Umowa o zrzeczeniu się dziedziczenia to umowa, która umożliwia spadkobiercy zrzeczenie się statusu spadkobiercy jeszcze za życia spadkodawcy. Dwie cechy odróżniają ją od podobnych instytucji: jest dwustronna — stroną jest sam spadkodawca — oraz zostaje zawarta za życia spadkodawcy.
Dlatego zrzeczenia się dziedziczenia nie należy mylić ani z wydziedziczeniem, którego spadkodawca dokonuje samodzielnie, ani z odrzuceniem spadku, którego spadkobierca dokonuje samodzielnie po śmierci. W przeciwieństwie do wydziedziczenia przy zrzeczeniu nie trzeba podawać przyczyny; zgoda spadkobiercy jest już obecna. Przy wydziedziczeniu natomiast przyczyny są wymienione w ustawie.
Porządek dziedziczenia i wysokość zachowku w prawie tureckim (udziału w spadku) opisano na stronie Prawo spadkowe.
Czym jest umowa o zrzeczeniu się dziedziczenia?
Spadkodawca może zawrzeć ze swoim spadkobiercą umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia nieodpłatnie albo za świadczeniem wzajemnym; zrzekający się traci status spadkobiercy (TMK m.528).
Jednostronne oświadczenie nie zastępuje umowy o zrzeczeniu się dziedziczenia. Stroną umowy jest spadkodawca; dokument podpisany samodzielnie przez spadkobiercę albo z poświadczeniem notarialnym jego podpisu nie jest zrzeczeniem się dziedziczenia. Różnica jest wyraźnie zapisana także w przepisach notarialnych: dokonywane przez notariusza poświadczenie podpisu zaświadcza jedynie, że poświadczony podpis pochodzi od danej osoby, i nie obejmuje treści czynności prawnej (Noterlik Kanunu m.82). Czynnością, o którą należy się zwrócić, nie jest zatem „poświadczenie”, lecz czynność dokonana „w formie aktu notarialnego” (Noterlik Kanunu m.89).
Podobnie spadkodawca nie może samodzielnie skłonić spadkobiercy do zrzeczenia się — jedyną drogą, jaką ma, jest wydziedziczenie, a wydziedziczenie jest uzależnione od przyczyn wymienionych w ustawie.
Jak i gdzie zawiera się umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia?
Wymóg formy jest surowy. Zrzeczenie się dziedziczenia jest umową spadkową i aby była ważna, musi zostać sporządzona w formie tureckiego tureckiego testamentu urzędowego: strony oświadczają swoją wolę urzędnikowi jednocześnie i podpisują umowę w obecności urzędnika oraz dwóch świadków (TMK m.545). Urzędnikiem może być turecki sąd pokoju w sprawach cywilnych, notariusz lub inny urzędnik, któremu ustawa powierzyła to uprawnienie (TMK m.532).
Sformułowanie „jednocześnie” jest istotne: czynność, przy której strony stawiają się osobno i osobno podpisują, nie spełnia tego wymogu formy.
Świadkami nie mogą być osoby z rodziny. Forma tureckiego tureckiego testamentu urzędowego określa także, kto może być świadkiem, i jest to punkt najłatwiej przeoczany przy czynności dokonywanej w rodzinie. Osoby nieposiadające zdolności do czynności prawnych, osoby pozbawione prawa do pełnienia funkcji publicznych wyrokiem sądu karnego, osoby niepiśmienne, małżonek spadkodawcy, jego krewni w linii prostej wstępni i zstępni, jego rodzeństwo oraz małżonkowie tych osób nie mogą brać udziału w sporządzeniu tureckiego tureckiego testamentu urzędowego ani jako urzędnicy, ani jako świadkowie (TMK m.536). Matka, ojciec, dziecko, wnuk, rodzeństwo, synowa, zięć i małżonek nie mogą zatem być świadkami. Ponadto na rzecz urzędnika i świadków uczestniczących w sporządzeniu, ich krewnych w linii prostej wstępnych i zstępnych, ich rodzeństwa oraz małżonków tych osób nie można zastrzec przysporzenia w tej czynności.
Także tutaj obalane jest pewne rozpowszechnione założenie: sekretarze i pracownicy notariusza również nie mogą być świadkami (Noterlik Kanunu m.78). Dwóch świadków należy zatem znaleźć poza rodziną i poza kancelarią notarialną. Niezachowanie formy stanowi podstawę do żądania unieważnienia umowy (TMK m.557).
