Məcburi pay — miras qoyanın vəsiyyətnamə və ya miras müqaviləsi ilə sərbəst bölüşdürə bilmədiyi, qanunun müəyyən varislərə ayırdığı hissədir. Hesab üç mərhələdən ibarətdir: əvvəlcə hesaba əsas olan miras kütləsi tapılır, sonra varisin qanuni miras payı, ən sonda Türkiyə Mülki Məcəlləsinin m.506-dəki nisbət həmin paya tətbiq edilir. Konkret olaraq: həyat yoldaşı və iki övladı olan miras qoyanda məcburi payların cəmi miras kütləsinin %62,5-ni təşkil edir, sərbəst bölüşdürülə bilən %37,5 qalır.
Məcburi pay hüququ olan varislərin kimlər olduğu, qardaşların niyə məcburi payının olmadığı və vəsiyyət sərəncamlarının azaldılmasının ümumi çərçivəsi Vərəsəlik hüququ səhifəsində şərh olunur. Bu məqalə yalnız hesabın özünü araşdırır.
Hesabın üç mərhələsi
1. Hesaba əsas olan miras kütləsi. Nisbətlər ölüm günündəki əmlaka xam formada tətbiq edilmir; əvvəlcə çıxmalar və əlavələr edilir (aşağıda).
2. Qanuni miras payı. Nisbət mirasın tamamına deyil, həmin varisin öz qanuni payına tətbiq edilir. Övladlar bərabər pay alır və miras qoyandan əvvəl ölmüş övladın yerini öz altsoyu tutur (m.495). Altsoy yoxdursa, varislər ana və atadır; onlardan biri əvvəl ölmüşsə, yerini öz altsoyu, yəni qardaşlar və qardaş uşaqları tutur (m.496). Altsoy, ana-ata və onların altsoyu da yoxdursa böyük ana və böyük ata zümrəsi varis olur (m.497). Sağ qalan həyat yoldaşının payı birlikdə olduğu zümrəyə görə dəyişir (m.499): altsoyla birlikdə mirasın dörddə biri, ana-ata zümrəsi ilə birlikdə yarısı, böyük ana və böyük atalarla və onların övladları ilə birlikdə dörddə üçü; bunlar da yoxdursa mirasın tamamı həyat yoldaşına qalır.
3. m.506-dəki nisbət.
| Varis | Məcburi pay (qanuni payının) |
|---|---|
| Altsoy | 1/2 |
| Ana və atadan hər biri | 1/4 |
| Sağ qalan həyat yoldaşı — altsoy və ya ana-ata zümrəsi ilə birlikdə varisdirsə | tamamı |
| Sağ qalan həyat yoldaşı — digər bütün hallarda | 3/4 |
Həyat yoldaşının “digər hallar”ı iki vəziyyəti əhatə edir: böyük ana–böyük ata zümrəsi ilə birlikdə varis olması və təkbaşına varis qalması. İkincisi ən məhdudlaşdırıcı olanıdır — aşağıdakı 6. nümunə.
Hesaba əsas olan miras kütləsi: nələr çıxılır, nələr əlavə edilir
Bu mərhələ atlanarsa, bütün nisbətlər yanlış bazaya tətbiq edilir. Türkiyə Mülki Məcəlləsinin m.507-nə görə sərəncam verilə bilən hissə miras kütləsinin miras qoyanın ölümü günündəki vəziyyətinə görə hesablanır və miras kütləsindən bunlar çıxılır: miras qoyanın borcları, dəfn xərcləri, miras kütləsinin möhürlənməsi və siyahıya alınması xərcləri, miras qoyanla birlikdə yaşayan və onun tərəfindən saxlanılan şəxslərin üç aylıq yaşayış xərcləri.
Sonra əlavə edilir. m.508 əsasən sağlığında edilən qarşılıqsız qazandırmalar, azaldılmasına məruz qaldıqları ölçüdə hesaba əlavə edilir. Hansıların azaldılmasına məruz qaldığını m.565 dörd bənd şəklində sayır: varislik statusunu itirən qanuni varisə miras payına hesablanmaqla edilən qazandırmalar ilə qaytarılmamaq şərtilə altsoya edilən əmlak devri, borcdan azad etmə, adi həddən artıq cehiz və təsis kapitalı; miras hüquqlarının ölümdən əvvəl təsviyəsi məqsədilə edilənlər; dönmə hüququ saxlanılmaqla edilən bağışlamalar ilə ölümdən əvvəlki bir il ərzində adət üzrə verilən hədiyyələr istisna olmaqla bağışlamalar; və məcburi pay qaydalarını təsirsiz etmək məqsədi aydın olan qazandırmalar.
