Мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту — мұрагердің мұра қалдырушы тірі кезінде мұрагерлік мәртебесінен бас тартуын қамтамасыз ететін шарт. Оның екі ерекшелігі оны ұқсас институттардан ажыратады: екі жақты — тарапы мұра қалдырушының өзі — және мұра қалдырушының көзі тірісінде жасалады.
Сондықтан мұрагерліктен шарт арқылы бас тартуды мұра қалдырушының жеке өзі жасайтын мұрагерліктен айырумен де, мұрагердің өлімнен кейін жеке өзі жасайтын мұрадан бас тартумен де шатастырмау керек. Айырудан айырмашылығы, бас тартуда себеп көрсету талап етілмейді; мұрагердің келісімі бұған дейін бар. Айыруда болса себептер заңда санамаланған.
Мұрагерлік тәртібі мен міндетті үлес мөлшерлері Мұрагерлік құқығы бетінде түсіндіріледі.
Мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту дегеніміз не?
Мұра қалдырушы мұрагерімен өтеусіз немесе бір өтем қарастырылып мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту шартын жасай алады; бас тартқан адам мұрагерлік мәртебесін жоғалтады (ТМК м.528).
Біржақты мәлімдеме бас тарту шартының орнын баса алмайды. Шарттың тарапы — мұра қалдырушы; мұрагердің жеке өзі қол қойған немесе нотариусқа бекіттірген қағаз мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту болып табылмайды. Арадағы айырмашылық нотариат заңнамасында да анық жазылған: нотариустың жасайтын қолтаңбаны бекітуі бекітілген қолтаңбаның тиісті адамға тиесілі екенін куәландырады және құқықтық мәміленің мазмұнын қамтымайды (Түркияның Нотариат туралы заңы м.82). Сондықтан сұралатын мәміле «бекіту» емес, «ресми ресімдеу нысанында» жасалған мәміле болуы керек (Түркияның Нотариат туралы заңы м.89).
Сол сияқты, мұра қалдырушы да жеке өзі мұрагерін бас тарттыра алмайды — ол үшін оның қолындағы жол мұрагерліктен айыру болып табылады және айыру заңда санамаланған себептерге байланысты.
Мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту шарты қалай және қайда жасалады?
Нысан талабы ауыр. Мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту — мұра шарты және мұра шартының жарамды болуы үшін оны ресми өсиет нысанында ресімдеу қажет: тараптар өз тілектерін ресми лауазымды тұлғаға бір уақытта білдіреді және шартқа лауазымды тұлға мен екі куәгердің алдында қол қояды (ТМК м.545). Ресми лауазымды тұлға түрік азаматтық бітім сотының судьясы, нотариус немесе заңмен өзіне осы өкілеттік берілген басқа лауазымды адам болуы мүмкін (ТМК м.532).
«Бір уақытта» деген сөз маңызды: тараптардың бөлек барып, бөлек қол қойған мәмілесі бұл нысанға сәйкес келмейді.
Куәгерлер отбасынан бола алмайды. Ресми өсиет нысаны кімнің куәгер бола алатынын да белгілейді және бұл отбасы ішінде жасалатын мәміледе ең оңай назардан тыс қалатын нүкте. Іс-әрекет қабілеті жоқтар, қылмыстық соттың шешімімен мемлекеттік қызметтен тыйым салынғандар, оқи да, жаза да білмейтіндер, мұра қалдырушының жұбайы, жоғары және төменгі буындағы қан туыстары, бауырлары және осы адамдардың жұбайлары ресми өсиетті ресімдеуге лауазымды тұлға немесе куәгер ретінде қатыса алмайды (ТМК м.536). Яғни, ана, әке, бала, немере, бауыр, келін, күйеу бала және жұбай куәгер бола алмайды. Сонымен қатар, ресімдеуге қатысқан лауазымды тұлға мен куәгерлерге, олардың жоғары және төменгі буындағы қан туыстарына, бауырларына және осы адамдардың жұбайларына сол мәмілемен игілік беріле алмайды.
Кең таралған болжам да осында бұзылады: нотариустың хатшысы мен қызметкерлері де куәгер бола алмайды (Түркияның Нотариат туралы заңы м.78). Яғни, екі куәгер отбасынан да, нотариат кеңсесінен де тыс болуы керек. Нысанға қайшылық шарттың күшін жоюды талап етуге себеп болады (ТМК м.557).
Әрекет қабілеті де әртүрлі. Өсиет жасау үшін өз әрекетінің мәнін түсіну қабілетіне ие болу және он бес жасқа толу жеткілікті болғанымен (ТМК м.502), мұрагерлік шарт жасау үшін өз әрекетінің мәнін түсіну қабілетіне ие болу, кәмелетке толу және әрекет қабілеті шектелмеген болу қажет (ТМК м.503).