Zdolność także jest odmienna. Do sporządzenia testamentu wystarczy posiadanie zdolności do rozpoznania znaczenia czynności i ukończenie piętnastego roku życia (TMK m.502), natomiast do zawarcia tureckiej umowy spadkowej trzeba posiadać zdolność do rozpoznania znaczenia czynności, być pełnoletnim i nie być ubezwłasnowolnionym (TMK m.503).
Różnica między zrzeczeniem odpłatnym i nieodpłatnym
Ustawa rozróżnia zrzeczenie wzajemne i nieodpłatne, a różnica ujawnia się najpierw po stronie zstępnych: zrzeczenie się dziedziczenia za świadczeniem wzajemnym wywołuje skutek także wobec zstępnych zrzekającego się, chyba że w umowie zastrzeżono inaczej (TMK m.528). Przy zrzeczeniu nieodpłatnym ustawa takiego rozciągnięcia nie przewiduje. W obu przypadkach celowe jest zapisanie w umowie sytuacji zstępnych.
Świadczenie wzajemne może podlegać obniżeniu. Jeżeli spadkodawca za życia dokonał na rzecz zrzekającego się spadkobiercy przysporzeń przekraczających część masy spadkowej, którą może swobodnie rozporządzać, pozostali spadkobiercy mogą żądać obniżenia rozrządzeń; w takim przypadku obniżeniu podlega wyłącznie kwota przekraczająca zachowek w prawie tureckim (udział w spadku) zrzekającego się (TMK m.573).
Jeżeli zrzekający się jest zobowiązany zwrócić do masy spadkowej pewną wartość, ma dwie możliwości: jeżeli chce, zwraca wartość podlegającą obniżeniu, jeżeli chce, zwraca całość otrzymanego do masy spadkowej i uczestniczy w podziale tak, jakby nie zrzekł się dziedziczenia (TMK m.574). Druga możliwość może być dla zrzekającego się korzystniejsza w sytuacjach, gdy masa spadkowa wzrosła w ciągu upływających lat.
Odpowiedzialność zrzekającego się za długi spadkowe
Otrzymanie świadczenia wzajemnego może również rodzić odpowiedzialność. Jeżeli w chwili otwarcia spadku długi spadkowe nie pokrywają masy spadkowej, a długów nie pokrywają również spadkobiercy, zrzekający się oraz jego spadkobiercy odpowiadają wobec wierzycieli za otrzymane od spadkodawcy świadczenie wzajemne — do wysokości wzbogacenia pozostałego w chwili otwarcia spadku, jeżeli świadczenie to otrzymano w ciągu pięciu lat przed śmiercią (TMK m.530).
Granice wyznaczają dwa szczegóły. Pięcioletni okres liczy się wstecz od daty śmierci; decydująca nie jest data umowy. Odpowiedzialność nie obejmuje zaś całego otrzymanego świadczenia wzajemnego, lecz tylko wzbogacenie pozostałe w chwili śmierci.
Czy między rodzeństwem możliwa jest umowa o zrzeczeniu się dziedziczenia?
W większości przypadków nie — ale zamierzony skutek można osiągnąć inną drogą.
Stroną umowy jest spadkodawca. Dokument sporządzony przez dwoje rodzeństwa między sobą za życia matki lub ojca nie jest umową o zrzeczeniu się dziedziczenia, a ustawa wyraźnie uznaje go za nieważny: umowy, które spadkobierca zawiera z pozostałymi spadkobiercami lub z osobą trzecią co do nieotwartego spadku bez udziału lub zgody spadkodawcy, są nieważne; można żądać zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie takiej umowy (TMK m.678).
Sam przepis wskazuje też rozwiązanie: jeżeli spadkodawca weźmie udział lub wyrazi zgodę, przeszkoda znika. Właściwy schemat jest następujący: umowę zawiera się między spadkodawcą a zrzekającym się spadkobiercą i sporządza na rzecz oznaczonej osoby (TMK m.529) — tą osobą może być właśnie drugie z rodzeństwa. Rodzeństwo nie może zatem być stroną umowy, ale może być jej osoba uprawniona.
Nie wolno tu pominąć jednego szczegółu: brat lub siostra będący osoba uprawniona nie mogą być świadkami, ponieważ rodzeństwo spadkodawcy i jego zstępni są wykluczeni ze świadczenia (TMK m.536).