Həyat sığortası üçün m.509 ayrı bir qayda müəyyən edir. Miras qoyan öz ölümündə ödənilmək üzrə üçüncü şəxs lehinə sığorta etdirmişsə, belə birini sonradan lehdar təyin etmişsə və ya sığortaçıya qarşı tələb hüququnu qarşılıqsız devretmişsə, sığorta alacağının ölüm anındakı satınalma dəyəri miras kütləsinə əlavə edilir.
Gündəlik dildə: əvvəlcə borclar və xərclər çıxılır, sonra miras qoyanın sağlığında qarşılıqsız verdiklərindən qanunun saydıqları geri əlavə edilir. Ortaya çıxan məbləğ hesabın bazasıdır.
Altı nümunə
Aşağıdakı nümunələrdə hesaba əsas olan miras kütləsi 1.000.000 TL qəbul edilmişdir. Rəqəmlər yalnız nisbətləri göstərmək üçündür.
1 — Həyat yoldaşı və iki övlad. Qanuni paylar: həyat yoldaşı 250.000, övladların hər biri 375.000. Məcburi paylar: həyat yoldaşı altsoyla birlikdə varis olduğu üçün payının tamamı (250.000), hər övlad payının yarısı (187.500). Cəmi 625.000. Sərəncam verilə bilən 375.000 TL. Bu quruluşda cəmi, övlad sayından asılı olmayaraq həmişə 625.000 çıxır.
2 — Həyat yoldaşı, ana və ata, altsoy yox. Qanuni paylar: həyat yoldaşı 500.000, ana 250.000, ata 250.000. Məcburi paylar: həyat yoldaşı payının tamamı (500.000), ana və atanın hər biri payının dörddə biri (62.500). Cəmi 625.000. Sərəncam verilə bilən 375.000 TL.
3 — Ana və ata, həyat yoldaşı yox, altsoy yox. Qanuni paylar 500.000 və 500.000; məcburi paylar 125.000 və 125.000, cəmi 250.000. Sərəncam verilə bilən 750.000 TL. Yəni məcburi pay hüququ olan varislərin olması miras qoyanın əlini həmişə eyni ölçüdə bağlamır.
4 — Tək övlad, həyat yoldaşı yox. Qanuni pay 1.000.000, məcburi pay 500.000. Sərəncam verilə bilən 500.000 TL.
5 — Yalnız iki qardaş. Qardaşlar varisdir, məcburi payları yoxdur. Miras qoyan 1.000.000 TL-nin tamamında sərəncam verə bilər.
6 — Yalnız həyat yoldaşı. Altsoy, ana-ata zümrəsi və böyük ana–böyük ata zümrəsi yoxdursa miras bütövlükdə həyat yoldaşına qalır (m.499/3). Həyat yoldaşı bu halda “digər hallar” çərçivəsindədir: məcburi payı qanuni payının dörddə üçü, yəni 750.000. Sərəncam verilə bilən yalnız 250.000 TL. Uşağı olmayan evli miras qoyanın ən çox yanıldığı məqam budur.
Ən çox edilən səhv
Nisbəti qanuni paya deyil, birbaşa miras kütləsinin tamamına tətbiq etmək. “Övladın məcburi payı yarısıdır” cümləsi “övlad mirasın yarısını alır” mənasına gəlmir. Həyat yoldaşı və iki övladı olan miras qoyanda övladın qanuni payı mirasın 3/8-i, məcburi payı isə bunun yarısı, yəni 3/16-dır.
Eyni şey hesaba əsas olan miras kütləsi üçün də keçərlidir: həmin məbləğ üzərindən əvvəlcə qanuni paylar tapılır, m.506-dəki nisbətlər sonra həmin paylara tətbiq edilir.
Vəsiyyət sərəncamlarının azaldılması tətbiq edilərkən nə olur?
Məcburi payı zədələnmiş varis vəsiyyət sərəncamlarının azaldılması haqqında iddia (tenkis davası) qaldıra bilər (m.560). iddianın qaldırılması hüququ zədələnməni öyrəndikdən sonra bir il keçdikdə və hər halda on il keçdikdə itirilir; müddətlər mübahisənin olub-olmamasından asılı olmayaraq tətbiq edilir və Vərəsəlik hüququ səhifəsində ətraflı şərh olunur. Vəsiyyət sərəncamlarının azaldılması haqqında iddiada miras qoyanın son yaşayış yeri üzrə məhkəmə müstəsna yurisdiksiyaya malikdir (Türkiyə Mülki Prosessual Məcəlləsi m.11/1-a); son yaşayış yeri Alanya isə, işə Alanya məhkəməsində baxılır. Müstəsna yurisdiksiya tərəflər tərəfindən yurisdiksiya müqaviləsi ilə dəyişdirilə bilməz (Türkiyə Mülki Prosessual Məcəlləsi m.18/1) və məhkəmə bunu öz təşəbbüsü ilə araşdırır (m.19/1).