Ақылы және ақысыз бас тартудың арасындағы айырмашылық
Заң ақылы және ақысыз бас тартуды ажыратады, ал айырмашылық алдымен ұрпақтарына қатысты көрінеді: өтемақы алу арқылы жасалған мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту, шартта өзгеше көзделмесе, бас тартушының ұрпақтарына да құқықтық салдар туғызады (ТМК м.528). Ақысыз бас тарту жағдайында заң мұндай салдардың ұрпақтарға таралуын көздемеген. Екі жағдайда да ұрпақтарының жағдайын шартта көрсету орынды.
Өтемақы үлесті азайтуға жатқызылуы мүмкін. Мұра қалдырушы мұрагерліктен шарт арқылы бас тартқан мұрагерге тірі кезінде мұра массасының билік етуге болатын бөлігінен асатын мүліктік игіліктер берген болса, басқа мұрагерлер олардың үлесін азайтуды талап ете алады; бұл жағдайда бас тартушының тек мұрадағы міндетті үлесінен асатын мөлшері ғана азайтуға жатқызылады (ТМК м.573).
Бас тартушы мұра массасына белгілі бір құндылықты қайтаруға міндетті болса, оның екі таңдауы бар: қаласа, азайтуға жататын құндылықты қайтарады, қаласа, алғандарының бәрін мұра массасына қайтарып, мұрагерліктен шарт арқылы бас тартпағандай мұраны бөлуге қатысады (ТМК м.574). Екінші нұсқа мұра массасы арада өткен жылдар ішінде ұлғайған жағдайда бас тартушы үшін тиімдірек болуы мүмкін.
Бас тартушының мұра массасының қарыздары бойынша жауапкершілігі
Өтемақы алған болу жауапкершілікке де әкеп соғуы мүмкін. Мұра ашылған кезде мұра массасы қарыздарды өтей алмаса және қарыздарды мұрагерлер де төлемесе, бас тартушы және оның мұрагерлері кредиторлар алдында бас тартқаны үшін өлімнен бұрынғы бес жыл ішінде мұра қалдырушыдан алған өтемақы мөлшерінде, мұра ашылған кездегі байып қалу мөлшері шегінде жауап береді (ТМК м.530).
Екі мән-жай жауапкершіліктің шегін айқындайды. Бес жылдық мерзім өлім күнінен кері қарай есептеледі; шарттың жасалған күні шешуші мәнге ие емес. Сондай-ақ жауапкершілік алынған өтемақының толық мөлшерімен емес, қайтыс болған кездегі сақталған байып қалу мөлшерімен шектеледі.
Бауырлар арасында мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту туралы шарт жасала ма?
Көп жағдайда жоқ — бірақ қалаған нәтижеге басқа жолмен қол жеткізуге болады.
Шарттың тарапы — мұра қалдырушы. Екі бауырдың өзара, анасы немесе әкесі тірі кезінде жазған қағазы мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту туралы шарт болып табылмайды және заң оны тікелей жарамсыз деп таниды: мұра қалдырушының қатысуынсыз немесе рұқсатынсыз мұрагердің әлі ашылмаған мұраға қатысты басқа мұрагерлермен немесе үшінші тұлғамен жасайтын шарттары жарамсыз; осындай шарт негізінде орындалған берілімдерді қайтаруды талап етуге болады (ТМК м.678).
Баптың өзі шешімді де көрсетеді: мұра қалдырушы қатысса немесе рұқсат берсе, кедергі жойылады. Дұрыс құрылымы мынадай: шарт мұра қалдырушы мен бас тартушы мұрагер арасында жасалады және белгілі бір адамның пайдасына жасалады (ТМК м.529) — ол адам басқа бауыр болуы да мүмкін. Яғни бауыр шарттың тарапы бола алмайды, бірақ пайдасына шарт жасалған адам бола алады.
Бұл жерде бір мән-жайды назардан тыс қалдырмау керек: шарт пайдасына жасалған бауыр бір мезгілде куәгер де бола алмайды, өйткені мұра қалдырушының бауыры мен ұрпақтары куәгер болуға құқығы жоқ адамдар қатарына жатады (ТМК м.536).