Należy wskazać także dwa wyjątki. Jeżeli sam spadkodawca jest jednym z rodzeństwa — spadkobiercami osoby niemającej zstępnych są jej rodzice i ich zstępni — umowa o zrzeczeniu się dziedziczenia zawarta między dwojgiem rodzeństwa jest ważna. A po śmierci możliwe jest przeniesienie udziału spadkowego między spadkobiercami; jego warunki opisano poniżej w części „Po śmierci spadkodawcy”.
Kiedy zrzeczenie upada i jak się kończy?
utraty mocy. Umowa o zrzeczeniu się dziedziczenia zawarta na rzecz oznaczonej osoby traci moc, jeżeli ta osoba z jakiejkolwiek przyczyny nie może zostać spadkobiercą. Jeżeli umowa nie została zawarta na rzecz oznaczonej osoby, uważa się, że została zawarta na rzecz zstępnych najbliższego wspólnego wstępnego, a jeżeli oni nie mogą zostać spadkobiercami, zrzeczenie również traci moc (TMK m.529).
Ten przepis wymaga odczytania schematu z poprzedniej części wraz z jednym ryzykiem: jeżeli zrzeczenie nastąpiło na rzecz drugiego z rodzeństwa, a ten umrze przed spadkodawcą, zrzeczenie również traci moc.
Uchylenie i odstąpienie. Umowę spadkową można w każdym czasie utraty mocy w porozumieniu pisemnym stron (TMK m.546). Strona uprawniona do żądania świadczeń za życia na podstawie umowy może, jeżeli świadczenia te nie zostały spełnione zgodnie z umową albo nie zostały zabezpieczone, odstąpić od umowy na zasadach prawa zobowiązań (TMK m.547). Przy zrzeczeniu odpłatnym spór wynika najczęściej właśnie stąd: świadczenie wzajemne zostało przyrzeczone, a nie zostało zapłacone.
Ustawa przyznaje spadkodawcy jeszcze jedno prawo jednostronnego uchylenia, ale ono nie dotyczy tej umowy: jednostronne uchylenie tureckiej umowy spadkowej jest uzależnione od tego, by osoba powołana w umowie spadkowej jako spadkobierca albo osoba, której pozostawiono w niej określony majątek, dopuściła się później zachowania stanowiącego przyczynę wydziedziczenia (TMK m.546). Zrzekający się spadkobierca nie jest osobą powołaną ani osobą, której pozostawiono majątek.
Unieważnienie. Zrzeczenie jest również rozrządzeniem na wypadek śmierci, dlatego podstawy i terminy unieważnienia podlegają ogólnej regule: można dochodzić unieważnienia w razie braku zdolności do rozporządzenia, błędu, podstępu, zastraszenia, przymusu, sprzeczności z prawem lub z dobrymi obyczajami albo niezachowania formy (TMK m.557); prawo do wytoczenia powództwa wygasa po upływie roku od dowiedzenia się, a w każdym razie po upływie dziesięciu lat wobec pozwanych działających w dobrej wierze i dwudziestu lat wobec pozwanych niedziałających w dobrej wierze (TMK m.559). Na jeden punkt należy zwrócić uwagę: ustawa określa termin zewnętrzny jako liczony „w innych rozrządzeniach od daty przejścia spadku”, dlatego terminy dziesięcio- i dwudziestoletnie biegną od śmierci, nawet jeżeli umowę zawarto wiele lat wcześniej.
Który sąd? Zrzeczenie się dziedziczenia jest również rozrządzeniem na wypadek śmierci, dlatego powództwo o stwierdzenie jego nieważności rozpoznaje — wobec braku odmiennego uregulowania — sąd cywilny pierwszej instancji (HMK m.2), a wyłączną właściwość ma sąd ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego (HMK m.11/1-a; TMK m.576).
Co ustawa zakłada, jeżeli nie zapisze się tego w umowie?
Ustawa pozostawia stronom trzy kwestie i dla każdej z nich ustanawia założenie. Jeżeli nie zostanie ono wyraźnie uzgodnione w umowie, działa to założenie, a każde z nich może wywołać skutek odmienny od oczekiwań stron.
| Jeżeli nie zapisze się w umowie | Założenie ustawowe | Podstawa |
|---|---|---|
| osoba uprawniona | Uważa się, że umowę zawarto na rzecz zstępnych najbliższego wspólnego wstępnego | m.529 |
| Sytuacja zstępnych (przy zrzeczeniu odpłatnym) | Rozciąga się na zstępnych | m.528 |
| Zabezpieczenie świadczenia wzajemnego | W razie nieuiszczenia lub niezabezpieczenia powstaje prawo odstąpienia od umowy | m.547 |
Wszystkie trzy kwestie można wyraźnie uzgodnić w umowie. Zrzekający się, który nie chce, aby doszło do naruszenia prawa dziedziczenia jego dzieci, musi zadbać o zapisanie tego w umowie.