Azaltma qazandırmanı tamamilə aradan qaldırmır; məcburi payı tamamlayacaq ölçüdə azaldır. m.563-ə görə azaltma, miras qoyanın iradəsinin başqa cür olduğu sərəncamdan anlaşılmadıqca, varis təyin edilməsi yolu ilə və ya digər ölümə bağlı sərəncamla əldə edilən qazandırmaların tamamında, mütənasib şəkildə aparılır.
Məcburi pay hüququ olan varisə edilən qazandırma da azaltmadan kənarda deyil. m.561-ə görə, azaldılmasına məruz qalan birdən çox ölümə bağlı sərəncam olduqda, məcburi pay sahibinə edilən qazandırmanın məcburi payı aşan hissəsi ilə məcburi pay sahibi olmayanlara edilən qazandırmalar mütənasib şəkildə azaldılır.
Sıra da bəllidir: m.570-ə görə azaltma əvvəlcə ölümə bağlı sərəncamlardan, bu kifayət etməzsə ən yeni tarixlidən ən köhnəyə doğru geriyə gedilərək sağlığında edilən qazandırmalardan aparılır; dövlət hüquqi şəxsləri ilə ictimai faydalı dərnəklərə və fondlara edilənlər ən son sıradadır.
Təcrübədə ən çox rast gəlinən problem vəsiyyətnamə predmetinin bölünməyən əmlak olmasıdır. m.564-ə görə, dəyərində azalma olmadan bölünməsinə imkan olmayan müəyyən əmlak vəsiyyəti azaldılmasına məruz qalarsa, vəsiyyət alacaqlısı istəsə azaldılması tələb olunan hissənin dəyərini ödəyərək əmlakı alır, istəsə sərəncam verilə bilən hissənin dəyərini qarşılayan pulu tələb edir. Əmlak vəsiyyət alacaqlısında qalırsa, ödəniləcək məbləğ qərar günündəki dəyər üzərindən müəyyən edilir. Eyni qaydalar sağlığında edilən qazandırmaların azaldılmasında da tətbiq edilir.
Tez-tez verilən suallar
Məcburi pay ilə qanuni miras payı eyni şeydir?
Deyil. Qanuni miras payı varisə qanunla düşən paydır; məcburi pay həmin payın Türkiyə Mülki Məcəlləsinin m.506-dəki nisbətlə qorunan hissəsidir. Ortada vəsiyyətnamə və ya miras müqaviləsi yoxdursa, varis qanuni payının tamamını alır və məcburi pay hesabına heç girilmir.
Hesaba əsas olan miras kütləsi miras qoyanın qoyub getdiyi əmlakla eyni məbləğdir?
Çox vaxt deyil. Türkiyə Mülki Məcəlləsinin m.507-nə əsasən borclar və sayılan xərclər çıxılır; m.508, m.565 və m.509-ə əsasən bəzi sağlığında edilən qazandırmalar və həyat sığortası alacağının ölüm anındakı satınalma dəyəri əlavə edilir. Bu səbəbdən hesabın bazası kassadakı məbləğdən həm aşağı, həm də yuxarı çıxa bilər.
Övladlığa götürülənin məcburi payı varmı?
Türkiyə Mülki Məcəlləsinin m.500-nə görə övladlığa götürülən və onun altsoyu övladlığa götürənə qan qohumu kimi varis olur. Bu səbəbdən altsoy üçün nəzərdə tutulan məcburi pay nisbəti övladlığa götürülən barəsində də tətbiq edilir.
Məcburi pay hesabı üçün məhkəməyə müraciət etmək şərtdir?
Hesabın özü riyazi əməliyyatdır; varislər öz aralarında razılaşa bilirlərsə, iddia lazım deyil. Razılıq əldə edilməzsə və ya sərəncamın azaldılması tələb olunursa, m.560-dəki azaltma iddiası gündəmə gəlir. İddianın qaldırılmaması hüququ aradan qaldıran müddətləri dayandırmır.
Əsaslandığı qanunvericilik
4721 saylı Türkiyə Mülki Məcəlləsi m.495–500, m.505–509, m.560–565, m.570, m.571 — mevzuat.gov.tr
6100 saylı Türkiyə Mülki Prosessual Məcəlləsi m.11, m.18, m.19 — mevzuat.gov.tr
Əlaqəli səhifələr
- Vərəsəlik hüququ — üst səhifə
- Mirasdan imtina necə edilir? — üç aylıq müddət, müraciət qaydası və imtina edilən payın kimə keçdiyi
Bu məqalə ümumi hüquqi məlumatlandırma məqsədi daşıyır. Hər hadisənin şərtləri, varislik quruluşu və tətbiq ediləcək müddətlər fərqləndiyindən, konkret vəziyyətiniz üçün vəkilinizdən hüquqi dəstək almanız tövsiyə olunur.