Екі ерекшелікті де атап өту қажет. Мұра қалдырушының өзі бауыр болған жағдайда — төменгі ұрпағы жоқ адамның мұрагерлері оның ата-анасы және олардың төменгі ұрпақтары болып табылады — екі бауырдың арасында жасалған бас тарту шарты жарамды. Ал қайтыс болғаннан кейін мұрагерлер арасында мұрадағы үлесті беру мүмкін; оның шарттары төменде «Мұра қалдырушы қайтыс болғаннан кейін» тақырыбында қарастырылады.
Бас тартудың күші қашан жойылады және ол қалай тоқтатылады?
Күшінің жойылуы. Мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту белгілі бір адамның пайдасына жасалып, ал бұл адам қандай да бір себеппен мұрагер бола алмаса, бас тартудың күші жойылады. Егер шарт белгілі бір адамның пайдасына жасалмаса, ол ең жақын ортақ ата-тектің төменгі ұрпақтарының пайдасына жасалған болып есептеледі және олар мұрагер бола алмаса, бас тартудың күші қайтадан жойылады (ТАК 529-бап).
Бұл ережені алдыңғы бөлімдегі жағдаймен бірге қарастырғанда, бір тәуекел туындайды: егер бас тарту басқа бауырдың пайдасына жасалып, сол бауыр мұра қалдырушыдан бұрын қайтыс болса, бас тартудың да күші жойылады.
Жою және шарттан бас тарту. Мұра шарты тараптардың жазбаша келісімімен кез келген уақытта жойылуы мүмкін (ТАК 546-бап). Шарт бойынша тірі кезінде орындалуға тиіс міндеттемелерді талап ету құқығы бар тарап, егер бұл міндеттемелер шартқа сәйкес орындалмаса немесе қамтамасыз етілмесе, міндеттемелік құқық нормаларына сәйкес шарттан бас тарта алады (ТАК 547-бап). Өтемақылы бас тарту кезінде дау көбіне осыдан туындайды: қарсы орындау уәде етілгенімен, төленбеген.
Заң мұра қалдырушыға тағы бір біржақты жою құқығын береді, бірақ бұл құқық осы шартқа қолданылмайды: мұра шартын біржақты жою мұра шарты бойынша мұрагер тағайындалған немесе өзіне белгілі бір мүлік қалдырылған адамның кейіннен мұрагерліктен айыруға негіз болатын әрекет жасаған жағдайына байланыстырылады (ТАК 546-бап). Бас тартқан мұрагер мұра шарты бойынша тағайындалған немесе өзіне мүлік қалдырылған адам болып табылмайды.
Күшін жою. Мұрагерліктен бас тарту да қайтыс болған жағдайда жасалатын өкім болғандықтан, оның күшін жою негіздері мен мерзімдері жалпы ережелерге бағынады: әрекет қабілетсіздігі, қателесу, алдау, қорқыту, мәжбүрлеу, құқыққа немесе моральға қайшылық, сондай-ақ нысан талаптарының бұзылуы жағдайында оның күшін жою туралы талап қоюға болады (ТАК 557-бап); талап қою құқығы мән-жай белгілі болған күннен бастап бір жыл өткенде, ал кез келген жағдайда адал ниетті жауапкерлерге қатысты он жыл, адал ниетті емес жауапкерлерге қатысты жиырма жыл өткенде тоқтатылады (ТАК 559-бап). Назар аударатын жайт: заң абсолюттік мерзімді «өзге өкімдерде мұраның ашылған күнінен бастап» деп белгілейтіндіктен, шарт бірнеше жыл бұрын жасалған болса да, он және жиырма жылдық мерзімдер қайтыс болған күннен бастап есептеледі.
Қай сот? Мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту да қайтыс болған жағдайда жасалатын өкім болғандықтан, оның күшін жою туралы талап, өзгеше ереже болмаған жағдайда, бірінші сатыдағы азаматтық сотта қаралады (АІЖК 2-бап), ал қайтыс болған адамның соңғы тұрғылықты жері бойынша соттың айрықша құзыреті бар (АІЖК 11/1-бап; ТАК 576-бап).
Шартта көрсетілмесе, заң нені болжайды?
Заң үш мәселені тараптардың келісіміне қалдырады және олардың әрқайсысына қатысты әдепкі ереже белгілейді. Егер бұл мәселелер шартта нақты келісілмесе, әдепкі ереже қолданылады, әрі үшеуі де тараптар күткеннен өзгеше нәтиже туындатуы мүмкін.
| Шартта көрсетілмесе | Заңдағы әдепкі ереже | Негіз |
|---|---|---|
| Пайдасына бас тарту жасалатын тұлға | Ең жақын ортақ ата-тектің төменгі ұрпақтарының пайдасына жасалған болып есептеледі | 529-бап |
| Төменгі ұрпақтардың жағдайы (өтемақылы бас тарту кезінде) | Төменгі ұрпақтарға таралады | 528-бап |
| Өтемақының қамтамасыз етілуі | Төленбесе немесе қамтамасыз етілмесе, шарттан бас тарту құқығы туындайды | 547-бап |
Үшеуі де шартта ашық түрде келісілуі мүмкін. Балаларының мұрагерлік құқығына әсер етпеуін қалайтын мұрагерліктен шарт арқылы бас тартушы бұны шартқа жаздыруы тиіс.