Czy po śmierci spadkodawcy można się zrzec? Odrzucenie spadku i przeniesienie udziału
Nie. Stroną umowy o zrzeczeniu się dziedziczenia jest spadkodawca; po śmierci takiej umowy nie można zawrzeć. Po śmierci spadkobierca, który nie chce swojego udziału, ma jednak dwie odrębne drogi, których skutki różnią się od siebie.
| Zrzeczenie się dziedziczenia | Odrzucenie spadku | Przeniesienie udziału spadkowego | |
|---|---|---|---|
| Kiedy | Za życia spadkodawcy | Po śmierci | Po śmierci |
| Kto jest stroną | Spadkodawca + spadkobierca | Spadkobierca jednostronnie | Spadkobierca + nabywca |
| Jak, gdzie | W formie tureckiego tureckiego tureckiego testamentu urzędowego; w obecności urzędnika i dwóch świadków (m.545) | Oświadczenie ustne lub pisemne do tureckiego turecki sąd pokoju w sprawach cywilnych (m.609) | Między spadkobiercami pisemnie; z osobą trzecią w formie aktu notarialnego (m.677) |
| Termin | Nie jest związane terminem | Trzy miesiące. Wobec spadkobiercy ustawowego termin biegnie od dowiedzenia się o śmierci, chyba że zostanie udowodnione, że o swoim statusie spadkobiercy dowiedział się później; wobec spadkobiercy powołanego — od urzędowego zawiadomienia go o rozrządzeniu (m.606) | Nie jest związane terminem |
| Czy można otrzymać świadczenie wzajemne | Tak, zrzeczenie odpłatne | Nie | Tak |
| Status spadkobiercy | Zostaje utracony (m.528) | Udział przechodzi na osoby uprawnione tak, jakby spadkobierca nie żył w chwili otwarcia spadku; dlatego zstępni odrzucającego mogą stać się spadkobiercami (m.611) | Zostaje zachowany. Jeżeli przeniesienia dokonano na rzecz osoby trzeciej, osoba ta nie może uczestniczyć w podziale, może jedynie żądać wydania jej udziału przysługującego spadkobiercy po zakończeniu podziału; przy przeniesieniu między spadkobiercami tego ograniczenia nie ma (m.677) |
| Odpowiedzialność za długi spadkowe | Z zasady brak; jednak jeżeli długi spadkowe nie pokrywają masy spadkowej i nie zostaną pokryte przez spadkobierców — do wysokości wzbogacenia pozostałego w chwili otwarcia spadku, wynikającego ze świadczenia wzajemnego otrzymanego od spadkodawcy w ciągu pięciu lat przed śmiercią (m.530) | Z zasady brak; jednak jeżeli spadkodawca był niewypłacalny — w granicach wartości otrzymanej w ciągu pięciu lat przed jego śmiercią i podlegającej zwrotowi w podziale (m.618) | Zostaje zachowana — ponieważ przenoszący spadkobierca pozostaje spadkobiercą, odpowiada solidarnie za długi spadkowe (m.641) |
| Źródło | TMK m.528–530, m.545 | TMK m.605–611, m.618 | TMK m.641, m.677 |
Przy odrzuceniu spadku jest jeszcze jeden szczegół: jeżeli niewypłacalność spadkodawcy w dacie jego śmierci była oczywista albo została urzędowo stwierdzona, spadek uważa się za odrzucony (TMK m.605); odrębny wniosek nie jest potrzebny. Szczegóły na stronie jak odrzucić spadek. Zawierana między spadkobiercami umowa o podziale spadku również wymaga formy pisemnej (TMK m.676).
Najczęściej zadawane pytania
Czy umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia można zawrzeć w urzędzie ksiąg wieczystych albo u notariusza zwykłym zobowiązaniem?
Nie. Zrzeczenie dotyczy całości statusu spadkobiercy, a nie oznaczonej nieruchomości, i musi zostać sporządzone w formie tureckiego tureckiego testamentu urzędowego: spadkodawca i spadkobierca wspólnie, w obecności urzędnika i dwóch świadków (TMK m.545). Jednostronne zobowiązanie z poświadczeniem notarialnym podpisu nie spełnia tej formy.
