüme bağlı tasarruf bulunması hâlinde, saklı pay sahibine yapılan kazandırmanın saklı payı aşan kısmı ile saklı pay sahibi olmayanlara yapılan kazandırmalar orantılı olarak tenkis edilir.
Sıra da bellidir: m.570’e göre tenkis önce ölüme bağlı tasarruflardan, bu yetmezse en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilerek sağlararası kazandırmalardan yapılır; kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılanlar en son sıradadır.
Uygulamadaki en sık sorun, vasiyet konusunun bölünemeyen bir mal olmasıdır. m.564’e göre, değerinde azalma olmaksızın bölünmesine olanak bulunmayan belirli bir mal vasiyeti tenkise tâbi olursa, vasiyet alacaklısı dilerse tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malı alır, dilerse tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı ister. Mal vasiyet alacaklısında kalıyorsa, ödenecek bedel karar günündeki değer üzerinden belirlenir. Aynı kurallar sağlararası kazandırmaların tenkisinde de uygulanır.
Sık sorulan sorular
Saklı pay ile yasal miras payı aynı şey mi?
Değildir. Yasal miras payı mirasçıya kanunen düşen paydır; saklı pay, o payın TMK m.506’daki oranla korunan bölümüdür. Ortada vasiyetname veya miras sözleşmesi yoksa mirasçı yasal payının tamamını alır ve saklı pay hesabına hiç girilmez.
Hesaba esas tereke, mirasbırakanın bıraktığı malvarlığıyla aynı tutar mı?
Çoğu zaman değildir. TMK m.507 uyarınca borçlar ve sayılan giderler indirilir; m.508, m.565 ve m.509 uyarınca bazı sağlararası kazandırmalar ile hayat sigortası alacağının ölüm anındaki satın alma değeri eklenir. Bu nedenle hesabın tabanı, kasadaki tutardan düşük de yüksek de çıkabilir.
Evlâtlığın saklı payı var mıdır?
TMK m.500’e göre evlâtlık ve altsoyu, evlât edinene kan hısımı gibi mirasçı olur. Bu nedenle altsoy için öngörülen saklı pay oranı evlâtlık bakımından da uygulanır.
Saklı pay hesabı için mahkemeye başvurmak şart mı?
Hesabın kendisi bir matematik işlemidir; mirasçılar aralarında anlaşabiliyorsa dava gerekmez. Anlaşma sağlanamazsa veya tasarrufun tenkisi isteniyorsa m.560’taki tenkis davası gündeme gelir. Dava açılmamış olması hak düşürücü süreleri durdurmaz.
Dayanak mevzuat
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.495–500, m.505–509, m.560–565, m.570, m.571 — mevzuat.gov.tr
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.11, m.18, m.19 — mevzuat.gov.tr
İlgili sayfalar
- Miras Hukuku — üst sayfa
- Reddi miras nasıl yapılır? — üç aylık süre, başvuru usulü ve reddedilen payın kime geçtiği
Bu yazı genel hukuki bilgilendirme amacı taşımaktadır. Her olayın koşulları, mirasçılık yapısı ve uygulanacak süreler farklılık gösterdiğinden, somut durumunuz için avukatınızdan hukuki destek almanız önerilir.