Мұра қалдырушы қайтыс болғаннан кейін бас тартуға бола ма? Мұрадан бас тарту және үлестің берілуі
Жоқ. Мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту шартының тарапы мұра қалдырушы болып табылады; өлімнен кейін мұндай шарт жасалмайды. Бірақ өлімнен кейін өз үлесін қаламайтын мұрагердің алдында екі бөлек жол бар және олардың салдары бір-бірінен өзгеше.
| Мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту | Мұрадан бас тарту | Мұра үлесінің берілуі | |
|---|---|---|---|
| Қашан | Мұра қалдырушы тірі кезінде | Өлімнен кейін | Өлімнен кейін |
| Тарап кім | Мұра қалдырушы + мұрагер | Мұрагер біржақты | Мұрагер + үлесті қабылдаушы |
| Қалай, қайда | Ресми өсиет нысанында; лауазымды адам мен екі куәнің алдында (545-бап) | түрік азаматтық бітім сотына ауызша немесе жазбаша мәлімдеме (609-бап) | Мұрагерлер арасында жазбаша; үшінші адаммен нотариустың ресми куәландыруымен (677-бап) |
| Мерзім | Мерзімге байланысты емес | Үш ай. Заңды мұрагерде мерзім, мұрагер екенін кейінірек білгені дәлелденбесе, өлімді білген күннен; тағайындалған мұрагерде биліктің өзіне ресми хабарланған күнінен басталады (606-бап) | Мерзімге байланысты емес |
| Өтем алуға бола ма | Иә, өтеммен мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту | Жоқ | Иә |
| Мұрагерлік мәртебесі | Жоғалтылады (528-бап) | Үлес, мұрагер мұра ашылған сәтте тірі емес деп есептеліп, құқық иеленушілерге өтеді; сондықтан бас тартқанның төменгі буыны мұрагер жағдайына келуі мүмкін (611-бап) | Сақталады. Берілуі үшінші адаммен жасалса, ол адам бөлісуге қатыса алмайды, тек бөлісу соңында мұрагерге тиесілі үлестің өзіне берілуін талап ете алады; мұрагерлер арасындағы беруде бұл шектеу жоқ (677-бап) |
| Мұра массасының қарыздары бойынша жауапкершілік | Ереже бойынша жоқ; алайда мұра массасының қарыздары өтелмесе және мұрагерлер тарапынан төленбесе, өлімге дейінгі бес жылда алынған өтемнен баю мөлшерінде (530-бап) | Ереже бойынша жоқ; алайда мұра қалдырушы төлем қабілетсіз болса, өлімінен бұрынғы бес жылда алынған және бөлісуде қайтарылатын құн мөлшерінде (618-бап) | Сақталады — беруші мұрагер болып қалатындықтан, мұра массасының қарыздары бойынша ортақ жауапкершілікте болады (641-бап) |
| Дереккөз | ТАК 528–530-бап, 545-бап | ТАК 605–611-бап, 618-бап | ТАК 641-бап, 677-бап |
Мұрадан бас тартуда тағы бір егжей-тегжей бар: мұра қалдырушының өлімі күнінде төлем қабілетсіздігі анық белгілі немесе ресми анықталған болса, мұра бас тартылған болып есептеледі (ТАК 605-бап); жеке өтініш қажет емес. Егжей-тегжейі мұрадан бас тарту қалай жасалады бетінде. Мұрагерлер арасында жасалған бөлісу шарты да жазбаша нысанға бағынады (ТАК 676-бап).
Жиі қойылатын сұрақтар
Мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту туралы шартты тапуда немесе нотариуста қарапайым міндеттеме ретінде жасауға бола ма?
Жоқ. Бас тарту белгілі бір жылжымайтын мүлікке ғана емес, мұрагер мәртебесінің толық көлеміне қатысты және ресми өсиет нысанында жасалуы тиіс: мұра қалдырушы мен мұрагер бірге, ресми лауазымды тұлға мен екі куәгердің алдында (ТАК 545-бап). Нотариус бекіткен біржақты міндеттеме бұл нысанды қанағаттандырмайды.
Мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту үшін мұра қалдырушының өзі келуі міндетті ме?