Czy do zrzeczenia się dziedziczenia konieczne jest stawiennictwo spadkodawcy?
Tak. Strony oświadczają swoją wolę urzędnikowi jednocześnie i podpisują umowę w obecności urzędnika oraz dwóch świadków (TMK m.545). Czynność, którą spadkobierca zlecił samodzielnie, nie jest umową o zrzeczeniu się dziedziczenia.
Czy brat/siostra może zrzec się dziedziczenia, a my spiszemy to między sobą?
Dokument sporządzony między wami za życia rodziców jest nieważny (TMK m.678). Właściwy schemat polega na zawarciu umowy między spadkodawcą a waszym rodzeństwem i na waszą rzecz (TMK m.528, m.529). Możecie być osoba uprawniona, ale nie mogą być świadkami przy tej czynności (TMK m.536).
Czy zrzekający się dziedziczenia może później się wycofać?
Jednostronnie nie. Umowę spadkową można utraty mocy w porozumieniu pisemnym stron (TMK m.546). Jednostronne odstąpienie jest możliwe tylko w wąskim przypadku: jeżeli świadczenia za życia przewidziane w umowie nie zostaną spełnione lub zabezpieczone, strona uprawniona do ich żądania może odstąpić od umowy (TMK m.547). Odrębną drogą jest — przy spełnieniu przesłanek — powództwo o unieważnienie (TMK m.557).
Czy dzieci zrzekającego się spadkobiercy mogą dziedziczyć?
Jeżeli zrzeczenie nastąpiło za świadczeniem wzajemnym, wywołuje ono skutek także wobec zstępnych, chyba że w umowie zastrzeżono inaczej — czyli dzieci również pozostają poza kręgiem spadkobierców. Przy zrzeczeniu nieodpłatnym ustawa takiego rozciągnięcia nie przewiduje; dlatego dzieci z zasady pozostają spadkobiercami (TMK m.528). Aby nie pozostawiać niejasności, celowe jest wyraźne zapisanie sytuacji zstępnych w umowie.
Podstawy prawne
Turecki kodeks cywilny nr 4721 — m.502–503 (zdolność do sporządzenia testamentu i zawarcia tureckiej umowy spadkowej), m.528 (zrzeczenie się dziedziczenia), m.529 (upadek), m.530 (odpowiedzialność wobec wierzycieli spadku), m.532 (turecki testament urzędowy), m.536 (zakaz udziału w sporządzeniu), m.545 (forma tureckiej umowy spadkowej), m.546–547 (uchylenie i odstąpienie), m.557 (podstawy unieważnienia), m.559 (terminy przy stwierdzaniu nieważności), m.573–574 (obniżenie rozrządzeń wobec zrzekającego się i zwrot), m.576 (sąd właściwy), m.605–606, m.609 i m.611 (odrzucenie spadku i jego skutek), m.618 (odpowiedzialność osób odrzucających spadek po niewypłacalnym spadkodawcy), m.641 (odpowiedzialność spadkobierców za długi spadkowe), m.676–678 (umowa o podziale, przeniesienie udziału spadkowego, umowa co do nieotwartego spadku) — mevzuat.gov.tr
Turecka ustawa o notariacie nr 1512 — m.78 (osoby, które nie mogą być świadkami), m.82 (skutki czynności notarialnych i zakres poświadczenia podpisu), m.89 (czynności, które muszą być dokonane w formie aktu notarialnego) — mevzuat.gov.tr
Turecki kodeks postępowania cywilnego nr 6100 — m.2 (właściwość rzeczowa), m.11 (wyłączna właściwość w sprawach spadkowych) — mevzuat.gov.tr
Powiązane strony
- Prawo spadkowe — strona nadrzędna
- Wydziedziczenie i „wydziedziczenie z rodziny”
- Jak odrzucić spadek?
- Jak oblicza się zachowek w prawie tureckim (udział w spadku)?
- Jak uzyskać akt poświadczenia dziedziczenia?
- Mama zmarła, ojciec się ożenił: co ze spadkiem?
Niniejszy artykuł ma charakter ogólnej informacji prawnej i nie stanowi opinii prawnej. Ponieważ okoliczności każdej sprawy są różne, zaleca się uzyskanie wsparcia prawnego od adwokata w odniesieniu do konkretnej sytuacji.