Иә. Тараптар өз еркін ресми лауазымды тұлғаға бір мезгілде білдіреді және шартқа лауазымды тұлға мен екі куәгердің алдында қол қояды (ТАК 545-бап). Мұрагердің жалғыз өзі жасаған әрекет мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту шарты болып табылмайды.
Бауырым мұрагерліктен шарт арқылы бас тартсын, арамызда жазып қойсақ бола ма?
Ата-анаңыз тірі кезінде араңызда жазылған қағаз жарамсыз (ТАК 678-бап). Дұрыс шешім – келісімшартты мұра қалдырушы мен бауырыңыз арасында және сіздің пайдаңызға жасау (ТАК 528, 529-бап). Сіз бенефициар бола аласыз, бірақ сол әрекетте куәгер бола алмайсыз (ТАК 536-бап).
Мұрагерліктен шарт арқылы бас тартқан адам кейін одан бас тарта ала ма?
Біржақты тәртіппен – жоқ. Мұрагерлік шарты тараптардың жазбаша келісімімен ғана жойылуы мүмкін (ТАК 546-бап). Біржақты тәртіппен шарттан бас тарту тек тар ауқымды жағдайда мүмкін: егер шарттағы тірі кезінде орындалатын міндеттемелер орындалмаса немесе қамтамасыз етілмесе, оларды талап етуге құқығы бар тарап шарттан бас тарта алады (ТАК 547-бап). Шарттары болса, жарамсыз деп тану туралы талап та бөлек жол болып табылады (ТАК 557-бап).
Мұрагерліктен шарт арқылы бас тартқан мұрагердің балалары мұра ала ала ма?
Бас тарту өтемақы берілу арқылы жасалған болса, шартта өзгеше көзделмесе, төменгі буын үшін де салдар туғызады – яғни балалар да мұрагерліктен тыс қалады. Өтемақысыз бас тартуда заң мұндай таралуды көздемеген; сондықтан балалар, әдетте, мұрагер болып қала береді (ТАК 528-бап). Анықсыздық қалдырмау үшін төменгі буынның жағдайын шартта анық жазу орынды.
Негізгі заңнама
№4721 Түркияның Азаматтық кодексі — 502–503-баптар (өсиет пен мұрагерлік шартын жасау қабілеті), 528-бап (мұрагерліктен шарт арқылы бас тарту), 529-бап (күшін жою), 530-бап (мұра массасы кредиторлары алдындағы жауапкершілік), 532-бап (ресми өсиет), 536-бап (жасауға қатысуға тыйым салу), 545‑бап (мұрагерлік шартының нысаны), 546–547-баптар (жою және шарттан бас тарту), 557-бап (жарамсыз деп тану негіздері), 559-бап (жарамсыз деп тану мерзімдері), 573–574-баптар (бас тартқан адамға қарсы үлесті азайту және қайтару), 576-бап (құзыретті сот), 605–606, 609 және 611-баптар (мұрадан бас тарту және оның салдары), 618-бап (төлем қабілетсіз мұра қалдырушының мұрасынан бас тартқандардың жауапкершілігі), 641-бап (мұрагерлердің мұра массасы борыштары бойынша жауапкершілігі), 676–678-баптар (бөлу келісімшарты, мұра үлесін беру, ашылмаған мұра туралы шарт) — mevzuat.gov.tr
№1512 Түркияның Нотариат туралы заңы — 78-бап (куәгер бола алмайтындар), 82-бап (нотариаттық іс-әрекеттердің күші және қолтаңбаны бекітудің ауқымы), 89-бап (ресми акт нысанында жасалуы міндетті іс-әрекеттер) — mevzuat.gov.tr
№6100 Түркияның Азаматтық іс жүргізу кодексі — 2-бап (соттылық), 11-бап (мұрагерлік дауларындағы ерекше аумақтық соттылық) — mevzuat.gov.tr
Қатысты беттер
- Мұрагерлік құқық — негізгі бет
- Мұрагерліктен айыру және «баладан бас тарту»
- Мұрадан бас тарту қалай жасалады?
- Міндетті үлес қалай есептеледі?
- Мұрагерлік құқығы туралы куәлікті (мұрагерлік куәлігін) қалай алуға болады?
- Анам қайтыс болды, әкем қайта үйленді: мұра не болады?
Бұл мақала жалпы заңгерлік ақпарат беру мақсатын көздейді және заңгерлік қорытынды сипатында емес. Әрбір оқиғаның мән-жайы әртүрлі болғандықтан, нақты жағдайыңыз бойынша адвокатыңыздан заңгерлік көмек алу ұсынылады.